SECDE SÛRESİ - 13. Hafta

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (17)

Hiçbir nefis amel ediyor olmaları sebebiyle bir karşılık olması için onlar için gözleri kararlı kılandan gizlenileni bilmez. (17)

فَ: Fâ-u isti’nâfiyyedir.

لَا: “Değil” demektir. Olumsuzluk edatıdır.

تَعْلَمُ: “Bilir” demektir. علم kökünden dördüncü bâbdan üçüncü şahıs dişil tekil merfu muzari malum fiildir.

لَا تَعْلَمُ: “Bilmez” demektir.

نَفْسٌ: “Can, nefis” demektir. نفس kökünden gelmiştir. İkinci bâbdan mastar olarak birisinin bir başkasından ayrılarak ayrıldığı varlıktaki özellikleri ve sıfatları taşıyarak yeni bir varlık olması manasındadır. Bu mastar manasından ayrılan yeni varlık olarak “can” anlamında isimdir. Dişildir. Çoğulu أَنْفُس ve نُفُوس dur.

مَا: Umumi ism-i mevsuldür.

أُخْفِيَ: “Gizlenildi” demektir. خفي kökünden if’âl bâbından üçüncü şahıs eril tekil mazi meçhul fiildir. Dördüncü bâbdan خَفِيَ - يَخْفَى şeklinde gizlenmek, algılanmamak, fark edilmemek manasındadır. Lazım fiildir. Dördüncü bâb if’âl bâbına (أَخْفَى – يُخْفِي) tadiye etkisi ile gelir. Gizlemek anlamına gelir.

Bu fiilin ikinci bir kıraati de vardır.

Bu kıraat أُخْفِي kıraatidir. Bu kıraate göre anlam “gizlerim” olmaktadır. خفي kökünden if’âl bâbından birinci tekil şahıs muzari malum fiildir.

Bir hareke değişikliği ile hem şahıs hem zaman hem de etkenlik değişmektedir.

لِ: “İçin” demektir. Harf-i cerdir.

هُمْ: “Onlar” demektir. Eril çoğul mecrur muttasıl zamirdir. Çoğul bir zamirdir ama öncesinde raci olduğu çoğul bir kelime yoktur. Çoğul olmamasına rağmen نَفْسٌ e racidir. Normalde أَنْفُسٌ şeklinde nefsin çoğuluna raci olması beklenir. Ancak nekre bir kelime olumsuzluk edatı ile bir cümle içinde olumsuzlanıyorsa “hiçbir” anlamındadır ve o cinsten bütün fertleri kapsar. Bu nedenle buradaki nefis kelimesi “hiçbir nefis” anlamındadır. Tüm nefisleri kapsadığından zamirin çoğul dönmesi normaldir.

لَهُمْ: “Onlar için” demektir.

مِنْ: “-den” demektir. Harf-i cerdir.

قُرَّةِ: “Kararlılık, kararlı kılan” demektir. Hareketin her çeşidinin durup bir yerde sabit kalmak manasındadır. قرر kökünden dördüncü bâbdan mastardır. Bu mastarın bir özelliği vardır. Her zaman عَيْن (göz) kelimesi ile beraber kullanılır.

قُرَّة bu nedenle hem mastardır hem de isimdir. Her iki durumda da عَيْن ile beraber kullanılan özel bir kelimedir.

Etimolojik olarak bu kökü değerlendirdiğimizde protosinaitik alfabede piktograf  (ق) ufuktaki güneşin resmidir. Işığın toplanmasını ifade eder.  (ر) ise adam başının resmidir. İkisinin kombinasyonu adamların toplanmasıdır. Adamların toplanıp bir yerde kalmasını ve bu toplanılan yeri ifade eder. Bu haliyle قَرَار kelimesi yerleşik, kalıcı olan yere denir. Çabalamanın zıddıdır. Buna ilaveten القُرّ Kuran’da yoktur, anlamı ise kış soğuğudur. Etimolojik olarak adamların akşam soğuğunda toplanarak birbirleriyle günü değerlendirmelerinden gelmiştir. Hepsi adamların toplanmasıyla ilgilidir. Türkçedeki kar kelimesi buradan gelmiş olabilir. Karargâh kelimesi de buradan gelmiştir.

