KURDÎ BANK

MODELA KURDISTANÊ YA HILBERÎN, TEKNOLOJÎ Û SEYROBAZÎYA (RÊBAZÎYA) ABORÎ

BEŞA SÊZDA

KURDÎ BANK: FİNANSMANA LI SER BINGEHÊ HILBERÎNÊ Û MODELA ABORÎYA SERBEXWE

1. Destpêk: Para Ne Armanc e, Amûra Hilberînê ye

Hêza aborî ya civakê tenê bi mîqdara para ku di destê wê de ye nayê pîvandin. Hêza esil ew e ku civak bikaribe erd, ked, zanîn, sermaye û teknolojiya xwe bîne cem hev û hewcedariyên mirovan dabîn bike.

Para, amûreke giring e ku hilberînê hêsan dike. Lê belê eger para ji hilberînê qut bibe, tenê li ser bingehê deyndarî û faîzê mezin bibe, an jî çavkaniyên civakê neçin qadên hilberîneriyê, pirsgirêkên aborî dikarin kûrtir bibin.

Fikir û ramana bingehîn a KURDÎ BANKê ew e ku finansmanê bi xebatên rastîn ên aborî re girê bide. Çandinî, xwedîkirina heywanan, pîşesazî, çêkirina avahiyan, enerjî, teknolojî û bazirganî divê wekî qadên ku pişta hev digirin bêtin destgirtin.

Armanca vir tenê avakirina navê bankeyeke nû nîne. Armanc ew e ku modela öyle bête pêşxistin ku hilberîner bikaribe bigehîje finansmanê, veberhênan bi awayekî zelal bête nirxandin, rîsk bi eşkerayî bêtin parvekirin û nirxê aborî bi hilberîna rastîn mezin bibe.

2. Rêgezên Bagerî (Bingehîn) yên KURDÎ BANKê

Modela KURDÎ BANKê dikare li ser van rêgezan bête avakirin:

 * Rêgeza yekem: Hilberîn. Divê finansman piştgiriyê bide hilberîna mal û xizmetên ku hewcedariyên mirovan pêşwazî dikin.

 * Rêgeza duyem: Zelalî (Şefafî). Divê lêçûna her veberhênanê, bendewariya dahatê (hatinê), rîsk û mercên hevkarîyê bi zelalî bêtin nîşandan.

 * Rêgeza sêyem: Parastina kedê. Divê keda xebatkaran bête pîvandin û mafê wê li gorî peymanên ku ji berê de hatine diyarkirin bête ödan.

 * Rêgeza çarem: Finansmana rastbîn. Divê proje ne li ser qazancên xeyalî, lê li ser lêkolîn û hesabên lêçûnê yên ku dikarin bêtin sepandin bêtin nirxandin.

 * Rêgeza pêncem: Parvekirina rîskê. Divê rîskên ku ji xwezaya veberhênanê têne neyên veşartin; berpirsiyarîyên aliyan divê di peymanan de bi zelalî bêtin nivîsandin.

 * Rêgeza şeşem: Sûda civakî. Divê bandora projeyan a li ser karpêdanê (istihdamê), hewcedariyên bingehîn, derdorê û geşepêdana herêmî bête berçavgirtin.

 * Rêgeza heftem: Bersivdarî (Lêpirsîn). Divê veberhêner, hilberîner û hevkarên din encamên darayî bi awayekî birêkûpêk bikaribin bibînin.

Ev rêgez tenê serkeftina darayî nakin armanc, armanca wan avakirina peywendiyeke aborî ya ewledar û domdar e.

3. Çavkaniyên Finansmanê

Çavkaniyên finansmanê yên KURDÎ BANKê divê li gorî rewşa hiqûqî û kapasîteya aborî ya saziya ku dê bête avakirin bêtin diyarkirin.

Çavkaniyên ku dikarin bêtin nirxandin ev in:

 * Beşdariya sermayeyê ya hevakaran.

 * Birêkêtî û komkariyên koperatîfên hilberînê.

 * Çavkaniyên veberhênerên ku beşdarî projeyên hilberîna rastîn dibin.

 * Krediyên bazirganî yên ku bi mercên guncaw têne peydakirin.

