RAHMAN SÛRESİ - 26. Hafta

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (46) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (47)

Rabbinin makamından korkanlar için iki cennet vardır. Öyleyse ikinizin rabbinin olgularının hangisini tekzib ediyorsunuz? (46-47)

وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ

Rabbinin makamından korkanlar için iki cennet vardır.

وَ: Vâv-u isti’nâfiyedir. (الْوَاوُ الاِسْتِئْنَافِيَّةُ) Cümle başında bulunur. Kendisinden önce inşa cümlesi (emir, nehiy, istifhâm), sonrasında haber cümlesi olursa veya öncesinde haber cümlesi sonrasında inşa cümlesi olursa bu durumlarda atıf harfi olamayan bu harf isti’nâfiye edatı olur. Kendisinden sonraki cümle yeni cümle olacağından bu edata isti’nâfiye (başlangıç) edatı denir. İsim cümlesi ve fiil cümlesi anlamsal yakınlık durumunda birbirine atfolunabilir. Eğer ilk anda anlaşılamayan anlamsal bir yakınlık varsa bu iki cümle arasındaki vâv harfi isti’nâfiye edatıdır. Fiil cümleleri hem zaman hem de anlam bakımından birbirine uymuyorsa yani mazi ile muzari veya muzari ile mazi fiil cümlesi arasında vâv harfi varsa ve ilk anda anlaşılamayan anlamsal bir yakınlık varsa bu durumda bu vâv harfi isti’nâfiye edatıdır. Zamansal olarak cümleler uysa bile konular arasında uyumsuzluk varsa, yani vâv harfinden sonraki cümle ile önceki cümle arasında anlamsal bakımdan yakın bir irtibat yoksa yine bu durumda vâv harfi isti’nâfiye edatıdır.

Arkasından öncesindeki cümle ile i’râb yönünden ilişkisi olmayan yeni bir cümle başlatır. İ’râbsal ilişki olmamasına rağmen öncekisindeki cümle ile sonrasındaki cümle arasında ilk anda anlaşılamayabilen uzak bir anlamsal irtibat olabilir. Bu irtibat açıklama, karşılaştırma, ek bilgi verme veya bağlamın devamı şeklinde ortaya çıkabilir. İlk anda anlaşılmayan, düşününce arada bağın kurulduğu bir anlamsal ilişki olabilir. “Bununla beraber”, “buna ilaveten” şeklinde anlamlandırılabilir.

Bu ayetten önceki cümle cehennem ve hamîm ân’ı ifade eden fiil cümlesidir. Bu ayet ise isim cümlesidir. İkisi de haber cümlesidir ve atfolunabilir. Öncesinde mücrimlerin durumu ifade edilip burada cennete gidenlerin durumu anlatılmaktadır. İki zıt durum arasında bir karşılaştırma yapılmıştır. Yeni bir konuya bir karşılaştırma yaparak başlanmıştır ve vâv-ı isti’nafiye getirilmiştir.

لِ: “İçin” demektir. Harf-i cerdir.

مَنْ: “Kimse” demektir. Umumi ism-i mevsuldür. Şuurlu varlıklar için kullanılır. Arkasından sıla cümlesi gelir. Sıla cümlesinde bu ism-i mevsule dönen bir aid zamiri vardır. Eril tekil zamir döner. هُوَ veya هُ zamiri döner. Eril zamir dönmesi sadece erkekleri ilgilendirdiği anlamında değildir. Hem erkek hem de kadınları kapsar. Tekil zamir dönmesi de tek bir kişiyi ilgilendirdiği anlamında değildir. Hem tek kişiyi hem iki kişiyi hem de çok kişiyi kapsar. Bu nedenle umumi ism-i mevsuldür. Eril tekil zamir dönmesi gramatik bir kuraldır. Bazen de eril çoğul zamir döner. مَا da مَنْ gibi umumi ism-i mevsuldür, şuursuz varlıklar için kullanılır. Hem şuursuz hem şuurlu varlıklar bir aradaysa مَا kullanılır.