أَعْيُنٍ: “Gözler” demektir. عين kökünden çoğul camid isimdir. Tekili عَيْن dır. “Göz, pınar” demektir. İkinci bâbdan mastar olarak bir sıvının bulunduğu yerden bir açıklıktan dışarıya akması manasındadır. Bu mastar manasından sıvının aktığı yer manasında عَيْن ıstılahi olarak “pınar” anlamında, gözyaşının aktığı yer olarak da “göz” anlamında ism-i mekân manasında camid isimdir. İkili عَيْنَانِ (merfu) ve عَيْنَيْنِ (mensub-mecrur) dir. Çoğulu أَعْيُن ve عُيُون dur.

Etimolojik olarak bu kökü değerlendirdiğimizde protosinatik alfabede zaten ع harfinin doğrudan göz anlamına geldiğini görürüz. Bu harfin antik resmi o bir göz resmidir. Bu harf, bakmak ve izlemek aynı zamanda bilgi, gözün bilginin penceresi olması manasındadır. Bunun dışında göz küresinin eğriliğinden dolayı girdiği köke eğrilik manasını da vermektedir.

قُرَّةِ أَعْيُنٍ: “Gözlerin kararlılığı, gözleri kararlı kılan” demektir.

مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ: “Gözlerin kararlılığından, gözleri kararlı kılandan” demektir.

جَزَاءً: “Karşılık vermek, karşılık” demektir. جزي kökünden ikinci bâbdan mastardır. Birisinin bir fiilinden dolayı hak ettiği fayda veya zararı ona karşılık olarak vermek manasındadır. Aynı zamanda جَزَاء mastar olmadan “verilen karşılık” manasında isimdir. Türkçede sadece “kötü karşılık” anlamında kullanılmakta iken kelime aslında hem “iyi karşılık” hem de “kötü karşılık” anlamındadır.

بِ: “Sebebiyle” demektir. Harf-i cerdir. Kendisinden sonra مَا harf-i mevsulü (mastar harfi) gelmiştir.

مَا: “-me, -ma” demektir. Harf-i mevsul olarak mastar harfidir.

كَانُوا: “İdiler” demektir. Nakıs fiildir. Burada mazi fiil olarak gelmiştir. Bu fiilin mastarının asıl anlamı “olmak” iken nakıs fiil olduğunda kendisinden sonra bir isim ve haber gelir. Asıl anlamıyla kullanıldığında tam fiil, bir isim ve haberden önce kullanıldığında nakıs (eksik) fiil denir. Burada kânenin ismi “onlar” anlamındaki cem vâvıdır (كَانُوا) dür.

يَعْمَلُونَ: “Amel ediyorlar” demektir. عمل kökünden dördüncü bâbdan üçüncü şahıs eril çoğul merfu muzari malum fiildir. Amel hukuki sonuç doğuran fiildir. Her amel bir fiildir ama her fiil amel değildir. Hukuki sonuç doğurmayan fiiller amel değildir.

كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Amel ediyorlardı” demektir.

مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Amel ediyor olmaları” demektir.

بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Amel ediyor olmaları sebebiyle” demektir.

جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Amel ediyor olmaları sebebiyle bir karşılık” demektir.

أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Amel ediyor olmaları sebebiyle bir karşılık olması için onlar için gözleri kararlı kılandan gizlenildi” demektir.

مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Amel ediyor olmaları sebebiyle bir karşılık olması için onlar için gözleri kararlı kılandan gizlenilen” demektir.

لَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Hiçbir nefis amel ediyor olmaları sebebiyle bir karşılık olması için onlar için gözleri kararlı kılandan gizlenileni bilmez” demektir.

