GASP

Ayn veya zimmet:

Ayn olanları malik gasibden zorla alabilir. Vermeyen, geçici  eziyetleri dahil cinayetleri ağır diyetle tazmin eder. Malı alan ise geçici eziyetleri tazmin etmez; cinayetleri hafıf diyetle akilesi tazmin eder.  

Ödeme ayni, misli, kıyemi veya bedeli olabilir.

Mubah, mekruh, haram veya memnu’ mallar olabilir.

Mübah mallar hukuken korunur ve kredi istihkak eder. Mekruh mallar hukuken korunur, kredi istihkak etmez. Haram mallar, hukuken korunmaz, cezası yoktur. Memnu’ mallar hukuken korunmaz  Kullanılması halinde cezası vardır.  Bulundurmanın cezası yoktur.

Başkasının elinde,

Gizli veya açık: Gizlide bedeni ceza

Rızalı veya rızasız: Rızasız gayri meşru

İntifalı veya intifasız: İntifalıda masraflar zilyette

Bedelli veya bedelsiz: Bedel alanın akilesi tazmin eder

Vadeli veya vadesiz: Vade gelmeden talep edilemez.

Emanet veya deyn: Deynde artma eksilme borçluya aittir.

Helak: Zilyed olanın cinayetiyle kendisi tazmin eder.

Zilyed olanın kusuru ile akilesi tazmin eder.

Başkasının kusuru ile  kusurlu olanın akilesi

Başkasının cinayetiyle caninin kendisi

Mal sahibinin kusuru ile tazmin olunmaz.

Mal sahibinin cinayeti ile tazmin olunmaz.

Tabii ömürle meşruda mal sahibine aittir.

Tabii afetle beşeri afetle olabilir. Tabii afette mal sahibine, beşeri afette mal sahibine…

SORU:1- Gasbettiği mülkden faydalanan kişi kira öder mi?

Numan ve Malik- Kira ödemez.

Şafii ve Ahmet- Kira öder.

Karagülle: Gasbettiği mülkden fadalanan kişi kira ödemez. Masraf kime aitse intifa hakkı da onundur. Bir noksanlık meydana gelmişse onu tazmin eder. Yıpranma olmuşsa öder. Gasbettiğinden dolayı fiili zarar vermişse onu öder.

SORU:2- Gasbedilen mal, sel, yangın gibi tabii afetle helak olsa gasbeden tazmin eder mi?

Numan- Tazmin etmez. Taşınmaz mallarda meydana gelen helakdan yalnız gasbedenin fiili sebep ile telef olursa, onu öder.

Muhammet- Tazmin eder.

Ebu Yusuf- Tazmin etmez.

Malik ve Şafii- Tazmin eder.

Karagülle- Gasbedilen mal, sel, yangın gibi tabii afetle helak olsa gasbeden tazmin etmez. Sahibinin elinde olsaydı aynı telefin olması mukadder olan bir telefi de tazmin etmez. Sel her iki yeri aynı derecede basmışsa ödemez.

SORU:3- Kerpiç veya kereste gasbeden onunla bina yapsa söküp iade mi etmelidir?

Numan- Kıymetini alır.

Malik, Şafii ve Ahmet- İade etmelidir.

Karagülle- Kerpiç veya kereste gasbeden onunla bina yapsa, sökdürülüp geri alınmaz. Gaspta geri alma şartı, diğer şartlarla aynıdır. Gaspta borç ağırdır. Borcunu ödeyeyemeyen sadece borçlanma ehliyetini kaybetmez, aynı zamanda hürriyetini kaybeder, mecburi çalışmaya zorlanır.

SORU:4- Gasbedilen tahta veya sac gemi yapımında kullanılsa, gemi de denizin ortasında olsa, mal sahibi onu söktürüp geri alabilir mi?

Numan, Malik ve Ahmet- Mal sahibi onu söktürüp geri alamaz.

Şafii- Mal sahibi can ve mal telefi yoksa söktürüp geri alabilir.

Karagülle- Bir kimse tahta veya sac gasbedip onu geminin yapısında kullansa gemi de denizin ortasında ise mal sahibi onu söktürüp geri alamaz. İnşaatta kullanılan malın hiçbiri yeri alınmaz. Bu makina inşaatında da böyledir. Gasbedilen mal geminin yarısından fazla ise gemiyi elinden alıp ona kalanın bedelini ödeyebilir.

