#ARTÊŞA NETEWÎ

 BEŞA ÇAREM

RÊXISTINA EWLEHIYÊ, PARASTINA HERÊMÎ Û HEVKARIYA DI NAVBERA GEL Û SAZIYÊN PARASTINÊ DE

1\. Pêşgotin: Ewlehî mafê her kesî ye

Di civakekê de, ewlehî tenê peywirê artêşê nîne. Ewlehî mafê her welatî ye û parastina wê jî erkê hemû saziyên civakê ye. Lê ev yek nayê wê wateyê ku her kes divê bibe endamê hêzeke çekdar. Berevajî vê, civakek pêşketî ew e ku her kes di warê xwe de beşdarî avakirina ewlehiyê dike.

Zarok bi perwerdehiya rast, malbat bi parastina jiyana civakî, mamoste bi belavkirina zanînê, bijîşk bi parastina tenduristiyê, cotkar bi dabînkirina xwarinê û rêveber bi pêkanîna dadperweriyê beşdarî ewlehiyê dibin.

Di çarçoveya Pergala Aştiyê de, ewlehî bi tirsandinê û zordariyê nayê avakirin; ew bi bawerî, edalet, hevkarî, hişyariya civakî û rêzgirtina mafên mirovan pêş dikeve.

Artêşa netewî divê ewlehiya gel biparêze, ne ku bibe amûra zextê li ser gel.

Mebesta vê beşê ew e ku têkiliya di navbera artêşê, gel, rêveberiyên herêmî û saziyên sivîl de were ravekirin û bingehek ji bo pergaleke ewlehiyê ya berpirsiyar û aştîxwaz were danîn.

 2\. Ewlehiya herêmî û rola civakê

Her herêm xwedî şert û mercên xwe yên erdnîgarî, çandî, aborî û civakî ye. Ji ber vê yekê, rêveberiya ewlehiyê divê rewşa her herêmê nas bike û li gorî hewcedariyên wê tevbigere.

Ewlehiya herêmî bi tenê hebûna hêzeke çekdar nayê pîvan. Rêxistina alîkariya lezgîn, parastina jiyana mirovan, pêşîgirtina li şîdetê, amadekariya li hemberî karesatan û çareserkirina nakokiyên civakî jî beşên bingehîn ên ewlehiyê ne.

Di vê çarçoveyê de, her herêm dikare ji van hêmanan sûd werbigire:

* Meclîsên sivîl ên herêmî ji bo nîqaşkirin û çareserkirina pirsgirêkan.

* Komên alîkariyê ji bo karesat, erdhej, lehî û şewatan.

* Saziyên tenduristiyê û xizmetên lezgîn.

* Mekanîzmayên aştiyane ji bo çareserkirina nakokiyên navbera welatiyan.

* Têkiliyên birêkûpêk di navbera rêveberiya herêmî û saziyên ewlehiyê de.

Armanc ew e ku pirsgirêkên herêmî berî ku mezin bibin bên nasîn û bi rêyên qanûnî û aştiyane bên çareserkirin.

3\. Rêxistina ewlehiyê li gorî pêdiviyên civakê

Rêxistineke baş divê xwedî erkên zelal, berpirsiyariyên diyarkirî û rêgezên eşkere be.

Heke erkên saziyan ne diyar bin, dubarekarî, nakokî û bêbandorbûn derdikevin holê. Lê dema ku her saziyek erkê xwe baş nas bike, hevkariya di navbera wan de hêsantir dibe.

Di Pergala Aştiyê de, rêxistina ewlehiyê dikare li ser sê bingehan were avakirin:

Yekem: Astengkirina metirsiyan. Pirsgirêk divê bi perwerde, agahdarî, dadperwerî û çareserkirina sedemên nakokiyan bêne kêmkirin.

Duyem: Parastina mirovan. Dema ku metirsiyek derdikeve holê, divê pêşî jiyana mirovan, mafên wan û ewlehiya giştî bên parastin.

Sêyem: Vegerandina aramiyê. Piştî her bûyerê, divê sedemên wê bên nirxandin, zirar bên çareserkirin û rê li ber dubarebûna wê were girtin.

Ev sê bingeh bi hev re pergalekê ava dikin ku ne tenê bersiva metirsiyan dide, lê hewl dide ku hejmara wan jî kêm bike.

### 4\. Têkiliya artêşê û rêveberiya sivîl

Artêşa netewî ji civakê cuda û serbixwe ji qanûnê nîne. Ew saziyek giştî ye ku erkê wê di çarçoveya qanûnê de parastina welat û gel e.

Ji ber vê yekê, di Pergala Aştiyê de divê bingeha têkiliya artêşê û rêveberiya sivîl li ser van prensîban be:

* Serweriya qanûnê: Hemû saziyên parastinê girêdayî qanûnên welat in.

