PIŞTGIRIYA PÎŞEYÎ

Ji Karkeriya bi Maaş Ber bi Aboriya Şirîkatîyê

Jiyana Nû ya Kar ku Erd, Sermaye, Ked û Hilberînê Dike Yek

BEŞA YEKEM:

JI ÇAXÊ KARKERIYA BI MAAŞ BER BI ÇAXÊ ŞIRÎKATÎYÊ

1. Mirovê ku Dixebite Çima Feqîr Dimîne?

Mirov ji bo bixebite, hilberîne û mala xwe birêve bibe keda xwe dide. Li beramberî keda xwe, ne tenê dixwaze pêdiviyên xwe yên rojane peyda bike; dixwaze bibe xwedî mal, zarokên xwe bixwîne, jiyaneke saxlem bijî, bêhna xwe bide, betlaneyê bike û bi bawerî li paşerojê binêre.

Ancak di rêzika xebatê ya îro de bi mîlyonan mirov, tevahiya salê dixebitin jî nikarin van hemû pêdiviyan peyda bikin.

Rêjeyeke mezin a maaşê mirovekî diçe ji bo kirê, xwarin, çûnûhatin, enerjî û pêdiviyên bingehîn. Perwerdeya zarokan, xerciyên tenduristiyê, xerciyên nediyar û teserûfa ji bo paşerojê ji bo gelek malbatan dibe barekî giran.

Li vir pirsyareke bingehîn derdikeve holê:

 Gelo mirovek salên xwe yên herî berdar bi xebatê derbas dike, lê çima di dawiya xebata xwe de nikare serbixweyiya xwe ya aborî bi dest bixe?

> 

Pirs ne tenê kêmûzêdeya maaş e. Pirs ew e ku nirxê ji hilberînê derdikeve çawa tê hesabkirin, çawa tê parvekirin û mafê mirovê xebatkar li ser wê hilberînê çawa tê pênasekirin.

Karkeriya bi maaş ji bo hin mirovan jiyaneke ewle û bes peyda bike jî, ji bo kesên ku tenê bi maaşê dijîn û nikarin bibin şirîkê amûrên hilberînê û avahiya kargehê, girêdayiyeke giran çêdike.

Ji ber vê yekê, divê em jiyana kar ne tenê wekî mesela zêdekirina maaş, lê wekî mesela milkdarî, hilberîn, birêvebirin û parvekirina dahatê destgirtî bikin.

2. Karkeriya bi Maaş Koylatiya Sedsala Nû ye?

Yek ji tezên bingehîn ên vê pirtûkê ev e:

Sîstemeke ku mirov ji bo debara xwe neçar e keda xwe her dem bifroşe û nikare bibe şirîkê nirxê hilberînê, dikare bibe awayê nûjen ê girêdayiya aborî.

Bi vê têgihiştinê, gava em sîstema karkeriya bi maaş rexne dikin, divê em vê cihêtiyê bikin: Koylatiya hiqûqî û xebata beramberî heqdestiyê ne heman tişt in. Maf, peyman û ewlehiya kar a karkerên bi maaş hene. Lê di gel vê yekê jî, mirovek tevahiya jiyana xwe bixebite lê nekaribe teserûfê bike, negihîje amûrên hilberînê û paşeroja xwe nexîne bin ewlehiyê, ev pirsgirêkeke mezin a girêdayiya aborî ye.

Tevgera me ne li dijî xebatê bixwe ye û ne jî li dijî keda mirov e. Tevgera me li dijî wê yekê ye ku keda mirov tenê bi maaşekî demkî bête sînorkirin û xebatkar nebe şirîkê wê nirxa aborî ya ku bixwe hilberandiye.

Werin em dartaşekî (neccarekî) bînin ber çavên xwe.

Ev dartaş salan bi dar û textan re dixebite. Xanî, derî, pencere, mobilya û gelek tiştan çêdike. Tiştên ku hilberandine tên frotin; kargeh mezin dibe, makîne zêde dibin, tesîsên nû tên ava kirin.

Lê dartaş bixwe çi bi dest dixe?

Eger tenê maaş bigire, tevî ku salan ew qas beşdarî kapasîteya kargehê bûye jî, dibe ku nebe şirîkê wê kargehê. Gava ji kar vegere, eger di peymana wî de mafekî taybet tune be, nikare bibe şirîkê qezencên paşerojê yên ku ji mezinbûna kargehê derketine.

Lê eger ew heman dartaş wekî "şirîkê kedê" beşdarî hilberînê bibe, beşek ji qezencê ji pişka hilberînê bigire û bi demê re di nav şirîkên kargehê de cih bigire, paşeroja wî ya aborî dê bi awayekî din çêbibe.

Çareseriya ku ev pirtûk li du ye, tam ji vê nuqteyê dest pê dike.

