İSLAMDA ORGAN NAKLİ

İnsanın var olması, anasından ve babasından alınan erkek ve dişi hücrelerin döllenmesi ile başlar. Böylece bir insandan diğer insana organ nakli, ilkahla başlar. Her cinsi ilişki erkekten kadına bir organ naklidir. Menideki hormanlar kadına aktarılmakta ve kadının hücrelerinde bu hormonlar yayılmakta, sperma ise yumurta ile birleşerek yavruyu oluşturmaktadır. Anne sütü de çocuğa organ nakli mahiyetindedir.  Diğer taraftan  kan aldırmak insan için zararlı değildir, hatta faydalıdır. Kan vermek de bir organ naklidir.

İslamiyet verene zarar vermeyen bu nakilleri meşrulaştırmış, müesseseleştirmiştir. Evlenme, süt verme, kan aldırma müesseselerini getirmiştir. Süte kıyasla kan verilmesi de yalnız meşru olmaz, aynı zamanda mesnun olur, sevab olur. İslamiyette her hükmün bir illeti vardır. İllet, ya doğrudan kitap veya sünnetle tesbit edilir veya istihsan ile tesbit edilir. Yani, şeriat eğer bir vasfı hasen görüyorsa, o sünnet veya farz için illet olabilir. Kabih görüyorsa kerahat veya haram için illet olabilir.  Müçtehid her hükme illet arar ve kendi kanaatine göre onu tesbit eder. Eğer onun illetliği bütün alimler tarafından kabul ediliyorsa, o kesin hüküm olup icma hasıl olmuştur ve herkes ona uymakla yükümlüdür. Nikahta ve süt vermede illet, başkalarının hacetidir. Onun için sünnettir veya farzdır.

Kur'an'da "evli olmayanları evlendirin" ayeti vardır. Emrediliyor. Bu ayetin  delaleti çok önemlidir. Evli olmayan bu evlenme vucubiyetini içine alır. Çünkü evli olmayan da başka evli olmayanı evlendirmekle mükelleftir. Bunu da ancak evlenmekle gerçekleştirir. Annenin çocuğuna süt vermesi zaten farzdır. Hatta çocuğuna süt vermez de çocuk ölürse, kasıt varsa kendisi, kasıt yoksa annenin akilesi onu tazmın eder.

Diğer taraftan kan verilmesinin insana zararlı olmadığı, hatta faydalı olduğu şer'an sabittir. Peygamberin sünneti ile sabittir. Bu kanın dışarıya akıtılmayıp muhtaç olana verilmesi de farz-ı kifayedir. Tıpkı nikah ve sütte olduğu gibi. Buraya kadar yaptığımız istidlallere sadece farz değil, sünnettir diyebilirler, en çok  mübahtır diyen de belki çıkar. Amma her halde mekruh veya haramdır diyenin çıkması söz konusu olamaz.

Şimdi bir adım daha ileri gidebiliriz. İnsanın kendisinin zarar görerek başkasının faydasını sağlaması meşru mudur? Böbreğinin birini vermek veya gözünün birini vermek suretiyle başka insanın sağlığına yardım etmek caiz midir? Bu husus son derece tartışmalıdır.

Önce, insanın kendisini satma ve bağışlıyarak köle etme hakkı yoktur. Öldürme hakkı hiç yoktur. Bu durumda organını satma veya bağışlama hakkı da yoktur. Kesme hakkı yoktur. Diğer taraftan, insan için savaşmak en büyük ibadet kabul edilmiştir. Bu da başkalarının hayatı için kendi hayatını feda etmedir. Buna kıyasla insanın organ bağışlaması da meşru olmalıdır.

Savaşta ölmenin felsefesi şudur: Düşman gelmektedir. Biz savaşmasak hepimizi öldürecektir. Savaşırsak bir kısmımızın sağ kalması muhtemeldir. O halde burada, başkası için ölme yoktur, ölürken bazılarını ölümden kurtarma vardır. İki hasta olsa, ikisinin de birer böbreği sağlam, diğerleri sakat olsa, ama ikisinin böbrekleri yetmez olsa, birinin kendi böbreğini vererek diğerini kurtarması caizdir. Kendi ölümü zaten böbrek verse de, vermese de olacaktır.

Şimdi ölmekte olan kardeşini kurtarmak için kendisini öldürmesi caiz değildir. Ancak iki gözü gürmeyen kardeşine bir göz vererek, onu sağlıklı hale getirmesi ise müşkül bir durumdur. Böbrek de böyledir. Gözünü verdiği için bir kötülük yapmaktadır ama başkasını görmeye kavuşturduğu için de iyilik yapmaktadır. Burada iyilik ve kötülük beraberdir. Hükmü nedir?

Birinci kural, iyilik kötülüğün iki katı ise iyilik hakimdir. Yapması sevabtır. Kötülük iyiliğin iki katı ise yapması haramdır. Kötülükle iyilik birbirine yakınsa yapılması ile yapılmaması arasında bir fark olmamakla beraber, bu hallerde insanlar rıza dışı vermek zorunda kaldıkları için mekruhtur. Bu bakımdan dirilerden organ alma haramdır, ancak zaruret hallerinde mubah olur, hükmünü getirebiliriz ve sevabı yoktur diyebiliriz. Kur'an "iyilikler, kötülükleri yok eder" diyor, burada "iyilik yapanların kötülükleri afv olur" demiyor. "İyilikler kötülükleri yok eder" diyor. O halde iyilik ve kötülüğün bir kişiden gelme şartı yoktur. Birinin uzuv vermesi kötüdür, ancak diğerinin görmesi iyidir. Burada iyilik kötülüğün iki katından fazladır. Tek gözle görme ile çift gözle görme arasında sadece vasıf farkı vardır. Yedeklik farkı vardır. Demek ki, göz başkasına verilebilir.

Ancak Kur'an'a göre anne baba çocuğu için zarara sokulmaz. Dolayısıyla başkasının menfaatı için bir başkası zarara zorlanamaz. İnsan ancak çıkar paralelliği varsa zorlanabilir. Bu sebeple kimse başkasına organ vermesi için zorlanamaz. Ancak vermesi caizdir. Sosyal baskının oluşacağı ve rızası dışı organ naklinin vuku bulacağı esas alınarak diriler arasında organ naklinin kerahetine hükmedebiliriz.

Şimdi ölüden organ almanın hükmüne gelinirse, buna başka bir yönüyle bakmamız gerekir. Bunun birincisi, burada kimin hukuku olarak organ almanın caiz olmadığı iddiasıdır. İslamiyette kişinin lehine hakları döllenme ile başlar, lehine dava açılabilir. Aleyhine haklar ise ancak doğumla başlar. Küçüğün de aleyhine dava açılabilir. Lehine haklar ölümle biter. Ölümden sonra lehine dava açılamaz. Aleyhine dava ise miras taksimine kadar devam eder. Miras taksiminden sonra aleyhine de dava açılamaz.

Batı hukuku ile islam hukuku arasında en büyük ayrılık burada kendisini gösterir. Ölür ölmez kişiliği sona erdiren batı hukukçuları ölüyü bütün varlığı ile mirasçılarına devreder, borç ve alacaklarını onlara bırakırlar. Onlara da mirası red hakkı tanırlar. İslamiyette ise ölen kişinin kişiliği sona ermemiştir. Veli onun vasisi olur ve onun adına mirası taksim eder. Bu veli, mirasçı olmayan en yakınıdır. Bunu, kamu adına yapar. Ölünün mallarına malik olunur, bedenine malik olunamaz. Bedeni ise kamu tarafından mezara defnedilir.