SORU:5- Altın veya gümüşü gasbedip onu işleyip zinet eşyası yapsa sahibi geri alabilir mi?

Numan- Sahibi geri alabilir.

Malik- Sahibi mislini alır.

Şafii- Sahibi geri alabilir, değerde eksilme olduysa onu da alır.

Karagülle- Altın veya gümüşü gasbedip onu işleyip zinet eşyası yapsa sahibi geri alamaz. Altın veya gümüşü alır, işlenmiş ise işçilik farkını ödemez.

SORU:6- Demir ve bakır gibi madenleri gasbeden alet veya kap yapsa sahibi geri alabilir mi?

Numan ve Malik- Sahibi geri alamaz, mislini alır.

Şafii- Sahibi geri alabilir, eksilme varsa farkını da alır.

Karagülle- Demir ve bakır gibi madenleri gasbeden alet veya kap yapsa sahibi geri alamaz. Aynı evsafda bakır veya çelik alır. İşlenmiş mal misliyattan ise onu alır, değilse kıymetini alır.

SORU:7-Kereste alıp kapı yapsa, toprak alıp tuğla yapsa, buğday alıp un yapsa yahut ekmek yapsa, kumaş alıp elbise yapsa, tohum alıp ekse, yumurta alıp civciv çıkarsa geri alabilir mi?

Numan ve Malik- Geri alamaz, mislini alır. ( İbn Reşit- Geri alabilir.)

Şafii- Geri alabilir, eksilme varsa farkını da alabilir.

Karagülle- Kereste alıp kapı yapsa, toprak alıp tuğla yapsa, buğday alıp un yapsa yahut ekmek yapsa, kumaş alıp elbise yapsa, tohum alıp ekse yumurta alıp civciv çıkarsa geri alamaz, mislini alır.

SOR:8- Kafesin kapısını açsa ve kuş kaçsa; ahırın kapısını açsa hayvan kaçsa kafesi açan tazmin eder mi?

Numan ve Şafii- Tazmin etmez.

Malik ve Ahmet- Tazmin eder.  

Karagülle- Kafesin kapısını, kuşu  kaçırmak amacıyla açsa ve kuş kaçsa; ahırın kapısını açsa ve hayvan kaçsa kendisi tazmin eder. Başka maksatlarla kaçsa da akilesi tazmin eder.

SORU:9- Gasbedilen köle kaçsa gaspeden tazmin eder mi?

Numan ve Malik- Tazmin eder, getirilirse onun olur.

Şafii- Tazmin eder, getirilirse sahibi alır, kıymetini iade eder.

Karagülle- Gasbedilen köle kaçarsa mal sahibinin kölesi kaçmış olur. Gaspeden eğer kaçıncaya kadar köleyi gasbetmekle fiili zarar vermişse onu tazmin eder.

SORU:10- Gasbedilen hayvan kaçsa, mal çalınsa veya zayi olsa gasbeden tazmin eder mi?

Numan- Gasbedilen hayvan kaçsa veya mal çalınsa gasbeden tazmin eder. Bulunsa gasbedenin olur. Mal kaybolsa mal sahibinin olur. Bulunsa kıymetini verir.

Malik- Gasbedilen hayvan kaçsa, mal çalınsa veya kaybolsa gasbeden tazmin eder. Bulunsa gasbedenin olur.

Şafii ve Ahmet-  Gasbedilen hayvan kaçsa, mal çalınsa veya kaybolsa gasbeden tazmin eder. Bulunsa mal sahibinin olur.

Karagülle- Gasbedilen hayvan kaçsa, mal çalınsa veya kaybolsa  mal sahibi isterse bekler malını alır, isterse gasbedene ödetir ve mal gasbedene kalır. Bulunsa isteyemez.

SORU:11- Gasbedilen malın değerinde ihtilaf edilse söz kimindir?

Numan ve Malik- Söz gasbedenindir. Mal bulunsa kıymet takdir edilir, fark ödenir. Mal gizlenmişse ortaya çıktığında mal iade edilir, verdiğini geri alır

Şafii ve Ahmet- Söz  gasbedenindir. Mal bulunsa mal iade edilir, verdiğini geri alır. Mal gizlenmişse ortaya çıktığında mal iade edilir, verdiğini geri alır.

