İCARE

(KİRA VE ÜCRET)

Kira, bir mülkdeki menfaatın başkasına devridir. Bu toprakta, yapıda, tesisde, makinede, alette olabildiği gibi elbisede de olabilir. Kitap ve kasette olabilir. Süt, yün veya yük hayvanı, tavuk ve arılar kiralanabilir. Et hayvanı kiralanamaz. Damızlık kiralanabilir. En az beş yıl meyve veren ağaçlar veya çayırlıklar kiralanabilir. Yıllık ekinler veya sebzeler kiralanamazlar. Et hayvanı, ipekböceği kiralanamaz. Yiyecekler, yakıtlar, inşaat melzemeleri kiralanamaz. Kumaş kirlanamaz. Buradaki şart, kullanılması ile faydası bitmemelidir.

Kirada ikinci şart iktisadi rizikonun olması gerekir. Bu nedenle para kiralanamaz. Çıplak toprak da kirlanamaz. Çünkü bunlar yıpranmazlar. Değeri zamanla düşen paralar da kiralanamaz. Bunlarla borçlanma caiz değildir. Borçlanılmışsa yapı cinsinden ise resmi işçilik ücretleri, inşaat malzemesi ise demir, günlük tüketim malzemesi ise buğday, ticaret malı ise altın fıyatları esas alınarak paranın düşen değeri telafi edecek kadar miktarı ödemek farzdır. Ödemeden bağışlaması caiz değildir.

Kirada masraflar kiracıya aittir. Su, elektrik, gaz, ısıtma temizlik, badana  masrafları, yakıt kiracı tarafından karşılanır.  Alt yapı tesislerinin tesis kiraları ise yapı sahibinden karşılanır, sıva ve tamir kısımları yapı sahibine aittir. Hayvanların ve kölelerin yiyecekleri ile sulama sularının bedeli de kiracı tarafından ödenir.

Kiracının sebebiyet vermediği her türlü telef mal sahibine aittir. Kiracı veya onun kullanmasına izin verdiği kimseler bilgisizliklerinden dolayı verdikleri zararı ilmi; beceriksizliklerinden verdikleri zararı mesleki; ihmalden dolayı verdikleri zararı dini; kasten verdikleri zararı siyasi dayanışma ortaklıkları tazmin eder.

Kazanç getiren işletmelerde icar caiz değildir. İcar yerine ortaklık tesis edilmelidir. Kazanç gelmediği zaman kiracı yararlanmamıştır. Oysa kiralıyan yararlanmıştır. Bu başkasının zararına kazançtır. Dolayısıyla faizdir. İcar akdi yapılmış olsa dahi ticari işletmelerde kıraz, zırai işletmelerde muzaraa, sanayi işletlemerde musanaa, yapı işletmelerinde inşaat şirketlerinin hükümleri uygulanır. Kira payı ücret payı kadardır. Diğer masraflar düşülür.

SORU:1- Kiralama caiz midir?

Numan, Malik, Şafii ve Ahmet- Kiralama caizdir.

İbni Aliyye- Kiralama caiz değildir.

Karagülle- Üretim işletmelerinde yapı ve tesislerin kiraya verilmesi, riziko taşımadan gelir temin etmek olduğundan caiz değildir. Mesken ve araçların kiralanması, sorumluluk mal sahibinde olmak şartıyla caizdir. Yıpranma ve helak olma hallerinde kiracı sorumludur. Burada kiracı zarar etmiştir, fakat, faydalanmıştır. Oysa işletmede zarar halinde fayadalanmamış ve zarar etmiştir.

SORU:2- Kira akdi iki tarafı da bağlar mı?

Numan- Özür kendisinin olsa dahi özür sebebiyle icar akdi feshedilebilir. Mesela birisi ticaret için bir yer kiralasa sonra sermayesi yansa, çalınsa, gasb olunsa veya kendisi iflas etse kira akdini bozabilir.

Malik, Şafii ve Ahmet- Kira akdi iki tarafı da bağlar. Sahih akitten sonra taraflar tek taraflı olarak akdi fesh edemezler.

Bir Kavm - Kiralayanı bağlar, kiracıyı bağlamaz.

Karagülle- Gelir getiren malların kiralanması caiz değildir. Kira akdi yapılmış olsa bile ortaklık hükümleri cereyan eder ve tesis payı emek payına eşit olur. Meskenler gibi gelir getirmeyen yapılar kiralama ortaklığı aracılığı ile yapılır.

Ortaklığın sorumlusu yapıları kiralar sonra kiraladığı kira ile kendisi kiraya verir. Elde ettiği gelirlerle kiraya vermiş olsun olmasın bütün yapıların bakımını yapar. Kalanın kırda birini alır. Geri kalan miktarı kiralamış olsun veya olmasın bütün ev sahiplerine bölüştürür. Ev sahibi ile kiracı karşı karşıya gelmez. Kira akdi muvakkat yapılmışsa kira akdinin bitiminde kiraya veren mülkü geri alabilir. Bu tür mülklerin kiralanması da muvakkattir. Kiracı başka eve geçer. Kiralar öyle oluşur ki elde daima boş ev bulunur. Kira akdi muvakkat değilse kiracı istediği zaman boşaltma hakkına sahiptir. Ancak kiracı çıkarılamaz. Kiracı ile sorumlu arasındaki akid ev boşsa her zaman fesh edilebilir. Sorumlu aracılığı olmadan yapılan kira akidlerinde kira muvakkat ise vakti dolduğunda çıkarılır. Muvakkat değilse çıkarılamaz. Kiracı her zaman çıkabilir.

SORU:3- Kira belirtilmemişse peşin olarak mı yoksa devre sonunda mı ödenmesi gerekir?

Numan ve Malik- Kira akdi, olmayanın satışı olduğundan ancak vaktin her cüzünde yenilenmiş kabul edilerek cevaz verilebilir. Bundan dolayı kira ancak geçmiş zamanlar için istenebilir. Baştan talep edilemez. Akid fesh olduğunda avans almışsa artan kısmın iade edilmesi gerekir.

Şafii ve Ahmet- Akid ile kirayı istikak eder, malı teslim aldığında kirayı alır.

Karagülle- Kira akdi, olmayanın satışı olduğundan ancak vaktin her cüzünde yenilenmiş kabul edilerek cevaz verilebilir. Bundan dolayı kira ancak geçmiş zamanlar için istenebilir. Baştan talep edilemez. Akid fesh olduğunda avans almışsa artan kısmın iade edilmesi gerekir. Kiracı kendi elinde olmayan sebeblerden dolayı yararlanamazsa kira ödemekle yükümlü değildir.

SORU:4- Kiracı aylık ödeme şeklinde kiralasa kira nasıl verilir?

Numan ve Karagülle- Her ayın sonunda ödemesi gerekir.

Malik ve Ahmet- Her ayın başında ödemesi gerekir.

Şafii- Böyle bir akid batıldır. (Her ayın başında ödenmesi gerekir.)

SORU:5- Ev veya köle kiralansa oturmadan ev yıkılsa veya faydalanmadan köle ölse kira ödenir mi?

Numan, Malik, Şafii, Ahmet ve Karagülle- Kira ödenmez.

Ebu Sevr- Menfaat kiracının dimanındadır, kira ödenmesi gerekir.

SORU:6- Taraflardan birinin ölümü ile kira anlaşması fesh olur mu?

Numan- Fesh olur.

Malik, Şafii, Ahmet ve Karagülle- Fesh olmaz, varislerine intikal eder.

SORU:7- Kiracının içki veya hırsızlık sebebiyle fasık olması kira akdinin bozulmasına sebep olur mu?

Numan, Malik, Şafii ve Ahmet- Kira akdının bozulmasına sebep olmaz.

Karagülle- Kiracının içki veya hırsızlık sebebiyle fasık olması kira akdinin bozulmasına sebep olmaz. Ev sahibinin kiracı üzerinde herhangi bir üstünlüğü yoktur. Suç işleniyorsa komşuların şikayet hakkı vardır. Mal sahibinin şikayet hakkı yoktur. Komşulardan şikayetçi olan evini satar.

SORU:8- Kira müddeti sonsuz olabilir mi?