 * Piştgiriyên giştî (dewletî) û bernameyên geşepêdanê yên ku li gorî qanûnê ne.

 * Peymanên ku di navbera hilberîner û kiryaran de têne çêkirin.

 * Veberhênanên hevpar ên makîne, alav û tesîsan.

 * Fondên hevkarî û veberhênanê yên ku çarçoveya wan a hiqûqî guncaw e.

Her çavkanî ne xwediyê heman mercan e. Kredî dikarin barê paşdeödanê bînin; veberhênanên hevkarîyê jî dikarin rîska qazanc û zirarê hew bike. Piştgiriyên giştî jî dikarin xwedî mercên taybet bin. Ji ber vê yekê divê her cureyê finansmanê cuda cuda bête lêkolînkirin û ji barên ku hilberîner nikare hilgire bête dûrxistin.

4. Finansmana li ser Bingehê Hilberînê Çawa Dikar e?

Nêzîkatiya bingehîn a KURDÎ BANKê ew e ku pêşî hewcedariya hilberînê diyar bike, paşê rêbaza finansmanê ya guncaw bibejêre.

Wekî nimûne, komeke cotkaran ji bo parastina berhemên xwe hewceyî embarên sar (sarincên mezin) bin. Pêşî mîqdara hilberînê û daxwaza bazarê tê lêkolînkirin. Paşê lêçûnên avakirin û xebitandina embarê têne hesabkirin. Beşdariya bikarhêneran, çavkaniyên finansmanê û mesrefên lênêrînê têne diyarkirin. Di dawiyê de modela dahatê û rîskên veberhênanê têne nirxandin.

Heman rêbaz dikare ji bo atolyeya dar, tesîsa karkirina şîr, makîneyên hevbext ên çandiniyê, pergala enerjiyê an jî toreke hilberîna dîjîtal jî bête sepandin.

Pêvajoya finansmanê bi vê rêzê dimeşe:

 * Hewcedarî tê diyarkirin.

 * Proje tê amadekirin.

 * Lêkolîna lêçûn û bazarê tê çêkirin.

 * Rêbaza finansmanê tê hilbijartin.

 * Maf û berpirsiyarîyên aliyan bi nivîskî têne qeydkirin.

 * Veberhênan pêk tê.

 * Dahat, mesref û encamên hilberînê têne şopandin.

 * Encam ji hevakaran re têne raporkirin.

Ev nêzîkatî nahêle ku finansman tenê wekî veguhastina parê bête dîtin; armanc dike ku veberhênan bibe xebateke rastîn a aborî.

5. Anîna Cema Hev a Erd, Ked û Sermayeyê

Li Kurdistanê û herêmên mîna wê, tevî ku potansiyela hilberînê heye jî, hinek erd, derfetên xebatê û çavkaniyên biçûk ên sermayeyê bi têra xwe nayên nirxandin. KURDÎ BANK dikare piştgiriyê bide projeyên ku van çavkaniyan bi hevkariyên dilxwazî û peymankirî tînin cem hev.

Di hevkariyeke nimûne ya çandiniyê de:

 * Xwediyê erdî bi karanîna erdê xwe beşdar dibe.

 * Hilberîner û xebatkar keda xwe datînin holê.

 * Hevkarên sermayeyê pêdivî û alavên pêwîst finans dikin.

 * Koperatîf an jî kargeh plana hilberînê, qeyd û kiryara bazarê birêve dibe.

Nirx û beramberiya beşdariyan divê ji berê de bête diyarkirin. Beşdariya erdî, ked, sermaye û xizmeta birêvebirinê divê ji hev bêtin cudakirin û hesabkirin. Wekî nimûne, di destpêkê de modela parvekirinê ya wekî %10 erd, %40 sermaye û mesref, %50 ked dikare bête gotûbêjkirin. Lê ev rêje ne gerdûnî ne; divê lêçûnên rastîn, beşdarî û rîskên her projeyê bêtin berçavgirtin.

Mafê ti hevkarekî divê nenas û nediyar neyê hiştin, ji bo çareserkirina nakokiyan divê rêzikên zelal bêtin çêkirin.

6. Herikbûna Navxweyî û Pergala Guhartina Herêmî (Mala Mal / Pûana Kedê)

Girêdanbûna giştî ya pergala finansmanê bi dravên neteweyî an jî navneteweyî re, hilberîner beramberî enflasyona derve, bêqîmetbûna dravî û tengasiya dravê hişk (neqdî) bêparastin dihêle.

Di nav KURDÎ BANKê de, ji bo ku hilberîn bêyî ku ji tengasiya dravê li bazarê bête bandorkirin berdewam bike, dikare modeleke guhartina navxweyî ya li ser bingehê "Mala Mal" an jî "Pûana Kedê" bête pêşxistin:

 * Karta Ekosistema Navxweyî: Di navbera hilberîner û xerîdaran de li ser bingehê hesabkirina keda li ser saetê an jî nirxandina li gorî berhemê "Karta Hilberîn û Guhartinê" tê pênasekirin.

 * Herikbûna Bêqutbûn: Di demên ku drav ji bazarê paşde tê kişandin an di demên qeyranan de, endam kirîn û firotina mal û xizmetan di nav xwe de bi rêya vê toreke guhartinê berdewam dikin.

 * Veguhastina Bêdeyndarî: Hilberîner pêdiviyên xwe an jî hewcedariyên xwe yên rojane yên bingehîn, bi dayîna berhema xwe ya dawî ji pergalê re dabîn dike; hewcedariya wî bi deyndariya faîzê ya bankeyan namîne.

7. Teknologiya Herêmî, Amûrên Çavkanî-Açik û Pîşesaziya Biçûk (Mîkro)

KURDÎ BANK finansmanê tenê nade qadên klasîk ên hilberînê, di heman demê de berê wê dide herêmîkirina binesaziya teknolojîk û pîşesaziya biçûk jî. Bêyî serbixwebûna teknolojîk, serbixwebûna aborî nayê peydakirin.

 * Tora Atolyeyên Herêmî: Ji bo darşixulandinê, parçeyên avahiyên moduler, alavên çandiniyê, panelên rojê û pergalên biçûk ên energiyê divê torên atolyeyên biçûk bêtin finanskirin.

 * Amûrên Çavkanî-Açik (Open Source): Bi armanca kêmkirina girêdayiya makîneyên ji derve hatî, hilberandina amûrên çêkirinê yên ku sêwirana wan vekirî ye (CNC, çapkerên 3D, amûrên çandiniyê) di atolyeyên herêmî de tê piştgirîkirin.

 * Hevkarîya Ar-Ge û Zanaatiyê: Ji bo "Koperatîfên Hilberîna Teknîkî" ku dê ji aliyê usta, dartaş, endezyar û nivîskarên bernameyan ve bi hev re bêtin avakirin, piştgiriya veberhênanê ya pêşîn tê peydakirin.

8. Koperatîf, Garantiya Bazarê û Bazarên Gel

KURDÎ BANK bi koperatîfên ku dikarin veberhênanên ku hilberînerên biçûk bi tenê nikarin bikin bînin cem hev re hevkarî dike. Lê belê tenê li ser hilberînê nasekine, balkişandina wê li ser garantiya bazarê ya berhemê jî heye.

 * Qadên Xebatê: Çandiniya xwezayî, xwedîkirina heywanan, karkirina dar, karanîna hevpar a makîneyan, hilberîna energiyê, embarxane û xizmetên dîjîtal.

 * Tora Xerîdkirina Rastrast (Bazara Bênavber): Ji bo ku berhemên hatine hilberandin nebin qurbana navbeynkar û çeteyan, li bajaran "Bazarên Gel", xalên firotinê yên konsinye û tevlêbûna bi torên daxwaza dîjîtal re tê peydakirin.

 * Garantiya Kirînê ya bi Peyman: Hêj hilberîner erd nedaye ber cot an jî di atolyeyê de dest bi çêkirinê nekiriye, daxwaza bazarê û bihaye kirînê tê zelalkirin û ji hilberîner re garantiya bazarê tê pêşkêşkirin.

9. Muhasebeya Dîjîtal, Blokzincîr û Birêvebirina Zelal

Di bingehê modeleke darayî ya ewledar de qeydên rast hene. Pêwîst e ku qeyd ji destwerdanên navendî re girtî û zelal bin.