Ölünün bedenine karşı yapılacak taarruzlar için dava ikame edilemez. Sadece ona saygı duyanlara hakaret olduğu için, bu kişiler kendileri adına hakaret davası açabilirler. Bir diriyi savunurken cinayet olsa, sadece hata diyeti öder, kısas uygulanmaz. Ölüyü savunurken cinayet yapsa, ağır diyet öder, şibhi amd olduğu için kısas olmaz. Bir kimse kefenini veya üzerindeki malları alsa, hırsız olmaz ve bir ceza verilemez. Mallar lukata hükmünde olup, varisleri veya kefen parasını ödeyenler istirdad edebilirler, ceza verilemez.

Şimdi de ölecek kimsenin organını bağışlamasının sevab olup olmadığı sorulabilir. Önce bu, hasen midir, değil midir? Kur'an'da "kim birini öldürürse, bütün insanları öldürmüş" olacağını haber veriyor ve cezasını da ebedi cehennem olarak koyuyor. Buna mukabil "bir kişiyi diriltirse bütün insanlığı diriltir" diyor. Kıyasla bunun karşılığının da en büyük olması gerekir. Şehitlik bundan dolayı en üst dereceye çıkarılmıştır. O halde bir kimse öldükden sonra organlarını bağışladığını vasiyet etse, o en büyük sevap işlemiş olur. Çünkü ölenin vasiyetiyle hayır işlemesi kıyamete kadar devam eder.      

Ölüden vasiyet etmeden organ alınması, ölü veya yakınlarına saygısızlık olacağı için belki bir kötülüğü vardır. Ancak kendisinde zarar olmayan her iyilik için zimni izin vardır demekdir. Mesela bir kimse boş ev bulsa, üzerinde kilit yoksa gidip, oturabilir. Ama kitlenmişse kırıp, giremez. Çünkü izni yoktur, diğerinde ise zımnen izni vardır. Ölü ve varislerin mumaneatleri yoksa, ters beyanları yoksa,  zimni muvafakatları vardır ve organın alınmasında bir beis yoktur. Asla dava konusu olamaz.

Ölünün aksine vasiyeti varsa veya mirasçılarından biri buna karşı çıkıyorsa, burada şuna bakılır: O beldenin kurallarında ölünün izni olmasa da, varis mani olsa  ölüden organ alınır hükmü varsa, yine tereddütsüz ondan organ alınabilir ve mekruh olmaz. Organını vermek istemeyen o beldeye girmesin veya ölmesin. Bunu kanunlaştırma yerine bu hakkın küçük belediyelere tanınması gerekir. Dini inançları buna müsait olmayan halkların belediyelerinde buna tevessül edilmesin.

Şayet ölünün belediyesinde buna dair bir madde yoksa, aksine vasiyyeti varsa veya varisi men ediyorsa organı alan doktor aleyhine hakaret davası açılır ve o memleketin örflerine göre bu ne derece bir hakaret kabul ediliyorsa o miktar tazminata mahkum edilir. Bunu da akilesi öder. Buna tarafların seçecekleri birer hakemle, iki hakemin seçeceği baş hakem karar verir. Ölünün muhafızı, kimin yanında ölmüşse odur. Doktoru  diriye müdahele hakkına sahip olduğu gibi, ölüye de müdahele hakkına sahiptir. Bunu engelleyenler sorumludur. Doktoru olamayan ise müdahale edemez.

Burada son olarak irdelenecek husus organın verilmesinde ücretin alınıp alınmayacağıdır. Organ vereceklerin organlarını parayla satmaları haramdır. Anlaşmalar batıl olup, parayı vermişse geri isteyemez, hibe hükmündedir. Vermemişse talep edemez. Organı vermek isteyen de zorlanamaz. Ancak organı vadedip sonra da vermeyip diğeri vakit darlığı içinde ölmüşse sebebiyet diyetini öder.

Ölünün organı için de bir bedel istenemez. Ancak bir organ bankası veya kan bankası kurulur ve buraya organ veya kan bağışlayanlara banka bir bedel ödeyebilir ve hastalara ücretsiz verebilir. Hastalardan bedel istenemez.