Numan, Şafii ve Ahmet- Mülkün baki kalacağı müddet kadar kira cazidir.

Malik- Mülkün bakı kalacağı müddet en çok bir yıl olabilir. (Otuz yıl olabilir)

Karagülle- Kiralama müddeti en çok evler için yirmi, topraklar için on, sanayi tesisler için beş yıl olabilir. Yararlanma mülkiyeti her zaman bakı kalmak şartı ile bu kadar müddetle kullanma mülkiyeti ile kullanan kimse artık kira ödemez, kullanma mülkiyetine sahip olur. Yalnız yararlanma kirasını öder.

SORU:9- İleride başlamak üzere yapılan kira akdi geçerli midir?

Numan, Malik ve Ahmet- Recep ayında Ramazan için kiralasa caizdir.

Şafii- Caiz değildir.

Karagülle- Eylül ayında Aralık ayı için kiralasa caizdir. Para hemen ödenmelidir.  Günü gelince gelmeyeceğini bildirdiği tarihde boş yeri yoksa kirayı iade etmez, boş yeri varsa iade eder. Ondan sonra dolması veya boşalması hesaba katılmaz. Biri otelde, uçakta, sinemada rezervasiyon yaptırmış ve para ödememişse akit fasittir. Eğer parayı ödemişs akit sahihtir.

İade edeceğini bildirdiği tarihde boş yeri varsa aldığı kirayı iade eder, değilse etmez. Ancak ondan sonra dolsa veya boşalsa hüküm değişmez. Bu bir aylık anlaşma yapıp sonra onbeşinde çıksa onbeş günlük durum için de bu böyledir. Arabaya bileti Almata alsa Bişkek’de kalsa hüküm yine böyledir. Bu hususdaki farklı anlaşmalar geçersizdir.

SORU:10- Müşterisine yaptığı işi alıp evine götürse ve birşey olsa, kendisinin etkisiyle olmuşsa onu tazmin eder mi?

Numan- Kasden telef etmezse tazmin etmez.

Ebu Yusuf ve Muhammet- Yangın, sel gibi tabii afetler dışında kendi ihmali ile telef olmuşsa tazmin eder.

Malik- Kendisinin etkisiyle olmuşsa tazmin eder.

Şafii- Kendisinin kasdı olmazsa tazmin etmez. (Tazmin eder. Kusuru varsa eder. Özel işçi olup olmadığı tesir etmez.)

Karagülle- Malzemesi işverene ait olup işçilik üzerinde yapılan anlaşma, ücret götürü olabilir veya işe göre (parça başına) olabilir. Ücret esası ile iş yapılmış olur. Bu tür akitlerde mümkünsa parça başına ve işe göre pazarlık yapılması asıldır. Yevmiyenin başka türlü takdiri mümkün değilse muteberdir. Bu takdirde ham madde işçiye emanet olur, masraflar ile artıp eksilme mal sahibine aittir. İşçi sadece kendisinin sebebiyet verdiği zararları tazmin eder. Kendisi tazmin etmez, akilesi tazmin eder. Bilgisizlikten vermişse ilmi, beceriksizlikten vermişse mesleki, ihmal ile vermişse dini, kasden vermişse siyasi akilesi tazmin eder. Karar hakemlerindir. İşçilik ödenmez.

Malzeme işyapana aitse iş vasıfları ile tam tarif ediliyorsa mukavelede bütün husular belirtilmek şartı ile seleme kıyas edilerek selem hükümlerine tabidir. Gününde yetiştiremezse müşteri almak zorunda değildir. Gününde yetiştirirse almakla yükümlüdür.

İnşaatta olduğu gibi malzemenin hatalı işlenmesi sonucu yapıda bir kusur olursa tolerans dışına çıkılmışsa, söküp yeniden yaptırma zorunluluğu vardır. Sökme ve yıkma masraflarını akilesi karşılar, işçilik yapana aittir. İster ücretli olsun ister müteahhit olsun değişmez.

SORU:11- Evine götürdüğü işçinin elinde hayvan telef olsa tazmin eder  mi?