خَافَ: “Korktu” demektir. خوف kökünden dördüncü bâbdan üçüncü şahıs eril tekil mazi malum fiildir. Fâili müstetir هُوَ dir ve مَنْ in aid zamiridir. Bu kök genel korkuyu ifade eden köktür. İki mastarı vardır. Birisi خَوْفًا, diğeri خِيفَةً dir. خَوْفًا korkmak anlamında mastardır. Kur’an’da korku manasına yakın başka kökler de vardır. Bunlar; وجل, رعب, فزز, فزع, شفق, روع ve خشي kökleridir.

خِيفَةً de “korkmak” anlamında mastardır. فِعْلَةً kalıbından mastar-ı bina-i nev’idir. Bu durumda “genel korku” anlamı yerine “bir çeşit korku” anlamı ortaya çıkmaktadır.

مَقَامَ: “Makam” demektir. Üç ayrı anlamı vardır. قوم kökünden birinci bâbdan مَفْعَل kalıbından mimli mastar, ism-i zaman ve ism-i mekândır. Üçü de olabilir. Kalkıp bir hedefe yönelerek dik durmak manasındaki fiilden mimli mastar olduğu zaman “bir hedef için harekete geçmek, bir işi/işleri veya birisini/birilerini gözetme, yürütme, denetleme”, ism-i mekân olduğu zaman “bir hedef için harekete geçme yeri, bir işi/işleri veya birisini/birilerini gözetme, yürütme, denetleme yeri”, ism-i zaman olduğu zaman “bir hedef için harekete geçme zamanı, bir işi/işleri veya birisini/birilerini gözetme, yürütme, denetleme zamanı” manalarına gelmiştir.

رَبِّ: “Rab, terbiyeci” demektir. ربب kökünden isimdir. Alemlerin rabbi olan Allah’tır.

هِ: “O” demektir. Eril tekil üçüncü şahıs mecrur muttasıl zamirdir. Bu da مَنْ in aid zamiridir.

رَبِّهِ: “Onun rabbi” demektir.

مَقَامَ رَبِّهِ: “Onun rabbinin makamı” demektir.

خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ: “Rabbinin makamından korktu” demektir.

مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ: “Rabbinin makamından korkan” demektir.

لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ: “Rabbinin makamından korkan için” demektir.

جَنَّتَانِ: “İki cennet, iki bahçe” demektir. İkil, nekre, merfu isimdir. Tekili جَنَّة dir. جنن kökünden gelmiştir. Birinci bâbdan جَنّ mastarı birisini veya bir şeyi görünemeyecek bir yerde saklayıp gizlemek manasındadır. Bu mastar manasından saklayıp gizleyen manasında جَنَّة ıstılahi olarak ağaçları, ağaçlarının yaprakları ile gövdelerini gizleyen olarak “cennet, bahçe” anlamında isimdir. Çoğulu جَنَّات dır. Aynı kökten جِنّ (cin), جُنَّة (kalkan) ve جَنِين (cenin) kelimeleri de gizlenme özelliği nedeniyle gelmektedir.

Kuran’da cennet kelimesi tekil, ikil, çoğul olarak ve izafetlerle toplam 147 kere geçer.

Burada ikil ve nekre gelmiştir.

Kuran’da جَنَّات yani bahçelerin muzaf olduğu dört durum vardır.

جَنَّاتُ النَّعِيمِ “Nimet bahçeleri” demektir. نَعِيم noksansız ve kesintiye uğramadan sürekli olarak devam eden nimettir. Kuran’da 17 kere geçmekte, sadece bir tanesi dünya hayatıyla ilgiliyken 16 tanesi ahiretle ilgilidir. نَعِيم ism-i cemdir. Birbiriyle sistematik ilişki içindeki nimetler topluluğudur. Bu sistematik ilişki içinde nimetler sürekli ve eksiksiz olarak vardır. جَنَّاتُ النَّعِيمِ izafeti beyaniyye olan izafettir. الْجَنَّاتُ مِنَ النَّعِيمِ (Nimetten olan bahçeler) anlamındadır.

جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ “Firdevs bahçeleri” demektir. فِرْدَوْس yabancı dilden Arapçaya girmiş bir isimdir. Yunanca’daki “Parádeisos” kelimesinden gelmiştir. İngilizceye “Paradise”, Arapçaya “Firdevs” şeklinde girmiştir. Bu kelimeden gelen فَرْدَسَة mastarı bir şeyi yeşilliklerle, bitkilerle, çiçeklerle dolu kılmak manasındadır.

جَنَّاتُ عَدْنٍ “Değerli maden bahçeleri” demektir. İkinci bâbdan عَدَنَ - يَعْدِنُ “bir yeri en değerli madenler, mücevherler ve altınlarla süslemek” demektir. Bu kökten ism-i mekân olan مَعْدِن Türkçede “maden” olarak kullanılmaktadır. İsm-i mekândır ve değerli maden yeri demektir. عَدْن ise özellikle altın gibi değerli madenlerle, mücevherlerle süslenmiş yer demektir. جَنَّات yani bahçelerin muzaf olduğu diğer üç durumda muzafun ileyhler marife gelirken sadece burada muzafun ileyh olan عَدْنٍ nekre gelmiştir. Kuran’daki 11 geçişinde de nekredir. Marife olsaydı جَنَّاتُ الْعَدْنِ şeklinde gelirdi. Bu şekilde marife gelseydi “spesifik, bilinen, özel bir yer” anlamına gelirdi. Nekre gelmesinin bazı sebepleri vardır. Bu değerli madenlerle süslü bahçeler insanın hayal edemeyeceği kadar güzeldir. Marife gelseydi hayal edebilirdik ve gözümüzde canlandırabilirdik. Nekre olduğu için, oranın tam mahiyetini insanların tam olarak anlayamayacağı muazzam bir yer olduğu anlatılmış olmaktadır.

Bu çoğul geçişler dışında Kuran’da bir kere جَنَّةُ الْخُلْدِ, bir kere جَنَّةُ الْمَأْوَى, bir kere جَنَّةُ نَعِيمٍ, bir kere de جَنَّةِ النَّعِيمِ şeklinde tekil geçişler de vardır.

Kuran’da izafetle gelen çoğul cennetlerin kimler için olduğuna Kuran’dan bakalım.

لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ: “Rabbinin makamından korkanlar için iki cennet vardır” demektir.

Bu ayet dışında iki ayette daha Allah’ın makamından korkma vardır.

Bu ki ayette de Allah’ın makamından korkma vardır.

Bu ayette Allah’ın vaîdinden korkma vardır.

Bu ayetlerde direk olarak Allah’tan korkma vardır.

Allah’tan korkma ifadesi zaten Kuran’da varken bu ayette ve başka iki ayette neden Allah’ın makamından korkma ifadesi vardır.

Allah’ın makamından korkma ne demektir? Bu durumda makam kelimesini incelemek gereklidir. Makam Türkçede tek anlamda kullanılmaktadır ama Arapça da hem mimli mastar hem ism-i zaman hem ism-i mekândır.

Burada izafetin türü üzerinde de inceleme yapmak lazımdır.

مَقَامَ رَبِّهِ yi bu açıdan değerlendirelim.

مَقَامَ mimli mastar kalıbından olduğu için şibh-i fiil olarak lafzi izafet olmaya uygundur. Manevi izafet olmaya da uygundur.

مَقَامَ رَبِّهِ lafzi izafet olursa “rabbinin kıyam etmesi” anlamındadır.

Manevi izafet olursa

İzafet-i lâmiyye olursa الْمَقَامَ لِرَبِّهِ anlamındadır. İzafet-i beyaniyye ve izafet-i zarfiyye olmaya muzafun ileyhin Allah olmasından dolayı uygun değildir. İzafet-i lâmiyye olduğunda makam kelimesinin üç anlamı üzerinde değerlendirme yapmak lazımdır. Mimli mastar olduğunda anlam rabbine ait kıyam etmek, ism-i mekân olduğunda rabbine ait kıyam yeri, ism-i zaman olduğunda rabbine ait kıyam zamanı anlamındadır.

Allah nasıl kıyam eder?

Allah her nefis üzerine kıyam eder.

Allah’ın kıyam etmesi mübalağalıdır.

Kıyam “bir işi/işleri veya birisini/birilerini gözetme, yürütme, denetleme” demektir.

Bu nedenle “rabbinin kıyam etmesi” şeklinde lafzi izafet en uygunu olmaktadır.

Rahmân suresinin bu ayetindeki مَقَامَ رَبِّهِ izafetindeki مَقَام kelimesinin قِيَام anlamında mimli mastar olması en uygun olanıdır. “Rabbinin kıyam etmesi” şeklinde her nefsi gözetmesi, denetlemesi ve yaptıklarını kuşatmasıdır. Mimli mastarlar normal mastarlardan farklı olarak zaman bakımından sınırsız ve soyut bir eylemi değil, belirli bir zaman aralığında gerçekleşen somut eylemi ifade eder. Normal mastar, fiili zaman kaydından bağımsız biçimde ifade edebilirken mimli mastar, fiilin gerçekleştiği belirli zaman aralığını ifade eder. Türkçede de mimli mastar vardır. Normal mastar -mek, -mak ekiyle sağlanırken mimli mastar -me, -ma ekiyle sağlanır. Normal mastar çoğul hale gelmezken mimli mastar çoğul hale gelebilir. Türkçede “yürümek güzeldir” dersin ama “yürümeklerim güzel oldu” denilmez, “yürümelerim güzel oldu” denilir. “Yürümek” belirli bir zamanı ifade etmezken “yürüme” belirli bir zaman aralığını ifade eder. Arapçada da mimli mastarlar belirli bir zaman aralığını ifade ederken normal mastarlar zaman aralığını ifade etmezler. Böylece mimli mastar olan makamın kullanılması ile مَقَامَ رَبِّهِ, rabbin kıyam etmesi belirli bir zaman dilimi içindedir.

Buna göre خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ “rabbinin kıyam etmesinden korktu” demektir. Buradaki korku, yalnızca Allah’tan genel olarak korkmak değil, kişinin herhangi bir zaman aralığı içinde gerçekleşen herhangi bir fiilinde rabbinin kendisini gözettiğinin bilincinde olması, davranışlarını bu bilinçle değerlendirmesi ve bu gözetimi hiçbir hareketinde göz ardı etmemesidir. Böylece rabbinin makamından korkma ifadesi, kişinin yalnızca belli bir anda duyduğu korkuyu değil, her davranışına eşlik eden sürekli bir gözetilme bilincini ifade eder. Aynı zamanda yanlış bir şey yaptığında rabbinin onun başına bir musibetin gelmesinden korumayacağını da bilmesini ifade eder.