* Kontrola sivîl: Biryarên stratejîk ên giştî di bin çavdêriya saziyên sivîl ên destûrî de tên girtin.

* Bêalîbûna partîzanî: Artêş ne amûra partiyekê, kesekî siyasî an komên taybet e.

* Berpirsiyariya giştî: Binpêkirinên mafan divê bên lêkolînkirin û berpirsiyar bên hesabpirsîn.

* Rêzgirtina welatiyan: Tu kes ji ber ziman, çand, bawerî, nasname an nerîna xwe ya siyasî nayê dikeve bin zexta bêqanûnî.

Hêza artêşê tenê bi amûr û hejmarên wê nayê pîvan. Pêbaweriya gel, disîplîn, jêhatîbûn û girêdana wê bi qanûnê jî girîng in.

### 5\. Parastina gel û mafên mirovan

Parastina gel bê parastina mafên mirovan nabe. Heke saziyek bi navê ewlehiyê mafên bingehîn binpê bike, wê demê ewlehiya ku divê ava bike bixwe dibe sedema bêewlehiyê.

Di Pergala Aştiyê de, her kes mafê jiyanê, ewlehiya kesane, dadweriya adil, mafê parastina qanûnî û rêzgirtina rûmeta xwe heye.

Her kesê ku di saziyên parastinê de dixebite divê van mafan nas bike û wan biparêze.

Her wiha, kesên ku sûc dikin divê li gorî delîl û qanûnê bên darizandin. Cezakirina kolektîf, tolhildan û zexta li ser malbat an civakekê ne rêbazên dadperweriyê ne.

Parastina gel wateya parastina hemû gel e; ne tenê parastina kesên ku bi rêveberiyê re li hev dikin.

### 6\. Hevkariya gel û saziyên parastinê

Di civakekê de, ewlehî dema ku gel û saziyên parastinê hevdu nas bikin û bi hev bawer bin, xurtir dibe.

Lê divê hevkarî bi rêbazên qanûnî û bi rêzgirtina mafên kesane were pêkanîn. Welatî ne mecbûr in ku ji bo her pirsgirêkê bibin amûra saziyên parastinê; ew dikarin bi agahdarkirina saziyên berpirsiyar, beşdarbûna civakî û piştgiriya xizmetên giştî alîkar bin.

Hevkariya rastîn li ser van bingehan ava dibe:

* Bawerî di navbera gel û saziyan de.

* Agahdariya rast û berpirsiyar.

* Rêzgirtina mafên kesane û taybetmendiya agahiyan.

* Têkiliya vekirî di navbera rêveberiya herêmî û welatiyan de.

* Nirxandina xizmetên ewlehiyê li gorî encamên wan.

Heke gel ji saziyên xwe bitirse, têkiliya civakî lawaz dibe. Lê heke gel wan wekî saziyên berpirsiyar û qanûnî bibîne, pêbawerî û hevkarî xurtir dibin.

### 7\. Rola ciwanan di ewlehî û aramiya civakê de

Ciwan hêza dahatûya her neteweyê ne. Ew dikarin di warên zanistê, teknolojiyê, çandê, werzîşê, çandiniyê, alîkariya civakî û parastina jîngehê de roleke girîng bilîzin.

Di Pergala Aştiyê de, perwerdekirina ciwanan divê li ser berpirsiyariya civakî, mafên mirovan, çareserkirina nakokiyan, yekîtiya civakî û hişyariya li hemberî xetereyan be.

Ciwanên ku xwedî zanîn, pîşe û armancên jiyanê ne, dikarin alîkar bin ku civak ji tundûtûjiyê dûr bikeve û pirsgirêk bi rêbazên aqilane çareser bike.

Armanca perwerdeyê ne afirandina nifşeke ku tenê fermanan pêk bîne ye; armanc avakirina nifşeke ku maf û erkên xwe nas bike, berpirsiyar be û bikaribe biryarên rast bigire ye.

### 8\. Jin di avakirina ewlehiyê de

Ewlehiya civakê bê beşdariya jinan kêm û bêkêmasî nabe. Jin di malbatê, perwerdehiyê, tenduristiyê, aboriyê, rêveberiyê û çareserkirina nakokiyan de roleke girîng dilîzin.

Di Pergala Aştiyê de, jin divê di hemû saziyên sivîl û di biryarên ku bandorê li ewlehî û jiyana civakê dikin de xwedî mafê beşdarbûnê bin.

Parastina jinan li hemberî tundûtûjî, cudakariyê û zextê erkê hemû saziyên giştî ye.

Her wiha, tecrûbe û zanîna jinan dikare di amadekariya karesatan, piştgiriya malbatan, parastina zarokan û vegerandina aramiya civakê de bibin çavkaniyeke girîng.