3. Ne Cejna Rojekê, Piştgiriya ku Her Roj Dixebite

1ê Gulanê, li gelek cihên cîhanê rojeke giring e ku mafên karkeran, mercên kar û têkoşîna wan a birêxistinbûnê tîne rojevê. Sendîka jî di dîrokê de di warê maaş, ewlehiya kar, saetên xebatê û muzakereyên kolektîf de rolên cuda girtine ser milê xwe.

Lê belê, eşkere ye ku pîrozbahiyên tenê rojeke salê nikarin hemû pirsgirêkên aborî yên xebatkarans çareser bikin.

Li qadan bi sedan hezar mirov bêne cem hev, dirûşman berz bikin û mafan bixwazin, ev tenê bes nîne. Posta rojekê xebatkar dîsa bi heman deynan, heman barê kirê û heman tirsa paşerojê vegere ser karê xwe, divê piştgirî di avahiya aborî de jî xwe nîşan bide.

Ji ber vê yekê, divê em sendîka û rêxistinên xebatkarans ne tenê li ser dirûşman, lê li ser guherînên berbiçav ên ku di jiyana mirovan de çêdikin binirxînin.

Pêşniyara me ev e ku em piştgiriyê ne tenê wekî rêxistineke mafxwestinê, lê wekî sîstemeke aborî ya ku hilberîn, milkdarî û parvekirina dahatê bi rêk dixe ava bikin.

Piştgirî divê ne tenê li qadê; di kargehê de, di zeviyê de, di atolyeyê de, di depoyê de, di ekranê de, di platforma dîjîtal de û di kasaya hevpar de bijî.

4. Şeş Şirîkatîyên Bingehîn: Cih, Tesîs, Sermaye, Ked, Teknolojî û Kooperatîf

Jiyana kar a paşerojê ne mecbûr e bibe modeleke ku hemû barê hilberînê li ser milê kesekî an saziyekê be.

Hilberîn bi yekbûna beşdariyên cuda çêdibe. Kesek erd dide, yekî din tesîsê ava dike, yê din sermayeyê dide, yekî din keda xwe dide; di cîhana îro de jî yekî din milkdariya xwe ya fikrî, nermalav an binesaziya xwe ya dîjîtal tîne ber dest. Peymanên di navbera wan de û çalakiya hilberîna hevpar dikare ji aliyê kooperatîfê ve bête rêxistinkirin.

Hêmanên bingehîn ên modela me ev in:

 * Şirîkê Cih: Erd, cih an qada guncaw a ku hilberîn lê bête kirin peyda dike. Beramberiya vê beşdariyê li gorî prînsîpên milkdarî an parvekirina dahatê ya di peymanê de tê diyarkirin.

 * Şirîkê Tesîsê: Atolye, fabrîqe, depo, seram, makîne, alav an binesaziyên din ên hilberînê peyda dike. Milkdarî, lênêrîn, nûkirin û mercên karanîna tesîsê bi zelalî tên rêkxistin.

 * Şirîkê Sermayeyê: Sermayeya xebatê, madeyên xam an fînansmana pêwîst ji bo hilberînê peyda dike. Vegera fînansmanê û pişka ku dê ji dahata hilberînê bigire li ser peymana ji berê de hatî diyarkirin disekine.

 * Şirîkê Kedê: Zanîn, dem, jêhatiya xwe ya pîşeyî û keda xwe ya fizîkî an zihnî beşdarî hilberînê dike. Beşdariya wî tê qeydkirin; pişka ku heq dike ne tenê li ser saetan, lê li ser pîvanên hilberîn û berpirsiyariyê yên li ser hatine lihevkirin tê diyarkirin.

 * Şirîkê Teknolojî û Daneyê: Di cîhana dîjîtal a îro de nermalav, sêwirandin, algorîtma, dane an binesaziya teknolojîk jî bi qasî makîne û erdî nirxê hilberîne. Kesên keda dîjîtal didin, sîstem û agahiyê hilberînin, beşdariya wan jî di şirîkatîya milkdarî û dahatê de cîh digire.

 * Şirîkatîya Kooperatîfê: Beşdariyên şirîkên din tîne cem hev; hejmartin, perwerde, kontrol, bazarkirin, lênêrîn, lojîstîk û pêvajoyên biryarên hevpar birêve dibe.

Di vê modelê de divê beşdarî û berpirsiyariya her kesî diyar be. Kes nabe ku tenê ji ber ku sermaye an teknolojî di destê wî de ye, xwedî mafekî bêsinor be li ser keda şirîkên din. Her wiha divê şirîkê kedê jî milkdarî û mafên şirîkên din paşguh neke.

Armanc ew e ku em hemû beşdariyan bi peymanên adil û zelal bînin cem hev, berê de diyar bikin ka nirxê ji hilberînê derdikeve dê çawa bête parvekirin û ewlehiya aborî ya şirîkan pêş bixin.

5. Li Dema Maaşê Pişka Hilberînê û Ewlehiya Fînansmanê

Meraheya derbasbûnê ber bi aboriya şirîkatîyê ve divê ne ew be ku maaşê her karkerî di carekê de bête hilanîn.

Nêzîkî di kargehên nû de pêdiviya xebatkarans bi dahateke birêkûpêk a debara jiyanê heye. Dahatên hilberînê jî dikarin li gorî demsalê, siparişan, xerciyan û mercên bazarê biguherin.

Ji ber vê yekê di modeleke pêkhatî de sê hêman dikarin bi hev re bên fikirîn:

 * Dahata Debarê: Payedana birêkûpêk a di peymanê de diyar kirî ku alîkariya xebatkar dike daku pêdiviyên xwe yên bingehîn dabîn bike.

 * Pişka Hilberînê: Pişka ku li gorî beşdariya xebatkar û şirîkên din, ji ser hilberîn û dahata pêkhatî tê hesabkirin.

 * Kombûna Şirîkatîyê: Çavkaniya ku ji bo veberhênanên paşerojê yên kargehê, nûkirina makîneyan, tesîsên nû û ewlehiya aborî ya demdirêj a şirîkan tê veqetandin.

Wekî din, ji bo vekirina rê li ber xebatkarên bê sermaye an ramanên nû, divê "Fînansmana Piştgiriya Civakî" (fînansmana ji aliyê gel ve, fondên şirîkatîyê yên li ser bingeha beşdariyê) bikeve dewrê. Bi vê yekê, şirîkatî bêyî ku bikevin bin deynên bankeyan dikarin bigihîjin sermayeya yekem.

Rêjeyên van hêmanan ne mecbûr in di her kargehê de heman bin. Ya giring ew e ku rêbaza hesabkirinê zelal be, xerciy bi awayekî rastîn bên qeydkirin û ti şirîk nikaribe mafê yên din bi kêfa xwe diyar bike.

Bexşîna pişka ji hilberînê, xetereya zirara kargehê jî tîne holê. Ji ber vê yekê divê di peymanan de bi zelalî bête nivîsandin ka xetere dê çawa bên parvekirin, kîjan xerciy dê pêşî bên pêşwazîkirin û di kîjan rewşan de şirîk dê berpirsiyar bin.

6. Şirîkatîyên Piştgiriya Pîşeyî û Birêvebirina Zelal

Piştgiriya pîşeyî ne tenê alîkariya mirovan e ku heman karî dikin di navbera xwe de. Di heman demê de pêşxistina zanîna pîşeyî, mezin kirina usta yên nû, parastina kalîteya kar û ewlehiya mafên pîşeyî yên xebatkarans e.

Werin em avahiyekê bînin ber çavên xwe ku dartaşek, cotkarek, çêkerek, nermalavçêkerek, bijîşkek an xwediyê pîşeyekî din bi tenê nayê hiştin.

Di vê avahiyê de şirîkatîya piştgiriya pîşeyî:

 * Bernameyên perwerdeya pîşeyî û şagirdiyê amade dike.

 * Agahiya teorîk bi perwerdeya pratîkî re dike yek.

 * Şiyanên pîşeyî bi pîvanên zelal dinirxîne.

 * Alîkariya dîtina kar û avakirina şirîkatîya hilberînê dike.

 * Mafên endamên pîşeyê diparêze.

 * Ji bo astengkirina qezayên kar û xeletiyên pîşeyî perwerdeyê dide.

 * Karanîna hevpar a made, makîne, teknolojî û atolyan rêxistin dike.

 * Siparişên hilberînê û hêza kar li hev tîne.

 * Gihîştina pêvajoyên hejmartinê, kontrolê, şêwirmendiya hiqûqî û biryardana demokratîk hêsan dike.

 * Dide ku ciwan dema pîşeyê fêr dibin beşdarî hilberînê bibin.

Di van şirîkatîyan de divê prînsîpên birêvebirinê yên li ser bingeha liyaqat, zelalî û parvekirina desthilatê bên pejirandin ku rê li ber girtina biryaran bi îtirazên kesane negirin. Şiyana pîşeyî divê ne ji bo derxistina mirovekî ji civakê, lê ji bo diyar kirina wê yekê bête karanîn ka kîjan kar dikare bi kîjan mercên ewlehî û kalîteyê bête kirin.

Bi vê yekê, piştgiriya pîşeyî nabe çîneke girtî ku serdestiyê li ser yên din dike; dibe avahiyeke şirîkatîyê ku agahî û tecrûbe lê tê parvekirin, mirovan ên nû lê tên mezinkirin û kapasîteya hilberînê lê tê mezin kirin.

7. Paşeroja Xebatkar: Teserûf, Xanî, Mafên Derketinê û Ewlehî

Serkeftina rêzeke xebatê ne tenê bi miqdara maaşê mehane tê pîvandin.

Divê ev pirsyar jî bên pirsîn:

 * Gelo xebatkar dikare pêdiviya xaniyê malbata xwe dabîn bike?

 * Dikare ji bo perwerdeya zarokan çavkaniyê veqetîne?

 * Di hemberî tenduristî û xerciyên nediyar de tê parastin?

 * Piştî salan xebatê dikare teserûfê (birikimê) çêbike?

 * Dikare agahiya xwe ya pîşeyî pêş bixe?

 * Di biryarên kargehê de xwedî gotin e?

 * Gava dixwaze ji kar an şirîkatîyê veqetike, gelo beramberiya nirxê ku heta wê rojê afirandiye (mafê derketinê) dikare bigire?

 * Gava kal dibe an nikare bixebite, ewlehiya dahatê ji bo wî heye?

Şirîkatîya kooperatîfê van hemû pirsgirêkan bi xweber çareser nake. Lê bi rêya projeyên hevpar ên xaniyan, kirîna bi hev re ya madeyan, pişka ji hilberînê, teserûfa hevpar, fondên perwerdeyê, sindoqên ewlehiya civakî û mekanîzmayên piştgiriya berevajî dikare gihîştina van armancan hêsan bike.

Pêkanînên di vê astê de divê li ser lêçûnên rastîn, peymanên dilxwazî û zelal, hejmartina kûr û çavkaniyên dahatê yên domdar bisekinin. Şirîkatî divê berê de diyar bike ka teserûf dê çawa bên karanîn û di rewşa veqetandina endaman de maf û pişken wan ên sermayeyê dê çawa bi awayekî adil bên hesabkirin û ödan.

Ji ber ku armanc ne ew e ku mirov bikevin nav girêdayiyeke din; armanc pêşxistina kapasîteya aborî ye ku mirov karibin biryarên xwe bi xwe bidin û gava bixwazin bi azadî karibin veqetiyan.

8. Prînsîpa Bingehîn a Jiyana Nû ya Kar

Nêzîkatiya bingehîn a ku ev pirtûk diparêze dikare di vê hevokê de bête civandin:

Ev wekhevî, ji encameke matematîkî bêtir prînsîpeke sêwirandina aborî û civakî ye. Ew nîşan dide ku bi anîna cem hev a hêmanên cuda yên hilberînê re bi prînsîpên adil, hiqûqî û demokratîk mirov dikare şirîkatîyê ava bike.

 * Li gundekî erdekî bêkar xebitandinê, zanîna pîşeyî ya ustayekî, civandina sermayeyeke piçûk û keda mirovan ên ku bi hev re dixebitin gava bibin yek, dikare kargeheke nû ya hilberînê bête ava kirin.

 * Li bajarekî atolyeyeke vala, şirîkê ku makîneyê peyda dike, şirîkê teknolojiyê ku nermalav an platformê pêş dixe û ustayên ku beşdarî hilberînê dibin gava bêne cem hev, çavkaniyên heyî dikarin ji nû ve bên nirxandin.

 * Li herêmekê cotkar, depo, şirîkên veguhestinê, tesîsên işlekirinê û bazarên gel gava bi hev re girêdayî bixebitin, gihîştina hilberê ji zeviyê ber bi xerîdar ve dikare baştir bête rêxistinkirin.

Ji bo ku ev hemû pêk werin, divê avahiya hiqûqî ya şirîkatîyan, pişken sermaye, teknolojî û kedê, awayên biryardanê, parvekirina zirarê, mercên veqetandinê û sîstema kontrolê bi hûrgilî bên sêwirandin.

Jiyana kar a paşerojê ne tenê li ser daxwaza maaşekî bilindtir; di heman demê de li ser derfeta parvekirina adil a milkdarî, birêvebirin, teknolojî û dahata hilberînê bi civakeke firehtir re jî dikare bête ava kirin.

Armanca me ew e ku em ji rêzika ku mirov tenê ji bo debara xwe hewl dide bixebite; derbasî rêyên aboriya şirîkatîyê bin ku mirov tê de bi xebata xwe hilberîne, dibe şirîkê tiştê ku hilberandiye û paşeroja xwe bi hev re dixîne bin ewlehiyê.

Bêşên din ên vê pirtûkê dê lêkolîn bikin ka ramana navborî çawa dikare bête rêxistinkirin; şirîkatîyên cih, tesîs, sermaye, ked û teknolojiyê çawa dikarin bên ava kirin; ehliyeta pîşeyî û prînsîpên birêvebirinê çawa dikarin bên diyar kirin; û kooperatîf çawa dikarin nirxê ji hilberînê derketî û fînansmanê birêve bibin û parve bikin.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa