İTAK

İtak, köleyi azat etmektir. Savaş bittikten sonra mağlup olanlara uygulanacak hükümler savaşın komutanı tarafından belirlenir. Bunlar şunlardan biridir:

a) Karşılıksız bağışlanarak serbest bırakmak,

b) Fidye alarak sesbest bırakma,

c) Zimmileştirilerek topraklarını haraç ile terketmek,

d) Köleleştirerek savaşçılar arasında bölüştürmek ve

e) Köle olsalar da tehlikeli olacak savaşçıları öldürmek.

Böylece elde edilen köleler savaşçılar arasında bölüştürülür ve onların hamiliğine terkedilir. Bunlar her türlü haklara sahiptir ve kişilikleri vardır. Mülk edinebilirler; ancak, mülkün maliki olamazlar. Mülk üzerinde tasarruf etseler bile hamileri adın tasarruf etmiş olurlar. Onların yaşamalaraını sağlamak  hamilerine aittir.

Akraba kölleler: Köleleler köle oldukları kimsenin akrabası haline gelirler, aralarında mahremiyet doğar, halvet etmeleri caizdir. Köle ike veya azat olduktan sonra aralarında evlilik caiz değildir. Azat olduktan sonra da azat edenin soyadını taşırlar. Başka varisleri yoksa biribirine varis olurlar. Bu akrabalık sıhri akrabalığa benzer. Satıldığında akrabalık kalkar. Azatlıkda devam eder. Köleler hamilerinin akrabası durumundadırlar.

Özel hal: Bir erkek kadın köleye hami olduğunda üç aylık iddeti bekler. Bu müddet sonunda ya cinsi ilişki kurarak karı koca olarak yaşarlar ya da akrabalık statüsü ile devam eder. Akrabalık statüsü ile devam ederse artık cinsi ilişki kuramaz. Satsa alsa statü  değiştirilebilir. Cinsi ilişkileri normal olarak sürdürme yükümlülüğü vardır. Geceleri taksim edemez. Eşler kocalarına iş yapmakla yükümlü olmadıkları halde bunlar yükümlüdürler.

Mezun olmayan köleler: Bunların hamileri adına tasarruf hakları yoktur. Kendi adına tasarrufları da hür olduktan sonra geçerlidir. Bunların her türlü beşeri ihtiyaçlarını hamileri karşılar. Hamilerle beraber yaşarlar ve hamilerin verdikleri işleri yapmakla yükümlüdürler.

Çocuk anası köleler: Cariyeden çocuk olursa çocuk anası olur, onu satamaz azat etmedikçe başkasıyla evlendiremez, kiraya veremez.

Vasiyetli köleler: Öldükden sonra hür olacakları beyan edilen köleler satılmaz ve ölümü ile hür hale gelir.

Mezun köleler: Tasarrufa ehil kılınan kölelerdir. Hür bir insan gibi tasarruf ederler. Ne var ki, mülklerinin sahibi değiller, malik olan hamisidir. Her zaman el koyabilir, ölümü halinde mülk haminindir. Köle ile akit yaparak,  aylık veya başka bir icara bağlayabilir. Onu tediye ettikten sonra kalanını köle dilediği şekilde tasarruf eder. Eğer taksitini ödeyemezse iflas hükümlerine tabi tutulu, borçlanma ehliyetini kaybeder. Mezuniyet verildikten sonra geri alınamaz.  Mezun olan kölelerin nafakası hamisine ait değildir.

Mukatep köleler: Mezun olan kölelerden belli taksitlerin ödenmesi halinde hür hale gelen kölelerdir. Taksiti ödeyemezse iflas hükümleri uygulanır, borçlanma ehliyetini kaybeder. Mükateplik statüsü geri alınamaz.

Köleler şu yolardan hürriyete kavuşurlar:

a) Azat edilen, azad edenin azatlısı olarak onların ailesinden hürriyete kavuşur.

b) Anlaşmalı köle taksitlerini bitirdiklerinde hür hale gelir.    

c) Vasiyetli köleler hamisinin ölümü ile hür hale gelir.

d) Hamiden bir çocuk doğuran kadın hamisi ölünce hür olur.

e) Hür bir varisin hami haline gelmesi ile köle hür olur.

Müslim köleler:

Erkeklerden evli oldukları halde başka evli kadınla veya evlenmeleri caiz olmayan kadınlarla cinsi ilişki kuranlar, usul veya furu ile cinsi ilişki kuranlar hadım edilerek köleleştirilir. Normal kölelerin hadim edilmeleri caiz değildir.

Kadınlardan evli oldukları halde başka erkeklerle veya evlenmeleri haram olan erkeklerle cinsi ilişki kuranlar, usul veya furu ile cinsi ilişki kuranlar muta evlerine kapatılıp köleleştirilir. Bir iddet devresi içinde birden fazla erkekle cinsi ilişki kurmak evli halde iken cinsi ilişki kurmak demektir.

Köle anne ve babadan doğa çocuk köledir.

SORU:1- Köle azat etmek bir ibadet midir?

Numan, Malik, Şafii ve Ahmet- Farz olmayan ibadetlerin en büyüğüdür.

Süleyman- Köle azat etmek farz olmayan ibadetelrin en büyüğüdür. Diyet ve kefaretlerde ise farzdır.

SORU:2- Ortaklardan biri ortak köleyi azat etse hür hale gelir?

Numan- Yalnız kendi payı hür hale gelir. Azat eden ortak zenginse tazmin ettirebilir; zengin değilse ve tazminini istemezse, kendi payı nisbetinde çalıştırır. İsterse azat eder.

Malik, Şafii ve Ahmet- Azat eden zenginse kölenin tamamı hür hale gelir ve ona tazmin ettirir, değilse yalnız  kendi payları nisbetinde hür hale gelir.

Süleyman- Ortaklardan biri ortak köleyi azat etse köle mükatep hale gelir. Ortakların taksitlerini ödediğinde hür olur.

SORU:3- Bir köle üç kişinin ortaklığında farklı paylara sahip olsalar ve ikisi paylarını bir anda azat etse ne olur?

Numan, Şafii ve Ahmet- Üçüncü ortağa eşit olarak tazminat vermeleri gerekir.

Malik- Üçüncü ortağa payları oranında tazminat ödemeleri gerekir. Velayet aralarında ona göre bölüşülür.

Süleyman- Bir köle üç kimsenin ortaklığında olur ve farklı paylara sahip olsalar ve ikisi paylarını bir anda kendileri veya vekilleri azat etse,  köle mükateb hale gelir. Azat edene bir yükümlülük yüklenemez.

SORU:4- Ortak köle bir anda azat edilse kölenin velayeti kime ait olur?

Numan-  

Malik- Kölenin velayeti ortak olur.

Şafii-

Ahmet-

Süleyman- Ortaklar tarafından azate edilen kölenin velayeti ilk azat edenindir. Birlikte azat etesler veya mükatep olup taksitler birlikte bitse azatlı velisini kendisi seçer.

SORU:5- Hasta iken kölelerinin azat etse ve hastanın başka malları da olmasa, varisleri izin vermeseler köleler hür olur mu?

Numan- Kölenin herbirinin üçte biri hür olur, diğerleri payları oranında çalıştırılır.

Malik-, Şafii ve Ahmet- Kura ile kölelerin üçte biri hür olur.

Süleyman- Hepsi  mükatep olur, taksitlarini ödeyen hür olur.

SORU:6- Bir kimse kölelerinden birini azat etse ama hangisini azat ettiğini belirlemese hangisi azat olur?

Numan ve Şafii- İstediğini seçer, azat eder.

Malik ve Ahmet- Kura ile belirler.

Süleyman- Bir kimse kölelerinden birini azat etse ama hangisini azat ettiğini belirlemese  istediği birini seçer azat eder. Seçinceye kadar diğer kölelerini istihdam edemez. Kölelerinden birini satsa ve o da azat etse hüküm yine böyledir.

SORU:7- Bir hasta kölelerini azat etse ama borçlu olsa alacaklıların itiraz hakları var mıdır?

Numan- Alacaklıların itraz hakları yoktur. Köleler çalıştırılır. Borçlar ödenince hür hale gelirler.

Malik, Şafii ve Ahmet- Alacaklıların itraz hakları vardır. Satılırlar, borçlar ödenir.

Süleyman- Bir hasta kölelerini azat etse ama borçlu olsa alacaklıların itraz hakları yoktur. Hür hale gelirler, bedelleri kadar alacaklılara borçlanırlar.

SORU:8- Kendisinde yaşlı kölesine “bu oğlumdur” dese köle hür olur mu ve nesebi sabit olur mu?

Numan- Köle hür olur ve nesebi sabit olmaz.

Malik, Şafii ve Ahmet- Köle hür olmaz.

Süleyman- Kendisinden yaşlı kölesine “bu oğlumdur” dese köle hür olmaz, müdebber olur. Söz mecazidir. En ehveni tedbirdir.  

SORU:9- Kendisinden küçük köle için “oğlumdur” dese köle hür olur mu?

Numan, Malik ve Ahmet- Hür olmaz.

Şafii- Hür olmaz. (İkram kasdı yoksa olur.)

Süleyman- Kendisinden küçük köle için “oğlumdur” dese köle hür olmaz, mudebber olur. Oğlum diye hitap etse birşey olmaz.

SORU:10- “ Bu Allah’ındır” deyip azat etmeye niyet etse hür olur mu?

Numan- Hür olmaz.

Malik, Şafii ve Ahmet- Hür olur.

Süleyman- “Bu Allah’ındır” deyip azat etmeye niyet etse hür olur. Azatlık en büyük ibadettir. Herkes Allah’ındır. Burada kastedilen Allah’ın emrine göre azat kılınacağıdır.

SORU:11- Usul veya furudan biri köleye malik olsa köle hür olur mu?

Numan, Malik, Şafii ve Ahmet- Hür olur.

Süleyman- Usul veya furudan biri köleye malik olsa köle hür olur.

SORU:12- Anadan veya babadan kardeşlerden biri malik olursa köle hür olur mu?

Numan ve Malik- Hür olur.

Şafii ve Ahmet- Hür olmaz.

Süleyman- Anadan veya babadan kardeşlerden biri malik olursa köle hür olur.

SORU:13- Zevilerhamdan biri köleye malik olursa hür olur mu?

Numan- Hür olur.

Malik ve Ahmet- Hür olmaz.

Şafii- Hür olmaz. Aralarında evlenmeleri caiz olmayanın malik olması hür olması için yeterlidir.

Süleyman- Aralarında nesep yoluyla mahrem olanlardan biri sahip olduğunda azat olur.

SORU:14- Köleye irs veye tasarruf yoluyla malik olmak kölenin hürriyetine kavuşması için fark eder mi?

Numan, Malik, Şafii ve Ahmet- Fark etmez.

Süleyman- Köleye irs veye tasarruf yoluyla malik olmak hür olması için farke etmez.