Civakek ku nîvê hêza xwe ji biryardan dûr dixîne, nikare bi tevahî xwe biparêze.

### 9\. Ewlehî, aborî û jiyana rojane

Bêkarî, xizanî, nebûna xwarinê, kêmbûna avê, nexweşî û tunebûna xanî dikarin metirsiyên civakî zêde bikin. Ev nayê wê wateyê ku xizanî bi xwe sedema sûc e; lê tê wê wateyê ku şertên xirab ên jiyanê dikarin gelek malbatan li ber zehmetiyên giran bihêlin.

Ji ber vê yekê, ewlehî divê bi xizmetên civakî û aborî re were pêwendîdarkirin.

Di vê çarçoveyê de:

* Derfetên kar û hilberînê divê bên zêdekirin.

* Malbatên di bin zexta aborî de divê karibin bigihîjin alîkariyên giştî.

* Xwarin, av, enerjiya bingehîn û tenduristî divê bên parastin.

* Kooperatîf û projeyên hevbeş ên hilberînê divê bên teşwîqkirin.

* Di dema krîzan de, alîkarî divê bê cudakariyê bigihîje kesên hewcedar.

Di Pergala Aştiyê de, aboriyeke ku li ser hilberîn, hevkarî û parvekirina berpirsiyar ava bibe, dikare bingeha aramiya civakê xurtir bike.

### 10\. Ewlehiya jîngehê û karesatên xwezayî

Ewlehiya neteweyekê tenê bi parastina sînorên wê nayê pîvan. Av, ax, daristan, çavkaniyên xwezayî û tenduristiya jîngehê jî ji bingehên jiyana gel in.

Erdhej, şewat, lehî, hişkbûn û qirêjbûna avê dikarin jiyana bi hezaran kesan bandor bikin. Ji ber vê yekê, amadekariya li hemberî karesatan divê beşek bingehîn a pergalê be.

Rêveberiyên herêmî, saziyên zanistî, xizmetên tenduristiyê, komên alîkariyê û gel divê di çarçoveyeke hevbeş de bixebitin.

Pêşîgirtin ji çareserkirina zirarê bi kêm-mesref û bi bandortir e. Avakirina avahiyên ewle, parastina daristanan, plansaziya rast a bajaran û perwerdehiya gel dikarin windahiyên mirovî û aborî kêm bikin.

### 11\. Çavdêriya giştî û hesabpirsîn

Tu saziyek, çiqas xwedî hêz be jî, bê çavdêrî û hesabpirsîn divê neyê hiştin. Hêz dema ku bê sînor be, dikare ji armanca xwe ya bingehîn dûr bikeve.

Ji ber vê yekê, artêşa netewî û saziyên din ên parastinê divê di bin çavdêriya qanûnî, saziyên destûrî û mekanîzmayên hesabpirsînê de bin.

Çavdêrî ne dijminatiya artêşê ye. Berevajî vê, çavdêriya qanûnî dikare pêbaweriya gel xurt bike, rê li ber xirabkarî û desthilatdariya bêkontrol bigire û rêxistinê profesyoneltir bike.

Di heman demê de, agahiyên ku bi rastî ji bo parastina ewlehiyê nepenî ne, dikarin di çarçoveya qanûnê de bên parastin. Lê nepenîtiya saziyê divê bibe hinceta veşartina binpêkirinên mafan an revîna ji berpirsiyariyê.

Prensîba bingehîn: Saziya ku ji bo parastina gel hatiye avakirin, divê ji gel re berpirsiyar be.

### 12\. Encama beşa çarem

Di Pergala Aştiyê de, ewlehiya neteweyî encama hevkariya di navbera gel, artêş, rêveberiyên sivîl, saziyên dadweriyê, xizmetên civakî û saziyên herêmî de ye.

Artêşa netewî divê xwedî disîplîn, jêhatîbûn û berpirsiyariyeke qanûnî be. Rêveberiya sivîl divê çavdêriya xwe pêk bîne. Gel divê xwedî mafên xwe be û di jiyana civakî de bi awayekî azad beşdar bibe.

Ewlehî ne tenê tunebûna şer e; ew şertên jiyaneke bi rûmet, azadî, dadperwerî û aramiyê ye.

Heke civakek dixwaze xwe biparêze, divê hem hêza xwe ya parastinê xurt bike, hem jî sedemên şer, tundûtûjî û nakokiyan kêm bike.

Di Pergala Aştiyê de, serkeftina artêşa netewî ne bi tirsandina gel, lê bi parastina gel, pêbaweriya giştî û pêkanîna erkên wê yên qanûnî tê pîvan.

Dawiya beşa çarem