Karagülle- Gasbedilen malın değerinde ihtilaf edilse, söz  gasbedenindir. Herkesin bir hesab defteri olmalıdır.. Ticari olmayan mallar, o deftere kıymetleri ile yazılır. Bucak içinde o servetle kişi zengin hale gelir, kurban keser ve fitre verir. Zekat kabul edemez. Ticari mallarda ona göre zekat verir. Bu defterde hangi kıymette kayıtlı ise malın değeri odur. Ticaret mallarında ise yıllık zekat esas alınır. Mevcut mallar sayılır. %5’den  daha az ise  gasp miktarı ona göre tesbit edilir. Bunlar şahitler için delildir.

Mal sahibi bekleyip mal ortaya çıkınca geri almak veya kıymetini almakta muhtardır. Beklemezse artık rucu edemez. Bekleme süresi serbesttir. Gasbeden gizlemişse hırsız hükmüne girer. Geri alınmaz, nisabı dolmuşsa kolu kesilir, dolmamışsa nisaba eklenir. Değişik hırsızlıkların toplamı nisabı bulunca kol kesilir. Hırsılıktaki ıkrarlar nisaba eklenmez. Tazmin ettirilir.

SORU:12- Bir kimse bir yapıyı gasbetse yapı yıkılsa, sel götürse veya yansa gasbeden tazmin eder mi?

Numan- Tazmin etmez. Kendisinin sebebiyeti varsa tazmin eder.

Malik, Şafii ve Ahmet- Tazmin eder.

Karagülle- Bir kimse bir yapıyı gasbetse, yapı yıkılsa veya yansa gasbeden tazmin eder. Sel götürse tazmin etmez. Yangın bütün mahalleyi sarmışsa tazmin etmez.

SORU:13- Toprağı gasbeden ekse, sahibi ekini kaldırtabilir mi?

Numan ve Şafii- Mülk sahibi ekini kaldırtabilir.

Malik- Yeni ekim için vakit geçiyorsa mülk sahibi ekini kaldırtabilir; vakit geçmiyorsa kaldırtamaz. Kirasını alır. (Kaldırtabilir.)

Ahmet- Mülk sahibi  isterse ekini hasada kadar bırakır ve kirasını alır, isterse ekin masraflarını verir, ekin kalır.

Karagülle- Toprağı gasbeden ekin ekse, mülk sahibi isterse ekini hasada kadar bırakır ve kirasını alır, isterse ekin masraflarını öder. Başka bir ekin ekecekse yeni ekinin geliri iki mislinden fazla olcaksa söktürür ve hiçbir şey ödemez.

SORU:14- Bir müslim müslim olmayanın şarabını dökse veya domuzunu telef etse tazmin eder mi?

Numan ve Malik- Tazmin eder.  

Şafii ve Ahmet- Tazmin etmez.

Karagülle- Eğer bir bucağın ilmi şurası o malın haramlığında ittifak ederlerse, o bucak içinde o malın itlafı tazminatı gerektirmez. Haramlıkta ihtilaf varsa itlaf eden tazmin eder. Aynı mezhepte olanlar birbirne itlaf etse tazmin etmezler.

Her ilin bir ilmi meclisi ve bir de ilmi şurası olmalıdır. İlmi meclis bir malın haramlığında ittifak etmiş ise o ilin tüm bucaklarında o mal telef olsa tazmin edilmez. İlmi şura ittifak etmiş ise sadece il ve ilçe merkez bucaklarında o mal telef edilirse tazmin olunmaz.

Her devletin bir ilmi meclisi ve bir de ilmi şurası olmalıdır. devletin ilmi meclisi haramlığında ittifak edilen mal, o ülkede itlaf edilirse tazmin edilmez. İlmi şuranın ittifak ettiği mallar devlet veya  böge ilçe merkezlerinde itlaf edilirse tazmin olunmaz; diğer ilçelerde itlaf edilse tazmin olunur.

Bütün rasihlerin (mutlak müctehidlerin)  haramlıkta ittifak ettikleri konular dünyanın neresinde olursa itlaf edilirse tazmin olunmaz.  Dünya devletlerinin ilmi akile başkanlarının birer temsilcileri ile oluşan Mekke’deki ulema bir konuda icma ederse  kıtalardaki merkez ilde o mal telef olsa tazmin olunmaz. Onun dışında her yerde tazmin olunur. Mekke İlimi Şurası’nın haram kıldığı şeyler, Mekke ili için geçerlidir.