YEKÎTİYA SED KOOPERATÎFÎ
BEŞA YAZDEHÂN: TEŞKÎLATA KASAYÊ, SENEDÊN HILBERÎNÊ Û MEKANÎZMA FİNANSMANA BÊFAÎZ
Di Sîstema Aştiyê de Finansmana Hilberînê, Nirxê Li Ser Bingehê Mal û Sîstera Kasaya Hevbeş
Nivîskar: Sîyolojîst Marangoz Zekî Altuboğa
1. ERKEYA TEŞKÎLATA KASAYÊ
Teşkilata kasayê, rêxistineke aborî ye ku çavkaniyên aborî yên kooperatîf û yekîtiyan li gorî rêgezên diyar bi rê ve dibe.
Erkê wê ne tenê parastina peran an jî pêkanîna dravdanan e. Ew e ku rêk bixe ka çavkaniyên ku ji bo hilberînê pêwîst in li ku ne, bi çi armancê têne bikaranîn û di bin kîjan şertî de ji hilberînê re têne veguhestin.
Sîstera kasayê dikare di sê astên bingehîn de bê avakirin:
* Kasaya kooperatîfê: Çavkaniyên aborî yên her kooperatîfê bi xwe bi rê ve dibe.
* Kasaya hevbeş a yekîtiyê: Çavkaniyên ku ji bo projeyên hevbeş û veberhênanên hevbeş ên yekîtiyê hatine veqetandin bi rê ve dibe.
* Kasaya veberhênanê ya herêmî: Veberhênanên mezin ên ku bi peymanê ve girêdayî ne û gelek yekîtî tê de cih digirin, finans dike.
Ev kasan li şûna hev nayên bikaranîn. Xwedîtiya her yekî, desthilatdariya wê û berpirsiyariya wê ya dayîna hesaban cuda tê parastin.
2. VEQETANDINA HESABÊN KASAYê
Di teşkilata kasayê de divê bi eşkereyî diyar be ku çavkaniy ji bo çi armancê tên parastin.
Ji ber vê yekê cureyên hesabên jêrîn cuda tên şopandin:
* Hesabê karsaziyê û dravdanê yê rojane.
* Hesabê finansmana hilberînê.
* Hesabê veberhênanê yê hevbeş.
* Hesabê rewşa lezgîn û parastina li dijî rîskan.
* Hesabê rezerva mal û tiştan (emtîa).
* Hesabê rezerva zêr û parastina nirx.
* Hesabê deyn û alavên di navbera kooperatîfan de.
Bi saya vê veqetandinê, çavkaniyek ku ji bo veberhênanê hatiye veqetandin, bi awayekî bêdestûr ji bo armanceke din nayê bikaranîn.
3. DESTHILATDARÎ Û BERPIRSIRARÎ DI RÊVEBERIYA KASAYÊ DE
Rêveberê kasayê ne ew kes e ku bi tenê biryarên aborî dide.
Erkên wî ev in:
* Pêkanîna dravdanên ku hatine pejirandin.
* Tomarkirina dravên ku hatine girtin.
* Girtina hesapên çavkaniyan.
* Şopandina dema gihîştinê (vade) û salnameya dravdanê.
* Parastina belgeyan.
* Amadekirina rapora aborî ya birêkûpêk.
* Cîbicîkirina biryarên organên xwedîdesthilat.
Biryara veberhênanê, veqetandina krediyê û biryarên xerckirina mezin bi erêkirina organên pêwîst ên xwedîdesthilat ve girêdayî ne.
Di dravdanan de divê desthilatdariya herî kêm di du qonaxan de û parastina tomarkirinên danûstendinê wekî bingeh bê girtin.
4. REZERVÊN ZÊR, BERHEM Û XAV(XAMA)
Di nêrîna aborî ya Sîstera Aştiyê de nirx tenê bi ser dravê neqdî ve nayê nirxandin.
Ji bo berdewamiya hilberînê sê cure rezerv dikarin bên fikirîn:
A. Rezerva zêr
Weke amûreke parastina nirx a demdirêj dikare bê nirxandin. Mîqdara zêr, paqijiya wê, şert û mercên parastinê, xwedîtiya wê û nirxê hesabdariyê tên tomarkirin.
B. Rezerva xwarinê
Genim, baqilî û berhemên xwarinê yên bingehîn ku dikarin demeke dirêj bên parastin, dikarin ji bo pêdiviyên herêmî û rewşên lezgîn werin stokirin.
C. Rezerva xav (xama)
dar, metal, malzemeyên avakirinê, têketinên hilberînê û malzemeyên din ên stratejîk, dikarin ji bo ku hilberîn neyê qutkirin bên plankirin.
Ev rezerv xwedî heman taybetmendiyên drav nînin. Rîskên depokirinê, xera bûnê, bîme (sîgorta), barkirinê, kalîteyê û nirxê bazarê divê bi rengekî cuda bên hesabkirin.