 * Daneyên ku Dê Bêtin Qeydkirin: Sermayeya destpêkê, mesref, mîqdara hilberînê, lêçûnên karkeriyê, dahata firotinê, rewşa stok û alavan.

 * Pirtûka Qeydê ya Belavbûyî (Blokzincîr): Ji bo ewlehî û neguhartina kiryaran, pergalên qeydê yên belavbûyî û peymanên zîrek (Smart Contracts) dikarin bêtin bikaranîn. Bi vê yekê her hevkar dikare rewşa hilberîn û darayî bi rêya telefona xwe gava bi gava bixwîne.

 * Hesabê Zelal û Fêmbar: Zelalî tenê ne weşandina hesaban e, di heman demê de ew e ku herkes bikaribe bi hêsanî fêm bike û bi awayekî serbixwe bête kontrolkirin.

10. Sandoqa Piştrevaniyê û Sîgortaya Keşûhewayê (Takaful)

Di hilberîna çandinî û pîşesaziyê de rîskên nediyar ên wekî hişkesalî, cemad, lehiyê, guhartina bihayan û xerabûna teknîkî hene. Pergalên sîgortayê yên kevneşopî û yên ku li ser bingehê qazancê ne, barê giran tînin ser milê hilberîner.

Di modela KURDÎ BANKê de birêvebirina rîskê bi mekanîzmaya piştrevaniyê ya hevpar tê çareserkirin:

 * Sandoqa Piştrevaniyê ya Malî û Neqdî: Ji sediya diyar a dahata her projeya ku tê piştgirîkirin, derbasî "Hundirê Imece û Rîskê" ya hevpar tê kirin.

 * Piştgiriya Afata Xwezayî û Keşûhewayê: Di rewşa hişkesalî an afatê de pergal, li dewsa ku hilberîner bike deyndar an bide ber icrayê, ji vê havuzê rasterast piştgiriya malî (tov, gubreyê, hêza karkeriyê, makîne) û neqdî dike.

 * Analîza Senaryoyên Pirjimar: Di destpêka her veberhênanê de senaryoyên geşbîn, normal û yên herî xera têne hesabkirin û rîsk ji berê de dibin tiştekî birêvebirî.

11. Dahata Welatîbûnê û Sûda Civakî

Armanca geşepêdana aborî tenê zêdekirina mîqdara hilberînê nîne. Refaha ku ji hilberînê çêdibe çawa li civakê vedigere jî giring e. Di vê çarçoveyê de ramana dahata welatîbûnê an jî wergirtina pişka ji dahata hevpar a civakê divê bête nirxandin.

 * Hesabê Çavkaniya Domdar: Beşek ji dahatên giştî, qazancên kargehên hevpar û dahatên çavkaniyan derbasî fondên civakî tê kirin.

 * Belavkirina Zelal: Ödan ne bi sozên vala; piştî ku mesrefên xizmetên giştî, mezinahiya dahata rastîn û kapasîteya hilberînê ya li ser kesî bi zelalî hatin hesabkirin têne pêkhatin.

12. Fêrbûna Zanaatiyê, Piştgiriya Pêşengên Ciwan û Akademiyên Hilberînê

Ji bo domdariya pergalê û arastekirina nifşê ciwan ber bi hilberînê ve, perwerdekirina çavkaniya mirovî şert e.

 * Pakêtên Destpêkê yên ji bo Hilberînerên Ciwan: Ji bo ciwanên ku dixwazin ji bajaran vegerin gundan û dest bi hilberînê bikin, piştgiriyên sermayeyê yên bêfaîz ku amûr û alavan dihewînin têne dan.

 * Modela Usta-Çira û Akademiyê: "Akademiyên Hilberînê" têne avakirin ku tê de teknîkên avahiyên darîn, çandiniya xwezayî, çêkirina kompostê, hilberîna mekanîkî û pergalên dîjîtal têne fêrkirin. Zanaat û akademî têne yekkirin.

13. Avahiya Hiqûqî û Baweriya Sazûmanî

Dema ku li bin navê KURDÎ BANKê saziyeke darayî tê avakirin, divê binesaziya hiqûqî û qanûnên heyî bi baldarî bêtin lêkolînkirin.