Numan, Malik, Şafii ve Ahmet- Tazmin etmez.

Karagülle- İşçi tabii afetlerde veya tabii teleflerde ücretini alır ve tazmin etmez. Bilgisizlik, beceriksizlik, ihmal veya kasıt sebebiyle  meydana gelen teleflerde ücret almaz, akileleri tazmin eder. İstisna akdinde ise malzeme kendisine aittir. Taahhütlerde  taraflar her zaman mukaveleyi fash edebilirler. Tarafların fiili zararları varsa tazmin ederler. İşi terk veya gecikme halinde konan ceza şartları batıldır. Geç kalacağını anlayan işveren mukaveleyi bozar. Malzeme temin edemeyeceğini anlayan taraf mukaveleyi bozar.

SORU:12- İşçiler telef  ettiklerini tazmin ederler mi?

Numan, Şafii ve Ahmet- Kasden sebep olmadıkları teleflerini tazmin etmezler.

Malik- Meslek haline getirmişse ve o işi yapıyorsa tazmin eder, düz işçi tazmin etmez.

Karagülle- İşçinin doğal afet veya doğal olarak telef olanların dışınde telef olan malların malzemesini akileleri tazmin eder. İşçilikten ücret almazlar.

SORU:13- İktaın icaresi caiz midir?

Numan- Caiz değildir.

Malik ve Ahmet- Caizdir.

Şafii- Cazidir. (Nevevi- Fezari ve oğlu ortaya çıkıp söyleyeceklerini söyleyinceye kadar, Şam ve Mısır ülkelerinde iktanın sıhhatı dışında birşey duymadık.)

Karagülle-  Araziler şer’an, öşür ve haraç arazisi olabilir. Asıl olan  öşür arazisidir. Ancak savaşçılar, harp sonunda ganimet almayıp onları kendi hallerine serbest bırakınca devlet onlardan askerlik bedeli olarak cizye alır. Toprakların vergisini savaşçılara bırakır. Ne var ki, savaşçılar zimmileri rahatsız etmesinler diye onların savaşçılara ödeyecekleri yıllık öşrü belirlerler. Bu haraçtır. Savaşçılar bunları her yıl alırlar ve bunun beşte birini, en çok yarısını devlete bırakırlar. Haraç, öşür kadar olur. Bunun dışında ikta arazileri yoktur. İkta edilen bir araziyi on sene kullanan onun maliki olur. Şöyle ki, onun  elinden o yeri alabilmek için bedelinin ödenmesi gerekir. Bu da en yakın on yılda ödediği verginin on katıdır.

Zirai topraklarda herhangi bir şekilde verimsizlik olmuşsa veya daha üst verime geçilecekse ihya senedi çıkarılır. Herkese takdir edilen bedele denk ihya senedi verilir. Sonra yeniden plan yapılır. Bu planda muhafaza edilebilen tesisler korunur, kalanı yıkılır. Yeni tesisler yapılır ve yeni parseller ortaya çıkarılır. Bunlar kredilerle tamamlanır. Bu sitede eski mülk sahibi olanlara verilen senetlerle yeni masraflar karşılığı çıkarılıp satışa arzedilen senetlerin toplamı ile o zırai sitenin imarı yapılmış olduğunda onunla satılmaya başlanır.

SORU:14- İbadetlerde ücret caiz midir?

Numan ve Ahmet- Hac, Kur’an talimi, imamet, ezan gibi ibadetlerde ücret caiz değildir.

Malik ve Şafii- İmamet dışında hac, Kur’an talimi, ezan gibi ibadetlerde ücret caizdir.

Karagülle- İbadetler için ücret almak ve vermek haramdır. Para ile Kur’an okutmak da haramdır. İmamlık ve ezan için namaz kıldırmak da haramdır. İmam ve müezzin mescidin lojmanında kirasız otururlar, kendilerine işyeri verilir, orada çalışır onun da kirasını ödemezler. Mesela tarla, kümes, havvan çiftliği, mahalle bakkalı veya terzi dükkanı olabilir. Burda kendisi ve ortağı beraber çalışırlar ve gelir temin ederler. Bu caizdir.