Bu ayetteki iki cennet ifadesine gelelim. Neden iki cennettir ve neden nekredir (جَنَّتَانِ). Rahman suresi insan ve cinler için ortak suredir. İkiller suresidir. 31 kere tekrarlanan ayet “ikinizin rabbi” ifadesiyle ve “ikiniz tekzib ediyorsunuz” fiiliyle ikil olarak süregelmektedir. Buradaki iki cennet de insan ve cinlerin cennetleridir. İnsan ve cinlerin ayrı cennetlerde olduğunu anlıyoruz. Surenin devamında başka iki cennet daha ifade edilmektedir. Sonraki ayetlerde bu cennetlerin özellikleri anlatılmaktadır. Nekre gelmesinin sebebi müfred olarak (izafet olmadan) iki cennet ve cennetler ifadesinin marife gelmemesidir. Harf-i tarifle birisi bu surede olmak üzere iki kere ikil olarak gelmektedir (الْجَنَّتَيْنِ). İkisinde de öncesinde nekre ikil olarak gelen iki cennet (جَنَّتَانِ ve جَنَّتَيْنِ) ifadesinin ahd-i zikrisinden dolayıdır. Yani cümle öncesinde ifade edilen nekre kelimeyi işaret etmek üzere harf-i tarifle tekrar edilmesindendir. Buradaki harf-i tarif marife yapmayıp önceki ifadeyi işaret etmek üzere lafzi bir marifelik yapıp mana olarak nekreliği sürdürmektedir. Kuran’da cennet müfred (izafet dışı) geldiğinde tekil olarak marife gelir. Cennet ahiret yurdu olan cenneti ifade edebildiği gibi dünyadaki bahçeyi de ifade eder.

Cennetin nekre gelmesi bizim için henüz tam olarak bilinmez oluşudur. Onu görmedik, sadece Kuran’daki verilen bilgilerden hayal ediyoruz. Tekil olarak geldiğinde marife gelebilmesi onu bir kavram olarak ifade etmesi, ahd veya cins için olmasından dolayıdır.

Buradaki iki cennet insanlar ve cinler arasından, rablerinin kendilerini sürekli gözettiğinin bilincinde olan, davranışlarını bu bilinçle değerlendiren, bu gözetimin sorumluluğunu hissederek fiillerini O’nun istediği şekilde gerçekleştiren, O’nun istemediği işleri yapmayan ve rızasını kazanmak için gereken amelleri yapanlar içindir.

فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ

Öyleyse ikinizin rabbinin olgularının hangisini tekzib ediyorsunuz?

فَ: İsti’nafiyye edatıdır (الْفَاءُ الاِسْتِئْنَافِيَّةُ).

بِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ: “İkinizin rabbinin olgularının hangisini tekzib ediyorsunuz?” demektir.

Buradaki آلَاءِ “olgular” demektir. ءلي kökünden isimdir. Tekili إِلًى veya أَلًى dir. Kuran’da tekil geçişi yoktur. İkinci bâbdan (أَلا - يَأْلِي) birisinin bir işi veya bir şeyi titizlikle ve çaba sarf ederek derinlemesine araştırıp etraflıca incelemesi anlamındadır. Bu bâbdan إِلًى veya أَلًى ism-i mef’ûl anlamında camid isimdir. Hakkında araştırma yapılan ve incelenen şeydir. Araştırmayı, incelemeyi ve titiz sorgulamayı gerektiren kozmik olgu veya düşündürücü meseledir. Allah’ın kâinattaki âyetleri (kozmik olgular) إِلًى dir. Kitabında anlattığı tarihsel olgular إِلًى dir. Kuran’da okuyup da anında ne olduğunu anlayamadığımız, anlamak için derin bir araştırma, bir alt yapı ve bilgi gerektiren her türlü olgu إِلًى dir. Bir şey, bir iş, gerçekleşen bir durum آلَاءِ dan ise onun olduğunu görürsün ama nasıl olduğunu anlaman için çok derin araştırma yapman, o iş üzerinde kafa yorman, incelemen gerekir. Rahman suresinde 31 kere tekrarlanan bu ayetlerin arasında geçen tüm cümleler derin araştırma yapılması, kafa yorulması ve incelenmesi gereken durumlardır.

Bu ayetten önceki ayette وَلِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ (Rabbinin makamından korkanlar için iki cennet vardır) denmektedir. Bu da bir olgudur. Makamın ne olduğunu anlamak, makamdan korkmanın ne olduğunu, neden iki cennet dendiğini anlamak, çözmek için derin bir araştırma, bilgi birikimi ve Kuran’ı derinlemesine inceleme gerektirmektedir. Bu nedenle bu da bir olgudur.

Teşvikiye, Yalova

17 Ekim 2026

M. Lütfi Hocaoğlu