Diğer kıraate göre:

لَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِي لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ: “Hiçbir nefis amel ediyor olmaları sebebiyle bir karşılık olması için onlar için gözleri kararlı kılandan gizlediğimi bilmez” demektir.

İlk kıraatte meçhul fiil nedeniyle kimin gizlediği ifade edilmemiş olmakta, ikinci kıraatte gizleyenin Allah olduğu fehmedilmektedir.

Burada dikkat edilmesi gereken noktalar vardır. Gözlerin kararlı kılınması ne demektir? Gözleri kararlı kılan ne demektir? Gözlerin arayışa girmemesidir. O kadar iyi bir nimettir ki artık gözleri kararlı kılan başka bir alternatif aranmaz.

Musa’nın annesi onu sandığa koyup suya koyduktan sonra kendi çocuğuna süt anne olmuştu. Bu ayette bu anlatılmaktadır. Annesinin gözü artık oğlunu aramak için sağa sola bakmayacaktı. Artık gözü kararlıydı, arayış içinde değildi. Kendi çocuğuna bakıyordu.

Burada da muttakilerin Allah yolunda kendileri için aradıkları yardımcıları kendi eşleri ve zürriyetlerinden istedikleri ve başka bir arayışa girmeden onlarla gözlerin kararlı kılınmasını istedikleri anlaşılmaktadır.

Secde suresinin bu ayetinde dikkat edilmesi gereken bir nokta gözlerin nekre gelmesidir (قُرَّةِ أَعْيُنٍ). Nefislere nasıl eril çoğul zamir (لَـهُمْ) dönmüşse burada da beklenilen قُرَّةِ أَعْيُنِهِمْ şeklinde (onların gözlerini kararlı kılan) gelmesidir. O zaman nefislerin hepsinin gözlerinin kararlı kılınması değil bazı gözlerin kararlı kılınması söz konusudur. Diğer türlü her nefis için göz kararlılığı olurdu. Göz kararlılığı olan salih amel sahibi nefislerdir. Onlar için gizlenilen bir şeyler vardır. Bu şeyler o kadar değerlidir ki o kadar iyidir ki o kimselerin gözleri başka bir şey aramamaktadır. Aslında Kuran’da salih amel eden müminlere cennet vaad edilmektedir. Ama kimse cenneti birebir görmemiştir. Cennetteki nimetleri birebir görmemiştir. Bu ayette bu ifade edilmiş olmaktadır. Onlardan gizlenilmektedir. Burada önemli olan hiçbir nefsin bunu bilememesidir. Bize Kuran’da anlatılan cennet nimetlerini kafamızda canlandırmaktayız ama canlandırdığımızın da ötesindedir demektir.

Bilemediğimiz, bizden gizlenilen şeyler amellerin karşılığındadır. Bunlar gözü kararlı kılan şeyler olduğundan salih amellerin karşılığı olduğu açıktır.

Ceza yani karşılık ameller içindir. Salih amellerin karşılığı (cezası) cennet, kötü amellerin karşılığı (cezası) cehennemdir.

Secde suresinin bu ayetinde de aynı ifade vardır. Amel ediyor olmalarına karşılık (جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) denmektedir. Gizlenilen göz kararlılıklarının cennette olduğu anlaşılmaktadır.

Ayet fâ-u isti’nafiyye ile başlamıştır. Öncesi ve sonrası arasında bir bağ kurulmuştur. Öncesinde ayetlere iman edenlerden bahsedilmiş sonrasında da amellere karşılık olarak gözleri kararlı kılanlardan bahsedilmiştir. Aradaki irtibat bu fâ-u isti’nafiyye ile sağlanmıştır. İrtibat fâsıdır. Ayetlere iman edenlerin amellerinin karşılığı da bu şekilde irtibat fâsı ile bağ kurularak anlatılmış olmaktadır.

Teşvikiye, Yalova

19 Nisan 2025

M. Lütfi Hocaoğlu