87 - A’LA SURESİ

Rahman Rahim Allah’ın ismine

Sebh : Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan elbise demektir. Sonraları uçmak ve yüzmek anlamlarında kullanılmıştır. Tesbih etmek yüzdürmek veya uçurmak demektir. Arapça’da mecaz olarak yüceltmek anlamına gelir. Tef’il babından teksir için kullanılır. Türkçe’de tarikatların kullandığı zikir Kur’an’da tesbih olarak geçmektedir. Zikir anlamak, anmak ve düşünmek demektir.

İsm : “Veşm” veya “vesm” damga demektir. Hayvanların veya bir yerin kime ait olduğunu belirtmek için kendilerine vurulan işarettir. “İsm” ise söz olarak bir varlığın damgası yani adıdır.

Rabb : “Ribve”, tümsek demektir. Çöllerde tümseğe benzeyen yer yer serpilmiş ağaçlıklara da rabve kelimesi kullanılmaktadır. Sonra yavaş yavaş gelişme karşılığı kullanılmıştır. Birden oluş “hilkat” ile ifade edilir, evrimle gelişmeler rabvet ile ifade edilir. Rebebe kelimesi de rabveden dönüşmüştür. Terbiye kelimesi bunlardandır. Türkçe olarak “yetiştiren” veya “yetiştirici” olarak tercüme edilir.

Halk : Halk, deri veya bez parçası demektir. Mastar olarak elbise biçmek veya çamurdan bir şey yapmak demektir. ”Rabvet”te tedrici oluşum vardır. “Hilkat”te ise birden oluş vardır. Allah hem haliktir hem de rabdır. Kaderde her şeyi planlamış ve ona göre zaman içinde gelişmeye bırakmıştır. Buna da kaza denir. İlk yarattığı canlıda kıyamete kadar gelecek bütün canlıların bütün özellikleri ilk canlının geninde vardı. Bu kaderdir. Şimdi gerçekleşenler ise kazadır. İlk defa zaman ve mekan içinde öyle atomları yarattı ki, o atomlarda da kainatın oluşması ile ilgili bütün özelikler vardı. O kaderdi.

Seviye : Engebesiz düz yerdir. Eşitlemek için kullanılır. Sıva yapmak, duvarı düzeltmek demektir.  

Ellezi : Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.

Kadr : Kıdr kazandır. Malzeme ölçüleri kard ile, pişirme süresi ve şekli kaderle anlatılmaktadır. “Kard” ölçme ve değer anlamlarına da gelir. Kader de plan demektir. Mastar olarak kullanıldığın planlamak anlamı çıkar.

Hedy : “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini belirtmek için gönderdikleri değerli eşyadır. Hacca gitmeden evvel Mekke’ye gönderilen kurbanlık hayvanlara da “hedy” denir. Hediye götürüp haber getiren kimseye “hadi” denmiştir. Sonraları “hidayet” yol göstermek veya yola götürmek anlamında mastar olmuştur.

Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır. Sonra dışarı anlamı kazanmıştır. Mastar olarak dışarı çıkmak demektir. İhrac ise çıkarmak, kusmak demektir.

Ra’iy : Otlak yerdir. “Ra’iy” etmek, hayvanları otlatmak demektir. Merkezi yönetim “ra’iy”, yerinden yönetim “nezaret”tir.

C’al : Ca’l ele pisliğin veya sıcaklığın bulaşmaması için tutulan deri veya bez parçası demektir. Sonraları kılmak anlamında kullanılmıştır. Kılma ile yapma arasındaki fark, yapmada yeniden var etme, ca’lde ise var olan bir varlığı yeni bir işe koymak anlamı taşır.

Ğüsa : Suların getirdiği çerçöptür.

Havy : “Hayy”, yılan hareketli olması nedeniyle bu kelimeden “hayat” olmuştur. “Ahva” hayata elverişli hale gelmek anlamına gelir.

Kıraet : Karye, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın çevresinde gelip iskan ettiği yerdir. Halen köy veya belde anlamında kullanılmaktadır. “Kerae”, insan beyninde birikmiş olan ifadelerin pınarın kaynaması gibi ağızdan çıkmasına yani okumaya denir. “”Tilavet, kitaptan başkasına okumak olduğu halde “kıraat”, ezberden kendi kendine okumak demektir.

Nesy :

İlla : İn ve la dan mürekkeptir. İstisna edatıdır. Bunun dışındakiler sadece şunlar anlamındadır. İki türlü istisna yapılır. Biri daha öncekilerin içinden istisna yapılır. Buna muttasıl istisna denir. Bu takdirde insanların bir kısmı harabe içinde bazısı da harabe dışındadır anlamına gelir. Yahut daha önce geçenlerin dışındaki kimseler onların halinin dışındadır anlamına gelir. Buna munkati’ istisna denir.

Şey : Karaltı, uzaktan görülebilen karaltı demektir. Sonra her varlık için “şey” denmiştir. Var olmasını, ortaya çıkmasını istemeye mastar olmuştur.

Allah : Allah kelimesi “el-ilah”tan dönüşmüştür. Özel isimdir. Kurallara göre türememiştir. İlah kelimesi Tanrı anlamındadır. İnsanlar, “var edici”yi her zaman bilmişlerdir. Onu en kıymetli veya güçlü gördükleri bir varlık ile ifade etmeye çalışmışlardır. Bu sebepledir ki, birçok dinlerde Tanrı güneş kelimesi ile ifade edilmiştir. Türkçe’deki Tanrı da ışık kelimesinden gelmektedir. Kur’an’da da “Allah göklerin ve yerin nurudur” denmektedir. Bu kelimenin çıkışı “aydınlık” anlamına gelen bir sözden gelmiş olmalıdır. Türkçeye Tanrı diye tercüme edilecektir.

İnne : İnne, kane’den dönüşmüştür. Kaf düşmüş enne olmuştur. Arapça’da vurgu ile ifadelere mana kazandırma yoktur. Bunun yerine diğer dillerdeki vurguyu karşılamak için ek harfler getirilmiştir. Karşı tarafa sadece bilgi vermek için bir cümle söyleniyorsa düz cümle yapılır. Karşı tarafın yanlış bilgisini düzeltmek için bir cümle söyleniyorsa o zaman o cümlenin başına “inne” getirilir.

İlm : Dağın sivri noktası demektir. İnsanlar o tepeye bakarak bulundukları yerleri belirlerler. Sonraları yeryüzü beyler arasında bölüşülünce, her bey hakim olduğu çevrenin tepesine o çevrenin kendisine ait olduğunu belirleyen işaret  koymuştur. Buna alem denir. Bugünkü bayrak o dönemin geleneği olarak devam etmektedir. Arefe, üstü düzlük dağ veya yayla demektir. İnsanlar ilk zamanlarda burada yıllık veya daha kıza zamana ait toplantılar yaparlardı ve birbirleri ile tanışırlardı. Arafat’taki arefe kelimesi buradan gelmektedir. Hala orada toplanılmaktadır. İlim, varlıkları sınırlamak suretiyle tanımlamak ve aralarındaki ilişkileri riyazi bir şekilde belirlemektir. Marifet ise, varlıkları diğerlerinden ayıracak özellikleri ile belirlemektir.  

Cehr : Açık yerdir. Sesin fısıltı üstünde çıkması, sert harfleri çıkarmakla olur.

Hafy : Sık ağaçlı yerdir. Gizli anlamına gelir.

Yüsr : “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak anlamı kazanmıştır. “Yüsr“ kolaylık için “u’sr” zorluk için kullanılmıştır. Sol elle bile yapılacak işler olduğu için “yüsr”; sol elle iş yapmak zor olduğu için de “u’sr” olmuştur.

Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır. Sonraları çelik denmiştir. Yumuşak demire ünsa denir. Bellek tekrar eskiyi hatırlama olduğundan yayın tekrar eski yerine gelmesine benzetilerek zakire denmiştir.

Nef’ :

Haşy : Ayaktaki kuru ottur. Hışırtı, otlardan gelen sestir. Hışırtı sesinden doğan korkudan gelişerek haşiye korku anlamına gelir, yani Rabbinden korkmak demek, onun sözüne kulak vermek demektir. Kulak verilmediği zaman başa gelecekleri hesap etmek demektir.

Cenb :

Şaky : « Şık » yarmaktır. « Kaf »ın biri « vav »a dönüşmüş ve «şakiy » olmuştur. Topluluktan ayrılan anlamında şaki olmuştur.

Sıliy : Sıliye, çölde Arapların güneşte et pişirdikleri taşın adıdır. Sonra pişirmek mastarına dönüşmüştür. “Ateşte pişecektir” denmektedir. Terbiye olacaktır, anlamındadır. Salat kelimesi de buradan gelmektedir. Cehennem dünyada terbiye olmayan insanları ahirette terbiye etmek için vardır. Zaten cehennem de fırın demektir.  

Nar : Ateş demektir. Nur da bu kökten türemiştir.

Kebir : Yaşlı adamdır. Büyük anlamında kullanılmaktadır.

Sümme : “Ve” gibi “bağ” edatıdır. Ancak tertibi ifade ettiği için “fe”ye benzer. “Fe” de peşpeşelik vardır. “Sümme”de ara ara oluşu anlatır.

Mevt : Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana da mevt denir.

Hayy : Hayy kış uykusundan uyanmış yılan, mevt de kış uykusundaki yılan demektir.

Felah : “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir. Tarlayı sürme anlamında “felah” kullanılmıştır. Tarlayı sürmek onu ekin ekilecek hale getirmek demektir. “Felah” bulmak da olgunlaşıp işe yarar hale gelmek demektir.

Zekiy, Zekat : “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir. Sonraları canlılık için kullanılmıştır. Canlının temizlik özelliğinden dolayı temizlik; büyüme ve gelişme özelliğinden dolayı da artma anlamı kazanmıştır.

Eser : İz demektir.

Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür. “Yakın” anlamına gelir. Mekanda ve zamanda kullanılmaktadır. Uzayda birbirinden uzaklaşan yıldız yığınları var. Bu yedinci semadır. Bunun karşısında yıldızlar ve diğer maddeler birbirini çektikleri ve etkiledikleri için “yakınlığı olan sema” anlamında Kur’an’da geçmektedir.

Ahiret : Uhur ense demektir. Uhra diğer demektir. Ahir son, ahiret sonraki hayat demektir.

Hayr : At sürüsü demektir. Hayr servet demektir. Nisaptan fazla mal veya gelir getiren mal anlamındadır. Hayr kelime olarak şerre karşılık tercih edilen şey anlamında da kullanılmıştır.

Bakiy : “Vika” kap demektir. İçine eşya konarak saklanır. Böylece oraya konan eşyanın ömrü uzar. Zamanla “ve” harfi “be”ye dönüşmüş, “baki” devamlı, sürekli ve sonu olmayan, ebed anlamları kazanmıştır.

Sahf : Tepsi demektir. Yaygı. Sonraları üzerinde yazı yazılan uzun rulo olabilen kağıt türü beze denir. Yaprağın bir tarafına sonraları sahife denmiştir.

Ula : Evvelin müennesidir. Evl kaldıraç demektir. Çevirmek ve başa döndermek anlamlarına gelir.

İbrahim : “Berk” şimşek demektir. Şimşek çaktığında karanlıkta olan insan, nasıl çevresini görürü, nerede olduğunu ani bir bilişle bilirse zihinde meydana gelen ani bir ilhamla da kesin olarak isbat edilen şeylerin delillerine burhan denir. İbrahim “burhan”dan oluşmuş bir isimdir. Hz İbrahim insanları burhanla hakka davet ettiği için bu isimle anılmaktadır.

Musa : “Usve” ilaç olarak kullanılan bir maddedir. Sonra tabib anlamında musa olmuştur. “Örnek insan” anlamına da gelir. Kur’an, Hz Muhammed’e Musa’yı örnek göstermektedir.

A’la rabbinin ismini tesbih et. O, halk edip tesviye etmiş kimsedir. Ve O takdir edip hidayet etmiş kimsedir. Ve o mer’ayı ihrac edip onu ehva ğüsa ca’letmiş kimsedir. Sana ikra edeceğiz de Allah’ın meşieti olanın dışındakini nesy etmeyeceksin. O cehri ve hafiy olanı ilmeder. Sana yusrayı teysir edeceğiz. Zikra nef’ ediyorsa tezkir et. Haşyet eden yakında tezekkür edecek. Kübra nara sıliy edecek olan eşka ona tecennüb edecek. Sonra orada ne mevt eder, ne de hayy eder. Tezekki etmiş ve rabbinin  ismini zikr edip selat etmiş kimse iflah olmuştur. Oysa ahiret hayr ve ebka iken siz dünya hayatını isar etmektesiniz. Bu ula sahifelerde, İbrahim ve Musa’nın sahifelerinde var.

Yüce Yetiştiricinin adını arıt. O, yaratıp düzeltmiş kimsedir. Ve o ölçülendirip götürmüş kimsedir. Ve o otlağı çıkarıp onu çözülmüş atık yapmıştır. Sana okutacağız da Allah’ın dilediklerinin dışındakini unutmayacaksın. O açığı ve kapalı olanı da bilir. Sana kolaylığı kolaylaştıracağız. Anlatmak yarayacaksa anlat. Çekinen kimse yakında anlayacak. Büyük ateşte tavlanacak kimse olan ayaklanan ise ondan uzaklaşacak. Sonra orada ne ölür, ne de yaşar. Paklanan ve Yetiştiricisinin adını anıp kılmış kimse gelişmiştir. Oysa sonraki daha iyi ve kalıcı iken siz yakın yaşayışı yeğliyorsunuz. Bu önceki yapraklarda, İbrahim’in ve Musa’nın yapraklarında vardır.

AÇIKLAMA : Bu surede kainatı var eden ve içinde insanı yaratan Allah, insana akıl vererek onu kavramasına ve doğru yolu bulmasına imkan hazırlamış, ancak bununla yetinmeyerek peygamberler de gönderek doğru yolu teyid etmiş olduğunu anlatmaktadır ve mümine bu Kur’an’ı ondan yararlanacak kimselere anlatmasını emr etmiştir. Ancak kimin yararlanıp kimin yararlanmayacağını mümin bilmeyeceğinden herkese anlatmasını istemektedir. Ondan kimileri yararlanac kimileri de yaralanmayacaktır. Bu Kur’an daha önceki İbrahim ve Musa’nın sahifelerinde vardır. İnsanlar yaratılıştan kıyamete kadar hak ve batıl mücadelesi içinde olacaklardır. Müminler hakkın savunucusu olacaklardır. Burada Kur’an’ı tebliğ etmeyi farz ettikten sonra bundan sonraki surede bu tebliğde zor kullanılmayacağını haber vermektedir. Bundan sonraki surede Kur’an’ın yaşamı nasıl düzenleyici olduğu anlatılmaktadır.