Bunun dışında her iş yerinin bir dini müşaviri olur. Üretimin  beşte veya onda biri kamu payıdır. Kamu payının yirmibeştebiri dini müşavirin payıdır. Bu payın yarısı kendisine aittir, diğer yarısı ortak hesapta toplanır. Dini müşavirler, cemaatleri sayısınca aralarında bölüşürler. Bu da gelirdir. İbadeti de Allah rızası için yaparlar.

SORU:15- Kiralanan yer mescit olarak kullanılabilir mi?

Numan- Kiralanan yer mescit olarak kullanılamaz ve kira alınamaz.

Malik, Şafii ve Ahmet- Kiralanan yer mescit olarak kullanılabilir.

Karagülle- Kamu hizmeti görülen hiçbir yer kiralanamaz. Çadırda da olsa kamu hizmetleri kamu mülklerinde yapılır. Özel yapılar kamu hizmeti için alınabilir. Rıza gösterilmez ise o sitenin tümü kamulaştırılır. Yeni proje yapılır ve o yer mabet olarak gösterilir.

Hacda her bölge için bir bucak kurulur. O ocakta misfirhaneler bulunur. Gelen hacılar parasız misafır edilir. Yemekler kendilerine aittir. Bucak sakinleri ise ticaret ile geçinirler. Diğer bucaklardan mal alıp getirirler kendi hacılarına satarlar, kendi hacılarının mallarını da diğer bucaklara satarlar. Arapça bilirler ve hac repberliğini bedava yaparlar.

SORU:16- Kiralanmış bir yer başkasına satılabilir mi?

Numan- Satılamaz. Kiracı isterse kiracılığı bitirip satışa rıza gösterir, isterse satış redder. Eğer borcu nedeniyle hapsolmuşsa satılabilir. Kiracıya satılabilir.

Malik ve Ahmet- Satılabilir.

Şafii- Satılabilir. (Satılamaz. Kiracıya satılabilir. )

Karagülle- Yararlanma mülkiyeti her zaman devredilebilir. Kullanma mülkiyeti kirada iken devredilemez. Kiracıya satılabilir.

SORU:17- Hayvanı kiralayıp normal usulle bağlasa hayvan kendi kendisini boğsa kiracı tazmin eder mi?

Numan- Kiracı tazmin eder.

Muhammet ve Ebu Yusuf- Kiracı tazmin etmez.

Malik, Şafii ve Ahmet- Kiracı tazmin etmez.

Karagülle- Bir kimse başka bir kimseye araba kiralasa, kiralıyan arabanın özelliğini bilmediği için hasar yapsa kiracının akilesi tezmin eder. Hayvanı kiralayıp normal usulle bağlasa hayvan kendi kendisini boğsa kiracının akilesi tazmin eder.

SORU : Ortak bir mülk kiraya verilebilir mi?

Numan- Kiraya verilebilir.  Ortak malın rehn ve hibe edilmesi caiz değildir.

Muhammet ve Ebu Yusuf- Ortak bir mülk kiraya verilebilir.

Malik, Şafii ve Ahmet- Kiraya verilebilir.

Süleyman- Faydalanma mülkiyeti ortak olan malda her pay bağımsızdır, her türlü işlem caizdir. Pay istenildiği kadar parçalanabilir ve istenildiği kadar birleştirilebilir. Hisse senetleri likiditeye sahiptir. Her zaman  değeri artmaktadır veya azalmaktadır. Hisse senetlerinin kira payları her yıl dağıtılıyorsa “bu hisse senedinin bir yıllık kira payını sana bırakıyorum, sen bana bin dinar ver” ve “sen borcunu oradan al” desmesi sahihtir. “Bana bin dinar ver, senedin kar ve zararı senin olsun” demek de sahihtir. Riziko bulunmaktadır.

Kar senet fiatına ilave ediliyorsa böyle bir senedin kiraya verilmesi caiz değildir. Satılır ve sonra yine alınır. Yararlanma mülkiyetinde pay rehnedilebilir, hibe edilebilir. Kullanma mülkiyetinde pay rehnedilemez ve hibe edilemez.

Kullanma mülkiyeti ise ancak münavebe ile parçalanır. Yani pay sahipleri sıra ile işletirler. Şuf’a hakkı vardır. Başkasına devredilirse diğer ortakların öncelikle alma hakları vardır. İşletme hakkı da ancak ortaklar arasında devredilebilir.

SORU : Altın, gümüş takınmak için kiralanabilir mi?

Numan ve Malik- Kiralanabilir.

Şafii- Kiralanamaz. (Kiralanabilir-Kimi)

Ahmet- Kiralanamaz.

Süleyman- Altın gümüş takınmak için kiralanabilir. Verilen birşey aynen geri alınacaksa herşey kiralanabilir. Misliyle alınacaksa kiralanamaz.  

SORU : Toprak kendi mahsulu ve ürünleri ile kiralanabilir mi?

Numan, Şafii ve Ahmet- Toprak yiyecek, balık, bal ve şeker gibi kendi mahsulleri ile, altın ve gümüşle kiralandığı gibi kiralanır.  

Malik- Toprak yiyecek, balık, bal ve şeker gibi kendi mahsulleri ile, altın ve gümüşle kiralandığı gibi kiralanamaz.  

Hasan ve Tavus -Toprak yiyecek, balık, bal ve şeker gibi kendi mahsulleri ile veya  altın ve gümüşle kiralanamaz.  

Süleyman- Toprak yiyecek, balık, bal ve şeker gibi kendi mahsulleri ile veya altın ve gümüşle kiralanamaz. Kendi yiyeceğini temin için kiralıyorsa kiralanabilir. Üretip satacaksa kiralanamaz. Çünkü dıman birine yüklenmiş olur ve fazidir. Bu takdirde ortaklık tesis edilmesi gerekir.

SORU : Toprak senelik kiralansa ve daha uzun ömürlü bitki ekilse yıl sonunda ne yapılır?

Numan- Yıl sonunda toprak sahibi söktürebilir, bıraktırıp kıymetini verebilir, sökülmüş halindeki kıymetini verebilir. Toprak zarar görecekse kiracı alıp götüremez.

Malik- Yıl sonunda toprak sahibi söktürebilir, bıraktırıp kıymetini verebilir, sökülmüş halindeki kıymetini verebilir.

Şafii- Yıl sonunda toprak sahiibi söktüremez. Toprak sahibi ekinin değerini verir, ortak kalır veya söktürür kiracının  zararını öder.

Ahmet-

Süleyman- Yararlanma mülkiyetinde, sahiplerin toprağın kiralanması konusunda söz hakları yoktur. Kullanma mülkiyetine sahipler, kirlanan toprakta ne yapılacağını ve sonunda ne alacaklarının kararlaştırırlar. Toprak sahibi tasrih etmemiş ise kiracı kiraya devam ediyorsa ona bırakmak zorundadır veya ekinin bedelini verecektir. Bırakıp gidiyorsa ekin mal sahibine parasız kalır.

SORU : Fasit icarla kiraladığı mülkten yararlanmadan kira süresi dolsa kirayı ödemesi gerekir mi?

Numan- Kirasıyı ödemesi gerekir. Ödemesi gerekmez.!!!

Malik, Şafii ve Ahmet- Ödemesi gerekir.

Süleyman- Fasit icarla kiraladığı bir mülkten yararlanmadan kira süresi dolsa, kirayı ödemesi gerekir. Fasit akit feshedilinceye kadar sahih akit hükmündedir. Yararlanmama feshedilmemiş ise ve kiracının iradesi ile olmuşsa kirayı öder. Mazereti nedeniyle yararlanamamışsa ve haber vermemiş ise kira ödemez. Kiracının başka kiraladığı yeri varsa ve feshetmese de ödemez. Fasit akitta kim tarafından feshedilirse edilsin fesh munzam bir yükümlülük getirmez.

SORU : İcar akdinde hiyar şartı konabilir mi?

Numan, Malik ve Ahmet- İcar akdinde hiyar şartı konabilir.

Şafii- Hiyar şartı konamaz.

Süleyman- Kiranın tesliminden sonra mal sahibinin kira aktinden rucu hakkı muteber değildir.