 * Pêle bi Pêle Rewşa Hiqûqî: Qanûnên bankageriyê, komkirina sparteyan (mevduat) û pêvajoyên destûrê girêdayî destûrên taybet in. Ji ber vê yekê di destpêkê de divê bi rêya yekîtiyên koperatîfên hilberînê, hevkariyên veberhênanê an jî kargehên vertîkal ên guncawî qanûnê projeyên pîlot bêtin destpêkirin.

 * Rêgezên Baweriya Sazûmanî: Peymanên zelal, denetimên serbixwe, astengkirina pevçûna berjewendiyan, parastina daneyên kesane û lijneyên dadwerane yên çareserkirina nakokiyan girîng û bingehîn in.

14. Nexşeya Rêyê ya Sepandina KURDÎ BANKê

Modela KURDÎ BANKê ne neçar e ku bi avahiyeke mezin û tevlîhev dest pê bike. Bi projeyên pîlot ên ku ast û encamên wan dikarin bêtin pîvandin dikare bête xistin nava jiyanê.

 * Lêkolîna Hewcedarî û Potansiyelê: Envantera erd, av, ked û atolyeyên herêmê tê derxistin.

 * Hilbijartina Projeya Pîlot: Qadeke diyarkirî ya wekî çandiniya xwezayî, atolyeya hilberîna dar an jî tesîsa karkirina şîr tê hilbijartin.

 * Hevkarî û Peyman: Beşdariyên beşdarvanan (%10 Erd, %40 Sermaye, %50 Ked û hwd.) di peymana nivîskî de têne girêdan.

 * Hesabê Lêçûn û Rîskê: Lêçûn, rîskên keşûhewayê, daxwaza bazarê û rêyên bazarê têne diyarkirin.

 * Yekkirina Guhartina Navxweyî û Finansmanê: Sermayeya xwerû ya pêwîst, birêkêtî û komkariya koperatîfê û pergala guhartina "Mala Mal" têne pênasekirin.

 * Sepandin û Qeyda Dîjîtal: Hilberîn tê destpêkirin; hemû pêvajo di qeydên vekirî û pirtûka blokzincîrê de têne nivîsandin.

 * Bazar û Belavkirin: Berhem rasterast bi rêya Bazarên Gel an jî torên koperatîfên peymankirî digehêjin xerîdaran.

 * Nirxandin û Firehkirin: Bi tecrubeyên hatine bidestxistin, model ji bo herêm û qadên din ên hilberînê tê belavkirin.

15. Encam: Anîna Cema Hev a Parê bi Hilberînê re, û Hilberînê bi Civakê re

Îddîaya bingehîn a KURDÎ BANKê ew e ku serbixwebûna aborî tenê bi komkirina parê an jî bi xwedîderketina li çavkaniyên xwezayî pêk nayê.

Serbixwebûna aborî; bi geşepêdana kapasîteya hilberînê, parastina kedê, karanîna berhemdar a sermayeyê, herêmîkirina teknolojiyê, gihandina ciwanan bi zanaat û hilberînê re û avakirina baweriyê di peywendiyên aborî de bihtir bişiddet û bihitêz dibe.

Ev model, anîna cema hev a finansmanê bi hilberîna rastîn re, hêsankirina tevgerîna hevpar a hilberînerên biçûk, avakirina berxwedanê li ber qeyranên derve bi rêya kartên guhartina navxweyî û girtina biryarên aborî bi awayekî zelal dike armanc.

Ji bo serkeftinê ne sozên mezin; hesabên rast, projeyên sepandî, peymanên zelal, sandoqên piştrevaniyê, garantiya hiqûqî û denetima birêkûpêk pêwîst in.

Pêşeroja KURDÎ BANKê, girêdayî avakirina avahiyeke ku ji hewcedariyên hilberîneran fêm dike, çavkaniyan rast dinirxîne û baweriya civakê bi dest dixe ye.

Bila para xizmeta hilberînê bike, teknolojî kedê bihêz bike, hevkarî li ser baweriyê bête avakirin û serbixwebûna aborî bi hilberîna rastîn mezin bibe.

Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa