92 - LEYL SURESİ

Rahman Rahim Allah’ın ismine

Leyl : Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“,  suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündüz“ demektir. Leyl gece anlamında, “nehar“ ile birlikte kullanılmasına rağmen “leyle“ ile “nehar“ birlikte kullanılmamıştır. “leyl“ cins isim ise “te“ tefrid için kullnılmıştır. Bir gece kastedilmiş olur. “Leyl“ müfred için ise o zaman “te“ çoğul için kulanılır.

İza : “İza”, “za” kelimesinin değişik kullanılmasından oluşmuştur. Gelecekte olacakların vaktini bildirir. “İn” gelirse olup olmaması belli olmayan olaya işaret etmiş olur. “İza“ gelirse olacağını da haber vermiş olur. “İz” geçmiş için kullanılır. Fiillerin mazi veya muzari olması bunlarda (iza ve iz) zamanı ifade etmez. İza, ...ince, ...ınca, ...dığında ekleri ile tercüme edilir.

Ğaşiy : Çuldur. Mastar olarak örtmek anlamına gelir.

Nehir : Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“,  suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.

Celüv : Cilve damatların gelinlere hediye ettiği baş örtüsüdür. Sonra temizlik yapmak için kullanılan bez parçasına da bu ad verilmiş olmalıdır. Cilalamak toz almak, parlatmak demektir. Bir topluluk içinde fesat çıkaran grubu sürmeye cela denmektedir. Ortaya çıkmak ve çok açık bir şekilde görülmeye ise tecelli denmiştir.

Halk : Halk, deri veya bez parçası demektir. Mastar olarak elbise biçmek veya çamurdan bir şey yapmak demektir. ”Rabvet”te tedrici oluşum vardır. “Hilkat”te ise birden oluş vardır. Allah hem haliktir hem de rabdır. Kaderde her şeyi planlamış ve ona göre zaman içinde gelişmeye bırakmıştır. Buna da kaza denir. İlk yarattığı canlıda kıyamete kadar gelecek bütün canlıların bütün özellikleri ilk canlının geninde vardı. Bu kaderdir. Şimdi gerçekleşenler ise kazadır. İlk defa zaman ve mekan içinde öyle atomları yarattı ki, o atomlarda da kainatın oluşması ile ilgili bütün özelikler vardı. O kaderdi.

Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır. Sonraları çelik denmiţtir. Yumuţak demire ünsa denir. Bellek tekrar eskiyi hatırlama olduğundan yayın tekrar eski yerine gelmesine benzetilerek zakire denmiţtir.

Ünsa : Yumuşak demire ünsa, sert demire zeker denir. Zeker erkeğe ünsa da kadına isim olmuştur.

Sa’y : Sua’f el çatlamasıdır. Çalışrken elde meydana gelen izden dolayı çalışmak, çabalamak anlamı kazanmıştır.  

Şetta : Saf, dizilmek demektir. Şetta ise dağınık olmak demektir. Yazın yapraklar ve canlılar bir arada durdukları halde son bahada ve kışın yapraklarını döküp dağılmasından istiare edilerek kışa şita, yaza sayf denmiştir.

A’tav : Bölüşmede birisine düşen pay demektir. Yahut bölenin kişilere verdiği parçalara denir. “A’ta” mastar olarak “almak”, “ita” mastar olarak “vermek”, “eta” mastar olarak “gelmek”, “ita” mastar olarak “vermek” demektir. “”İ’ta”, karşılıksız vermek, “ita” ise daha çok karşılığında vermektir. Kişinin çıkarına veriyorsan “i’ta”, çıkar olsun olmasın “ita” kullanılır.

Vika : Katı kaptır. Via’ ise yumuşak kaptır. Dağlarda yağmurdan ve vahşi ayvanlardan korunmak için taştan örülen sığınak, kulube demektir. Vikaye etmek bir şeyi korumak için koruyucu kaba koymaktır. İttika kendi kendini korunacak yere koymak, sokmak anlamına gelir. Takva, vikaye mastarının mastar ismidir. Daha çok meçhul fiile mastar olur.

Sıdk : Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir. Topluluğun başkana olan sadakatini göstermek için verdikleri vergidir.

Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en büyüğüne “hasen”, ikincisine ise “hüseyn” denir. Sonraları iyilik, güzellik anlamı kazanmıştır.

Sin, sevfe : “Sin”, fiili muzarinin başına gelen bir harftir. Arapça’da gelecek zaman sığası yoktur. Fiili muzarinin başına “sin” gelirse yakın gelecek zamana dönüşür. Uzak gelecek için “sevfe” kullanılır.

Yüsr, u’sr : “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak anlamı kazanmıştır. “Yüsr“ kolaylık için “u’sr” zorluk için kullanılmıştır. Sol elle bile yapılacak işler olduğu için “yüsr”; sol elle iş yapmak zor olduğu için de “u’sr” olmuţtur.

Bahl :

Ğaniy : Ğanem, koyun sürüsü demektir. Ğanimet kelimesi buradan gelir. Sonra “m” harfi “y” harfine dönüşmüş ve zenginlik anlamı kazanmıştır. Kurtarmak, savmak anlamında if’al babı kullanılır. Kelime olarak “zengin etti” manasınadır. Ama kullanışta “savdı, kurtardı” anlamlarına gelir.  

Mal : Eğik ağaç anlamındadır. Yönelmek anlamında "meyl etmek" yani insanın o tarafa içini meyletmesi şeklinde kullanılmaya başlanmıştır. "Mal" da insanların değer verdiği şeylerdir. Bu değer işe yaraması yanında az olması sebebiyle de doğmuş olabilir. Mal piyasada değeri olan eşyadır.

Redy : Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.

Redd : “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür. Hayvanlar hamile kaldıklarında sütleri kesilir. Doğum yaklaşınca yeniden süt toplanmaya başlar. Bu doğumun yaklaştığını gösterir. Bu haldeki deveye “ridde” denmektedir. Eski hale dönmeye “riddet” denir. “Ricat”de “hal”, “riddet”de ise vasıf değişir.

Hedy : “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini belirtmek için gönderdikleri değerli eşyadır. Hacca gitmeden evvel Mekke’ye gönderilen kurbanlık hayvanlara da “hedy” denir. Hediye götürüp haber getiren kimseye “hadi” denmiştir. Sonraları “hidayet” yol göstermek veya yola götürmek anlamında mastar olmuştur.

Ahiret : Uhur ense demektir. Uhra diğer demektir. Ahir son, ahiret sonraki hayat demektir.

Ula : Evvelin müennesidir. Evl kaldıraç demektir. Çevirmek ve başa döndermek anlamlarına gelir.

Nezr : Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür. Öncünün görülmesi, arkasından gelen birliği haber verdiği için uyarıcı anlamı kazanmıştır. Kişinin ileride yapacağı iyi bir fiili haber vermesi de nezrdir.

Nar : Ateş demektir. Nur da bu kökten türemiţtir.

Lazy : Lazz, ateşi körüklemek için kullanılan aletin adıdır. Mastar olarak körüklemek anlamı kazanmıştır.

Sıliy : Sıliye, çölde Arapların güneşte et pişirdikleri taşın adıdır. Sonra pişirmek mastarına dönüşmüştür. “Ateşte pişecektir” denmektedir. Terbiye olacaktır, anlamındadır. Salat kelimesi de buradan gelmektedir. Cehennem dünyada terbiye olmayan insanları ahirette terbiye etmek için vardır. Zaten cehennem de fırın demektir.  

İlla : İn ve la dan mürekkeptir. İstisna edatıdır. Bunun dışındakiler sadece şunlar anlamındadır. İki türlü istisna yapılır. Biri daha öncekilerin içinden istisna yapılır. Buna muttasıl istisna denir. Bu takdirde insanların bir kısmı harabe içinde bazısı da harabe dışındadır anlamına gelir. Yahut daha önce geçenlerin dışındaki kimseler onların halinin dışındadır anlamına gelir. Buna munkati’ istisna denir.

Şaky : « Şık » yarmaktır. « Kaf »ın biri « vav »a dönüşmüş ve şakiy olmuştur. Topluluktan ayrılan anlamında şaki olmuştur.

Ellezi : Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.

Kizb : Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya, kumaşın hakiki yapısını saklar. Madenlerin altınla kaplanmasına da kizb denir. Kişinin içini saklayarak inanmadığı şeyi söylemesi kizbdir. Arapça’da yalanla yanlış aynı kelime ile ifade edilmektedir. Ama kizb bildiklerinin ve inandıklarının aksine konuşmaktır.

Veliy : Veli arka demektir. Bel kelimesi ile akrabadır. Tevella, sırtını çevirmek, gerisin griye dönmektir. Tevliye arka çıkmaktır.

Cenb : Yan taraf demektir. Bedenin yanıdır.

Vika : Katı kaptır. Via’ ise yumuşak kaptır. Dağlarda yağmurdan ve vahşi ayvanlardan korunmak için taştan örülen sığınak, kulube demektir. Vikaye etmek bir şeyi korumak için koruyucu kaba koymaktır. İttika kendi kendini korunacak yere koymak, sokmak anlamına gelir. Takva, vikaye mastarının mastar ismidir. Daha çok meçhul fiile mastar olur.

Etve : Su kanalı demektir. Suyun akıp gelmesine ”eta“ mastar olmuţtur. Bir yönden geliţi ifade eder. ”Ciet“ ise yönsüz gelisi ifade eder.

Zekiy : “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir. Sonraları canlılık için kullanılmıştır. Canlının temizlik özelliğinden dolayı temizlik; büyüme ve geliţme özelliğinden dolayı da artma anlamı kazanmıştır.

Ehad : “Hadid” demir demektir. “Hudud” ise sınır demektir. Baştaki “e” olumsuzluğu ifade eder, “ehad” kelimesi sınırsız demektir. Arapça’da doğrudan doğruya sayı olarak ehad gelmez. Mesela “Ahmedu ehadun” denmez. “Ahmedü vahidun” denir. Bu da sadece kuralsız olarak Allah için kullanılmıştır. Ebu Hanife “Allah birdir, ama sayılardan bir değildir” demiţtir. Bu kelime buna iţaret etmektedir. Kainatta sonsuz diye bir ţey yoktur. Zaman ve mekan da sonsuz değildir. Sonsuz yani sınırsız yalnız Allah’tır. Olumsuzdan sonra gelen ehad, olumsuzlukta genele uygulamak içindir.

İ‘nde : “Anid“ yulara gelmeyen devedir. Fikirlere karşı yanlış üzerine direnen kişiye “anud“ denir. Bile bile aksini idda eden kimse demektir. Küfür, daha çok fikirde direnen, “inad“ ise daha çok fiilde direnen kiţidir.  Bu anlamdan “inde“ insanın iç düşünce yapısı anlamına gelir.

Ni’met : "Nea’m" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır. Deve, sığır, koyun, keçi. Sonra ni’met bütün yiyeceklerin adı olmuştur. Daha sonra da bütün yiyeceklerin adı olmuştur. Rahmet manevi iyilikler, nimet maddi iyilikleri ifade eder.

Ceza : Bir şey karşılığı verilendir. Yerini tutan şeye denir. Sonra zimmilerden alınan verginin adı olmuştur. Ceza bir fiile karşı uygulanan kötülük veya iyiliktir. Sonraları kötülere daha çok kullanılmıştır.

Bağiy : Boğa, damızlık öküz demektir.

Vech : Yüz demektir.

U’lya : Vadinin üst tarafıdır.

Ğaşy ettikçe leyl ve tecelli ettiğinde nehar için.. Zekeri ve ünsayı halk etmesi için... Sa’yınız şettadır. İta etmiş ve itika etmiş ve hüsnayı da tasdik etmiş ise ona yakında yüsrayı teysir edeceğiz. Buhledip istiğna etmiş ve hüsnayı tekzib etmiş kimse ise ona yakında yüsrayı teysir edeceğiz. Tereddi ettiğinde malı ona iğna etmeyecek. Hidayet etmek bizim üzerimizedir. Ahiret de ula da bizimdir. Size telezza etmiş narı inzar ediyorum. Tekzib ve tevelli etmiş kimse olan eşkiyadan başkası ona sıliy etmez. Malını ita ederek tezekki etmiş kimse olan etka onu tecnib edecek. A’la rabbinin vechini ibtiğa etmesinin dışında onun indinde başka birisini icza edilecek hergangi bir nimet yoktur. İleride razı olacaktır.

Örttükce gece, parladığında gündüz için... Erkeği ve dişiyi yaratılışı için.. Çabanız dağınıktır. Vermiş ve korunmuş ve iyiyi doğrulamış kimseye ise ona yakında kolayı, kolay göstereceğiz. Pintilik yapıp savan ve iyiyi yalanlayan kimseye zorluğu kolay göstereceğiz. Dağıldığında varı ona yaramayacak. Yolu göstermek bize düşer. Ötesi de berisi de bizimdir. Sizi korlaşmış ateşle uyarıyorum. Yalanlamış ve sırtını dönmüş kimse olan ayaklanandan başkası onda tavlanmaz. Varını vererek arınmış olan korunmuş kimse ondan uzak tutulur. Yüce yetiştiricisinin yüzünü aramanın dışında onun yanında başka birisine verilecek herhangi bir veri yoktur. İleride hoşnut olacaktır.

AÇIKLAMA : İnsan hep bu dünyaya niçin geldiğini ve nereye gideceğini düşünmüştür. Sonunda her topluluk Tanrı ve ahiret düşüncesine sahip olmuştur. Dehriler ve çağımızın bazı okumuşları dışında bunun aksini savunan bir topluluğa rastlanmamıştır. Kur’an insandaki sorunun cevabını koyduğu esaslar içinde açıklamıştır. Hayrı ve şerri yaratan kainatın sahibi tek varlıktır. İnsanları bu dünyaya eğitmek ve yetiştirmek için getirmiştir. Bu eğitmede başarılı olup olmama ölçüsü de koymuştur. Bu insanın kendi iradesi ile yücelme imkanını sağlamaktadır. Böylece insanlar sınıfı geçerlerse varlıkların en üstünü, meleklerden de üstün olmaktadırlar.  Sınıfta kalırlarsa varlıkların en alçağı haline gelmektedirler. Tin Suresi’nde bu husus açıklanmaktadır. Her þeşi çift yaratmış ve dengeyi onun üzerine kurmuştur. Kuvvetleri birbirine eşit iki zıt güç karşılıklı olarak bir şeyi çekerlerse çekilen şey hareketsiz kalır. Küçük bir etki onu istediği tarafa götürür. İnsanın da kendi iradesini kullanabilmesi için hep böyle zıt güçler oluşturulmuştur. Bu surede önce cansızlardaki ikilik anlatılmıştır. Leyl ve neharda yani madde ve enerjide ve bu madde ve enerjinin birbirine dönüşmesinden bahsedilerek madde alemindeki dengeye işaret edilmektedir. Ondan sonrada canlıların erkek ve dişi yaratıldığını açıklayarak evrime işaret edilmektedir. Kainatın temeli olan denge ve evrim bu ayetlerde belirtilmiştir. Burada insanların da iki grup olduğu, yine insanların da denge ve genel kanunlara tabi olduğu bildirilmektedir. Ancak kainattaki ve canlılardaki denge ve evrimin bir hedefi vardır. O da insandır. İnsanın da bir hedefi olmalıdır. Yoksa bütün bu kainat lehv ve la’bden ibaret olurdu ve hiç bir işe yaramazdı. Kimsenin bilmediği bir şey var sayılmaz. Bilen de biraz sonra yok olacaksa onun bilmesi bir şey ifade etmez. İşte bu surenin son kısmı bu dünyadaki denge ve evrimin devamı olan ahireti vurgulamaktadır. Ölmek yok, olmak değildir. Ölmek daha iyi hayata gitmektir, evrim içindir. Canlılarda bu husus açıkça bilinmektedir. O halde kainatın ölümü de daha iyi bir kainatın oluşması içindir.