CARİ AÇIK ve FİNANSAL BASKI

Prof.Dr.Sabri TEKİR

Cari açık, ülkemizin ikiyüz yıllık kronik ekonomik ve mali problemidir. Ondokuzuncu ve yirminci yüzyıllar bu problemle mücadele içinde geçti. Mücadele mi ettik, yoksa cari açığı politik ve ekonomik bir fırsat olarak mı değerlendirdik belli değildir. Bu, üzerinde ciddi, tarafsız ve uzun tartışmaların yapılması gereken bir konudur.  Şimdilerde cari açık ülke gündemini yeniden işgal etmekte, yine tüm yıkıcı etkisini göstermeye çalışmaktadır.

Ülkemizde cari açık sükunet ve istikrarlı dönemlerde genelde sorun olarak görülmez. Ancak dış politikada ve ekonomik ilişkilerde daraldığımız, başımız sıkıştığı dönemlerde karar alıcılar ve uygulayıcılar için adeta bir günah keçisi haline getirilir. Alacaklı ülkeler için cari açık bir Aslan  terbiyecisinin elindeki kamçı gibi kullanılan bir araç haline dönüşüverir. Günümüzde olduğu gibi Osmanlı Devletini yönetenler de cari açığı böyle algıladılar. O dönemdeki alacaklı ülkeler cari açığı Osmanlı Devletini terbiye etmek, kendi ekonomik ve politik çıkarları doğrultusunda kullanabilmek için çok önemli bir yaptırım aracı olarak kullandılar. Gün geldi Osmanlı maliyesi bütünüyle alacaklı ülkelerin kontrolü altına giriverdi.

Cari açık Lozan müzakerelerinde önemli bir baskı aracı olarak kullanıldı. Yirminci yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde durum değişmedi. 27 Mayıs ihtilali ile başlayan, her on yılda bir zincirleme ihtilal ve askeri müdahalelerle devam eden sürecin temelinde yine bu gerekçe vardı. 12 Eylül bu müdahalelerin en ağırı idi. 12 Eylül müdahalesi esasen kronik hale gelen cari açık problemine çözüm getirmek amaçlı 24 Ocak kararlarının başarısını sağlamaya yönelik olarak  siyasi iradenin muvafakati ve mutabakatı ile yapılmıştı. Ama Aslan terbiyecisi, onun isteğine ram olmadan uyguladığı politikalardan vazgeçecek gibi değildi. Nitekim, 1996-97 yıllarında kamu kesimi borçlanma gereğini ortadan kaldırma hedefli ekonomik tedbirlerde başarılı sonuçlar elde edilince, bu sefer başka gerekçelerle ortaya çıktı, uygulanan bu son  derece önemli politikaların akim kalmasını sağladı. Çünkü, elindeki kamçının ikiyüz yıllık meşruiyet gerekçesini kaybetmek istemiyordu, o da cari açık ve bunun neden olduğu sorunlardı. Başka hangi gerekçe ile siyasi ve ekonomik hayatımıza müdahale edebilecekti ki?

Türkiye'nin cari açığı GSYH'nın yüzde 4.50 - 5.40 arasında dalgalanıyor. Aylık olarak 4 milyar dolayında bir dış ticaret açığımız var. Yıllık bazda 50 milyar doları aşıyor. Bunun finansmanı iç tasarruflarla karşılanamıyor ve yabancı kaynaklı tasarruflara ihtiyaç duyuluyor. Türkiye'nin halihazırdaki 420 milyar dolarlık dış borcun temel nedeni de bu. Bu miktar diğer ülkelerin borçlarıyla mukayese edildiğinde çok görülmeyebilir. Ancak, 15 Temmuz darbe girişimi, arkasında yaşanan çalkantılar, terörle mücadele, komşularımızla gerilen ilişkilerimiz vb. nedenlerle ihracat ve turizm gelirlerimizin azalması, üretimde yaşadığımız kayıplar bunu önemli hale getirmektedir.

Nitekim, basına yansıyan haberlere göre, 27 bine yakın şirketimizin döviz borcu bulunmaktadır. Toplam döviz borcumuzun yüzde 75'i sadece 1.100 şirkete aittir. Kullanılan döviz kredileri genellikle Çin, Almanya, Rusya ve İtalya menşelidir. Karşılaştığımız problem de Almanya menşelidir. Almanya dış ticaretimizde başı çeken bir ülkedir. İhracat ve ithalat en çok bu ülkeden yapılmaktadır. Alman Deutschebank liderliğinde Alman Finans kuruluşları, özellikle 15 Temmuz menhus darbe girişiminin ortaya çıkardığı ekonomik ve politik ortamı bahane ederek döviz borcu bulunan şirketlerin kur riskini talep etmeye başlamıştır. Bu talep, zincirleme bir şekilde önce yabancı bankaları, sonra da diğer bankaları benzer davranışlara sürükleyecektir, sürüklemektedir. Nitekim, yabancı bankalar, dolar kurunun çok daha yukarılara tırmanabileceği gerekçesiyle, üç ay olarak uyguladıkları kredi pozisyonlarını bir ay içinde kapatmaları için Türk firmalarına baskı yapmaya başlamışlardır.

Birkaç ay içinde doların Türk lirası karşısında yüzde kırkı bulan değer artışı, bir taraftan dövize olan talebi daha da artırırken risk endişelerini de genişletmektedir. Doların değerindeki bu artış frenlenemediği takdirde Türk ekonomisi üzerinde taşınması zor bir yük oluşturabilecektir. Ülkeler hassas dönemlerden geçerken iç ve dış politikada bütünleşik politikaların uygulanmasında zorunluluk vardır. Yani, tüm kurumların koordineli bir şekilde belirlenmiş hedeflerle ilgili politikalar üretmeleri gerekir.

Merkez Bankasının bu tür gelişmeleri aylar önce öngörmüş olması gerekirdi. Çünkü, küresel politikalar silahdan çok finansal araçlarla daha etkili, daha yıkıcı ve gerekirse yapıcı bir şekilde yürütülür. Hatta İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra küresel politikalarda daha çok finansal araçların kullanıldığı söylenebilir. Ancak ülkelerin de kendi tedbirlerini yine kendilerinin geliştirmeleri gerektiği açıktır. Söz gelimi inşaat sektöründe ithal malzeme, otomobil sektöründe yabancı marka araba kullanmayı teşvik politikaları siyasetin ve müteaahitlerimizin tercihi ve insanımızın lüks tüketim arzusundan kaynaklanmadı mı? Bunun yüksek satınalma gücünü gösterdiği doğrudur, ancak bunların genelde bireysel krediler yoluyla borçlanılarak satın alındığı da doğrudur. Unutmamak gerekir ki, Osmanlı Devletini yıkan faktörlerden biri de lüks tüketim, gösterişli binalar ve üretimden çok tüketime yönelik harcama politikalarıdır. Acaba tarih yine tekerrür mü ediyor?
12 Ocak 2017