5. SÎSTERA SENEDA HILBERÎNê
Seneda hilberînê, dikare wekî amûreke finansmanê ya bi peyman ku dispêre çalakiyeke hilberînê ya diyar an jî mafê ku dê ji hilberînê derkeve, bê sêwirandin.
Ji bo nimûne, bila kooperatîfek ji bo hilberandina 10.000 heb elementên avakirinê yên darîn pêdiviya wê bi finansmanê hebe.
Kooperatîf:
* Plana hilberînê amade dike.
* Madeya xav a pêwîst hesab dike.
* Hêza kar diyar dike.
* Demjimêra hilberînê eşkere dike.
* Nirxê texmînî yê hilberê û şertên radestkirinê diyar dike.
* Bi kes an kooperatîfên ku dê finansmanê peyda bikin re peymanê çêdike.
Di seneda hilberînê de divê ev agahî hebin:
* Kooperatîfa ku senedê amade kiriye.
* Armanca finansmanê.
* Mal an berhema ku dê bê hilberandin.
* Mîqdara hilberînê û şertên kalîteyê.
* Dema hilberînê û radestkirinê.
* Beşdariya finansmanê.
* Maf û berpirsiyariyên aliyan.
* Hükmên ku dê werin cîbicîkirin eger hilberîn pêk neyê.
* Parvekirina rîsk û zirarê.
* Rêbaza çavdêrî û ragihandinê.
Seneda hilberînê divê dispêre çalakiyeke hilberînê ya rastîn. Li ser hilberîna ku pêk nehatiye an jî li ser stokên ku tune ne, belgeyên xapîner nayên amadekirin.
6. SÊ MODELÊN CIHUDA YÊN SENEDA HILBERÎNÊ
Modela yekem: Seneda ku dispêre radestkirina berhemê
Aliyê ku finansmanê peyda dike, mîqdara berhema diyarkirî ya di peymanê de û şertên radestkirinê qebûl dike.
Li vir cûre, mîqdar, kalîte û dema radestkirina berhemê tên diyarkirin.
Modela duyem: Seneda hevparîya hilberînê
Aliyê ku finansmanê peyda dike, dibe hevparê projeya hilberînê.
Parvekirina qezenc û zirarê, li gorî beşdariyên aliyan û şertên peymanê tê diyarkirin. Divê bi sozdayîna qezenca sabît û garantîkirî re dîmeneke hevparîyê neyê çêkirin.
Modela sêyem: Seneda siparişa hilberînê
Kiryar, ji bo ku di pêşerojê de werin radestkirin, berhemên diyar ji pêş ve siparîş dike.
Kooperatîf, li ser siparişa ku wergirtiye plana hilberînê çêdike. Radestkirin, kalîte û şertên dravdanê di peymanê de tên diyarkirin.
Ev sê model ji hev cûda ne. Mafê radestkirina berhemê, para hevparîyê û alava siparişê divê wekî heman mafê aborî neyên nirxandin.
7. RÊBAZÊN BINGEHÎN ÊN FİNANSMANA BÊFAÎZ
Ji bo finanskirina hilberînê di sîstemê de ev rêbaz dikarin bên nirxandin:
* Hevparî: Alî bi sermaye an beşdariyên din tevlî hilberînê dibin; encam li gorî peymanê tê parvekirin.
* Pêş-sipariş: Berhema ku dê bê hilberandin ji pêş ve tê siparîşkirin.
* Finansmana li ser bingeha mal: Têketina hilberînê wekî mal tê peydakirin û beramberê wê bi peymanê tê diyarkirin.
* Hevparîya makîneyan: Amûrên hilberînê bi hev re tên peydakirin û şertên bikaranînê tên diyarkirin.
* Pêşdravdana hilberînê: Kiryar, di çarçoveyê siparişê de ji pêş ve drav dide ji bo hilberînê.
* Lihevanîna di navbera kooperatîfan de: Alav û deynên mal û xizmetan ên dualî bi rengekî tomarkirî tên hesibandin.
Rîsk, avahiya xwedîtî û erkên vegerandinê an radestkirinê yên her rêbazî divê diyar bin.
8. NIMÛNE: FİNANSMANA HILBERÎNA XANIYÊN DARÎN
Kooperatîfeke hilberînê dixwaze 20 xaniyên darîn hilberîne.
Pêşî ji bo projeyê madeya xav a pêwîst, ked (karkerî), makîne, barkirin û dema hilberînê tên hesabkirin.
Paşê pêdiviya finansmanê bi vî rengî dikare bê pêkanîn:
* Kooperatîfek madeya xav a dar peyda dike.
* Kooperatîfeke din bikaranîna makîne û amûran digire ser xwe.
* Kooperatîfa hilberîner karkerî û sazkirinê dimeşîne.
* Kiryar pêş-siparişên bi peyman didin.
* Yekîtî depoya hevbeş û binesaziya lojîstîk peyda dike.
Bi vî rengî, li şûna ku hemû finansmana projeyê ji çavkaniyeke deyn a yek tenê bê peydakirin, beşdariyên hilberînê yên rastîn tên cem hev.
Nirx û beramberê her beşdariyê cuda tê tomarkirin.
9. RÊKSAZÎYA TÊKILIYA DEYN Û KREDIYÊ
Di sîstera finansmanê ya kooperatîfan de pêdivî ye ku deyn di bin kontrolê de bên girtin.
Di her çalakiyeke finansmanê de divê ev pirs werin bersivandin:
* Çavkanî dê ji bo kîjan armanca hilberînê bê bikaranîn?
* Vegerandin dê bi kîjan dahatê bê kirin?
* Dravdan dê di kîjan tarîxan de pêk bê?
* Eger hilberîn dereng bikeve dê çi bibe?
* Eger berhem neyê firotin dê rîsk a kî be?
* Peyman di kîjan şertî de bi dawî bibe?
Kredi divê ji bo zêdekirina kapasîteya hilberînê bê bikaranîn; deynên ku derfeta wan a vegerandinê tune ne divê neyên teşwîqkirin.
Deynên kesane yên endaman û deynên saziyî yên kooperatîfê divê ji hev cuda bên girtin.
10. SÎSTERA DÎJÎTAL A TEŞKÎLATA KASAYê
Sîstera kasaya dîjîtal divê van tomarkirinan bigire:
* Balansa destpêkê ya her kasayê.
* Hatin û derketinên peran.
* Tomarkirinên zêr û emtîayan.
* Senedên hilberînê.
* Peymanên hevparîyê.
* Pêşdravdanên siparişan.
* Deyn û alav.
* Salnameya dravdanê.
* Tomarkirinên destûrdayînê.
* Raporên çavdêriyê.
Her danûstendin divê bi tarîx, mîqdar, ravekirin, belge û agahiyên desthilatdar re bê tomarkirin.
Sîstem divê li dijî veguheztina peran a bêdestûr ewle be û dema ku pêwîst be bila destûrê bide ku dîroka danûstendinê bê lêkolînkirin.
Tomarkirina dîjîtal bi tenê senedeke qanûnî ya derbasdar an jî amûreke dravdanê navaake. Belgeya elektronîkî, danûstendinên dravdan û finansmanê divê li gorî mevzuata pêwîst werin sazkirin.
11. PARASTINA REZERVÊN KASAYê
Ji bo parastina çavkaniyên hevbeş divê ev rêgez werin cîbicîkirin:
* Vosên kasayê divê bi hesabên kesane re neyên tevlihevkirin.
* Çavkaniyên hevbeş divê bêdestûr neyên bikaranîn.
* Stokên zêr û emtîayan divê bi rêkûpêk werin jimartin.
* Kalîte û mîqdara berhemên di depoyan de divê werin kontrolkirin.
* Danûstendinên aborî divê dispêrin belgeyan.
* Desthilatdarî û berpirsiyarî divê ji hev werin veqetandin.
* Danûstendinên mezin divê bi kontrola ducarî bên meşandin.
* Çavdêriya navxweyî û derve ya birêkûpêk divê bê kirin.
12. ŞERTÊN CÎBICÎKIRINÊ YÊN QANÛNÎ Û ABORÎ
Amûrên kasa û finansmanê yên ku di vê beşê de tên pêşniyarkirin sêwiraneke modeleke aborî ne. Beriya ku derbasî cîbicîkirinê bibin, divê taybetmendiya qanûnî ya her amûrekê diyar bibe.
Bi taybetî:
* Desthilatdariyên deynkirin û veberhênanê yên kooperatîfan.
* Dravê elektronîkî û xizmetên dravdanê.
* Senedên ku dikarin taybetmendiya bazara sermayeyê hilgirin.
* Sepandinên bac û hesabdariyê.
* Xebatên parastina zêr û emtîayan.
* Çalakiyên kredi û finansmanê.
Di çarçoveya mevzuata pêwîst de divê werin nirxandin.
Kasaya kooperatîfê, bêyî destûr û desthilatdariyên pêwîst nikare wekî bankeyekê an saziyeke dravdanê ya lîsanskirî bixebite.
13. ENCAMA BINGEHÎN A BEŞÊ
Teşkilata kasayê, nîzama aborî ya aboriya hilberînê datîne.
Senedên hilberînê dikarin têkiliyên finansmanê yên ku dispêrin hilberîna rastîn ava bikin.
Rezervên zêr, xwarin û xav dikarin alîkariya parastina hilberînê û nirxan bikin.
Rêbazên finansmana bêfaîz jî armanc dikin ku li şûna deynkirinê, têkiliyên hevparî, sipariş, mal û hilberînê pêş bixin.
Erkê kasayê ne tenê birêvebirina peran e; ew e ku çavkaniyên ku dê berdewamiya hilberînê misoger bikin bi rengekî ewle, tomarkirî û li gorî armancê birêve bibe.
Ji bo hilberînê çavkanî, ji bo çavkaniyê pêbawerî, ji bo pêbaweriyê hamar (tomarkirin) û çavdêrî pêwîst in.
Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa