BEŞA I — MADDEYA 12.
ENCAMA MEZIN A HEVALTIYA JIDIL
Ez → Heval → Birayî → Civak → Gel → Gelên Din → Mirovahî
Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa
12.1. Pirsxebata Dawî
Ji destpêka vê xebatê ve em di rastiyê de li dora pirsekê digerin:
Gelo mirov tenê ji bo xwe dijî?
Mirov neçar e ku pêdiviyên xwe bîne cih. Bedena xwe diparêze, paşeroja xwe difikirîne, li ewlehiyê digere, hildiberîne, qezenc dike û dixwaze ku beralîbûna jiyana xwe diyar bike.
Lê mirov tenê ji vê yekê pêk nayê.
Mirov bi mirovên din re têkiliyan datîne.
Dayik, zarokê xwe difikirîne.
Bav, paşeroja malbata xwe difikirîne.
Heval, di roja teng de li gel dostê xwe radiweste.
Birayek, ji serkeftina birayê xwe kêfxweş dibe.
Civak, li çareseriya pirsgirêkên xwe yên hevpar digere.
Gel, dixwaze ziman, çand û paşeroja xwe biparêze.
Û mirov, bi derbasbûna ji van hemûyan dikare bixwaze ku gelên din jî bi azadî û rûmet bijîn.
Ew qada herî berfireh ku têgeha Hevaltiya Jidilê dixwaze bigihêje wê, li vir e.
12.2. Destpêk “Ez” e
Piştgiriya civakî bi tinekirina “ez”î dest pê nede.
Berevajî vê yekê, bi naskirina mirov ji xwe re dest pê dike.
Ez kî me?
Pêdiviyên min çi ne?
Ez bi çi bawer dikim?
Ez ji çi ditirsim?
Ez ji çi hez dikim?
Ez dixwazim çi bi dest bixim?
Ez li ku radiwestim?
Ji bo mirovê ku sînorên xwe nizane, têgihiştina sînorên yê din jî dikare bibe dijwar.
Ji ber vê yekê ez, ne dijminê civakbûnê; xala destpêkê ye.
Pirsgirêk ne ew e ku mirov bibe “ez”.
Pirsgirêk ew e ku mirov ji bilî “ez”î tiştekî din nebîne.
12.3. Ji “Ez”î ber bi “Heval” ve
Mirov piştî ku xwe nas dike, mirovekî din fark dike.
Ew mirov êdî ne tenê “yekî din” e.
Ew mirov:
Heval e.
Dost e.
Têkiliya pêbaweriyê ye.
Parvekirin e.
Bi hev re kenîn û bi hev re xemgîn bûn e.
Hevaltî, yek ji derketinên herî cidî yên mirov e ji cîhana xwe ya derve re.
Ji ber ku hevaltî vê yekê fêrî mirov dike:
Li derveyî min jî jiyaneke girîng heye.
12.4. Hevaltiya Rasteqîn
Hevaltiya rasteqîn ne tenê ew e ku mirov di rojên xirab de li gel hev be.
Girîng e ku mirov di rojên zor de li cem hevalên xwe amade be.
Lê hevaltiyê ceribandineke dijwartir heye:
Ku mirov bi rastî serkeftina hevalê xwe bixwaze.
Gelo mirov çima ji serkeftina hevalê xwe aciz bibe?
Ji ber ku carinan mirov serkeftina yê din wekî têkçûna xwe dibîne.
Li vir e ku danberhev derdikeve holê.
Lê belê hevaltiya rasteqîn têgihiştineke din ava dike:
«Serkeftina te ne windabûna min e.»
Ev hevok yek ji îfadeyên exlaqî yên bingehîn ên Hevaltiya Jidilê ye.
12.5. Ciyawaziya di navbera Gihîn û Hesûdiyê de
Mirov dikare tiştekî xweşik ê li cem kesekî din bixwaze ji bo xwe jî.
“Serkeftina wî xweşik e; ez jî dixwazim bixebitim û biserkevim.”
Ev dikare di şiklê gihînê de derkeve holê.
Lê hesteke din jî heye:
“Bila serkeftina wî tune be.”
Li vir mesele ne tenê daxwaza xwedîbûnê ye.
Daxwaza tunebûna wê tiştê ku yê din xwediyê wê ye, tê holê.
Ji ber vê yekê, tiştê ku ji bo têkiliyên civakî yên tendurust girîng e, ew e ku mirov fêr bibe ku serkeftina yê din wekî kêmandina nirxê xwe nebîne.
12.6. Ji “Heval” ber bi “Birayî” ve
Dema ku hevaltî kûr dibe, hesta biratiyê dikare derkeve holê.
Li vir biratî ne tenê tê wateya girêdana biyolojîk.
Biratî:
“Destpêkirina bi giringîgirtina hebûna te wekî ya xwe ye.”
Ev nêrîn dikare ji malbatê ber bi civakê ve berfireh bibe.
Mirov êdî ne tenê berjewendiya xwe, di heman demê de rewşa mirovên ku pê re dijîn jî dide ber çavan.
12.7. Ji Biratiyê ber bi Civakê ve
Dema ku hesta piştgiriya mirovekî li malbata wî teng bimîne, avabûna civakî jî teng dimîne.
Lê civak torgilokeke têkiliyan a berfirehtir e.
Cîran heye.
Heval heye.
Hevkarê xebatê heye.
Hilberîner heye.
Serfkar heye.
Xwendekar heye.
Mamoste heye.
Pîr û kal hene.
Zarok hene.
Baweriyên cûda, zimanên cûda, çandên cûda hene.
Civak qada jiyana hevpar a van hemû cûdabûnan e.
12.8. Bingehê Civakê
Civaka tendurust ne tenê ew e ku mirov li heman cîhî bijîn.
Heke mirovên ku li heman cîhî dijîn pêbaweriyê nadin hev, ji serkeftina hev ditirsin û mafê hev diparêzin, jiyana hevpar qels dibe.
Di bingeha jiyana civakî de:
Pêbawerî, dualîtî, berpirsiyarî, piştgirî û naskirina mafan
helin.
Hevaltiya Jidilê van ne tenê wekî têguhên teorîk, lê wekî tevgerên jiyana rojane digire dest.
12.9. Xwe Derbas Kirin
Derbaskirina mirov ji bo xwe ne têkçûna xwe ye.
Xwe derbas kirin:
Karîna dîtina derveyî berjewendiya xwe ye.
Fikirîna wê yekê ye ku tiştekî min îro ji bo xwe kiriye, dê sibe çawa bandorê li kesekî din bike.
Pirskirina wê yekê ye ku rehetbûna min li ser tengasiya yê din hatiye avakirin an na.
Neqeştina serkeftina xwe bi têkçûna yê din re ye.
12.10. Wateya Fedakariyê
Fedakarî jî li vê xalê wateyeke cûda digire.
Fedakarî ne dîtina mirov e ji xwe re bi bêqîmetî.
Ne têkbirina xwe ye.
Qet ne ji nû ve bilindkirina şîdetê an mirinê ye.
Fedakarî:
Di dema pêwîst de veqetandina parvekiyan e ji dema xwe, keda xwe, derfet û rehetiya xwe re ji bo qenciya kesên din.
Perwerdekirina zarokekî ji aliyê mirovekî ve fedakarî ye.
Alîkariya kesekî ji bo cîranê xwe yê pîr fedakarî ye.
Parastina axê ji aliyê hilberînerekî ve bi fikirîna paşeroja civakê fedakarî ye.
Parvekirina zanîna mirov bi kesên din re jî fedakarî ye.
12.11. Piştgirî
Fedakarî dikare bibe kesane.
Lê piştgirî berfirehtir e.
Di piştgiriya de mirov barê hev parve dikin.
Hêza yekî kêmasiya yê din temam dike.
Zanîna yekî kêmzaniyê ya yê din kêm dike.
Keda yekî pêdiviya yê din tîne cih.
Bi vî rengî girêdayîtiya dualî di civakê de derdikeve holê.
12.12. Hilberîn û Piştgirî
Hevaltiya Jidilê ne tenê têgîneke hestyarî ye.
Di jiyana aborî de ham heqê xwe heye.
Mirov bi hev re hildiberînin.
Bi hev re serf dikin.
Bi hev re veberhênanê dikin.
Bi hev re rîskan hildigirin.
Bi hev re biryarê didin.
Ji ber vê yekê kooperatîf, modelên hilberîna hevpar û aboriyên piştgiriyê dikarin bibin qadên pratîkî yên bîrdoziya Hevaltiya Jidilê.
12.13. Nirxa Kedê
Civak ne tenê bi sermayeyê tê avakirin.
Ked jî heye.
Zanîn jî heye.
Ax jî heye.
Dem jî heye.
Rêveberî jî heye.
Teknolojî jî heye.
Pergaleke civakî dikare armanc bike ku van tiştan ne li dijî hev, lê bi rengekî ku hev temam bikin rêxistin bike.
Pirsara bingehîn li vir ev e:
Em çawa dikarin bi hev re hilberînin?
12.14. Ziman û Nasname
Mirov ne tenê zindiyekî aborî ye.
Mirov di heman demê de zindiyekî çandî ye.
Ziman yek ji nîşanên herî girîng ên vê yekê ye.
Dema ku mirov bi zimanê xwe difikirîne, ji xwe hez dike, şînê digot, çîrokan dibêje û rabirdûya xwe ji zarokên xwe re vediguhêze, ew ne tenê peyvan vediguhêze.
Bîranînekê vediguhêze.
Têgihiştineke cîhanê vediguhêze.
Çandekê vediguhêze.
12.15. Piştgiriya Çandî
Dema ku gelak dixwaze ziman û çanda xwe biparêze, ev yek ne hewce ye ku ziman û çandên gelên din bên tinekirin.
Berevajî vê yekê:
Mirovê ku dikare çanda xwe biparêze, dikare fêr bibe ku çanda yê din jî nas bike.
Gerdûnîbûna Hevaltiya Jidilê li vir derdikeve holê.
Zimanê min bi qiymet e.
Zimanê te jî bi qiymet e.
Çanda min bi qiymet e.
Çanda te jî bi qiymet e.
12.16. Derbasbûna ji bo Têgîna Gel
Rêça mirov → dost → bira → civak paşê digihêje têgîna gel.
Gel, ne tenê koma mirovên ku li heman cîhî dijîn e.
Dîroka hevpar, çand, ziman, bîranîn, xwedîderketin û xeyalên paşerojê di çêbûna nasnameya gel de rol dilîzin.
Ji ber vê yekê têgîna gel divê ji aliyê civaknasî ve bê lêkolînkirin.
12.17. Bîranîna Gel
Gel xwediyê bîranînan in.
Destan hene.
Şîn hene.
Çîrok hene.
Stran hene.
Dengbêj hene.
Dîroka devkî heye.
Dîroka nivîskî heye.
Van hemûyan hilgirên bîranîna civakî ne.
Girîngiya kevneşopiya dengbêjiyê ya di nava civaka kurd de jî divê li vir were nirxandin.
Bîranîna gel ne tenê di arşîvên dewletê de tê dîtin.
Carinan di çîroka ku dayikek vediguhêze de,
carinan di strana dengbêjekî de,
carinan di bîranîna pîremêrekî de dijî.
12.18. Dîrok û Nasname
Dîrok ne tenê fêrbûna tiştên di rabirdûyê de qewimîne ye.
Dîrok di heman demê de têgihiştina çêbûna nasnameyên îroyîn e.
Ji ber vê yekê dema mirov dîrokê dixwîne divê ji du xetereyan dûr bisekine:
ji bîr kirin û romantîzekirin.
Ji bîr kirin bîranînê qels dike.
Romantîzekirin jî rê li ber pirsiyarkirina rabirdûyê digire.
Nêzîkatiya zanistî di navbera herdûyan de radiweste.
12.19. Bîranîna Dîrokî bi Riya Kardûkiyan
Di beşa berê ya xebata xwe de me li ser Kardûkiyan sekinî.
Di berhema Xenophon ya bi navê Anabasis de tê vegotin ku li dora sala 401 B.Z. dema De Hezarî ji herêma çiyayî ya ku Kardûk lê dijiyan derbas dibûn bi berxwedaneke cidî re rû bi rû man.
Wesifkirina Kardûkiyan wekî civakên şervan ku tam bi qralê Pers ve ne girêdayî ne, ji bo fêmkirina avabûna dîrokî û civakî ya herêmê girîng e.
Têkildarî berdewamiya dîrokî ya di navbera Kardûk û kurdên nûjen de nêrînên cuda di nav lêkolîneran de hene.
Ji ber vê yekê mijar divê hem wekî bîranîna dîrokî û hem jî wekî nîqaşa zanistî were girtin.
12.20. Erdnîgarî û Civak
Erdnîgarî bandorê li jiyana civakan dike.
Çiya, gelî, çem, deşt û dergeh ne tenê qadên fîzîkî ne.
Bandorê li aboriyê dike.
Bandorê li çûnûhatinê dike.
Bandorê li parastinê dike.
Bandorê li bicihbûnê dike.
Bandorê li têkiliyên mirovî dike.
Xwendina vegotinên Kardûkî bi cografyaya çiyayî re ji ber vê yekê girîng e.
12.21. Navend û Dorhêl
Di dirêjahiya dîrokê de di navbera desthilatdariyên navendî û civakên herêmî de têkiliyên cûda çêbûne.
Navend dixwaze birêve bibe.
Lê civaka herêmî dikare bixwaze şêwaza jiyana xwe biparêze.
Ev her du meyl her gav ne yek in.
Hevaltiya Jidilê li vir pirsake nû dipirse:
Em çawa dikarin bêyî ku cûdabûnan tine bikin bi hev re bijîn?
12.22. Azadî
Azadî di qonaxa dawî ya vê xebatê de vediguhere yek ji têgînên bingehîn.
Azadî ne tenê “ez her tiştê ku ez dixwazim bikim” e.
Azadî:
Xwedîderketina li ser jiyana xwe, jiyîna tercîhên xwe bêyî ku mafê yê din tine bike û beşdarbûna di pêvajoyên biryarstandina civakî de jî di nava xwe de dihewîne.
12.23. Azadî û Berpirsiyarî
Azadî nayê cudakirin ji berpirsiyariyê.
Heke ez azad im divê ez azadiya yê din jî nas bikim.
Heke ez dikarim bi zimanê xwe biaxivim divê ez qebûl bikim ku yê din ham dikare bi zimanê xwe biaxive.
Heke ez dikarim çanda xwe bijîm divê ez rêz bidim ku kesên din ham çanda xwe bijîn.
12.24. Paşeroja Xwe ya Gelan
Bîrdoziya xwedîderketina gelî li ser paşeroja xwe, di zanistiya siyasetê û hiquqa navneteweyî de bi têgîna mafê çarenivîsê re têkildar e.
Ev têgîn di çarçoveyên cûda yên dîrokî û huquqî de bi awayên cûda hatiye şîrovekirin.
Ji aliyê Hevaltiya Jidilê ve mijara bingehîn ev e:
Naskirina hebûn û vîna gelî, naskirina hebûn û vîna gelên din jî dixwaze.
12.25. Mafê Gerdûnîbûyî
Guhêreke girîng li vir pêk tê.
Mirov ne tenê dibêje:
“Bila gelê min azad be.”
Hingê gavekê diçe pêşdetir:
“Weke ku ez azadiya gelê xwe dixwazim, ez qebûl dikim ku gelên din ham li ser paşeroja xwe xwedî gotin bin.”
A ev e gerdûnîbûna azadiyê.
12.26. Azadiya Min Divê Azadiya Te Tine Nekeke
Di têgineke azadiyê ya rastîn de sînorê azadiya min nabe tinebûna mafên bingehîn ên yê din.
Heke ez dixwazim azad bim divê ez pergale bifikirim ku tu ham tê de dikarî azad bî.
Ji ber vê yekê:
Di navbera azadiyan de divê têkiliyek were danîn.
12.27. Piştgiriya Di Navbera Gelan de
Azadiya gelan ne mecbûr e ku li dijî hev bê avakirin.
Hebûna çandî ya gelan dikare bêyî ku hebûna çandî ya gelên din rake bijî.
Vîna siyasî ya gelkî dikare bi gelên din re têkiliyên di nava aştiyê de deyne.
Ji bo vê yekê naskirina dualî pêwîst e.
12.28. Naskirin
Naskirin nayê wateya pesendkirinê.
Naskirina hebûna mirovekî ne qebûlkirina her ramanek wî ye.
Naskirina hebûna gelî ne piştgiriya hemû tercîhên wî yên siyasî ye.
Naskirin:
“Tu heyî û mafên te, bîranîna te, nasnameya te û vîna te hene.”
Gotina vê yekê ye.
12.29. Bi Cûdabûnan re Jiyan
Hevaltiya Jidilê dikare veguhere bîrdoziyeke civakî ku ne tinekirina cûdabûnan, lê jiyîna cûdabûnan bi hev re armanc dike.
Yekbûn ne mecbûrî ye.
Ji bo hevgirtinê ne pêwîst e ku mirov yek bin.
Mirovên cûda dikarin bibin heval.
Çandên cûda dikarin bibin cîran.
Gelên cûda dikarin berjewendiyên hevpar pêş bixin.
12.30. Piraniyek û Kêmaniyek
Di jiyana demokratîk de piraniyek mekanîzmeke girîng e.
Lê hebûna piraniyekê her gav nayê wateya ku hemû maf bixweber di bin temqetiyê de ne.
Di civakê de piraniyek dema vîna xwe bi kar tîne divê bikaribe mafên bingehîn ên kêmaniyê ham biparêze.
Ji ber vê yekê:
Di navbera rêveberiya piraniyekê û parastina mafan de balansek pêwîst e.
12.31. Edalet û Tolhildan
Êşên dîrokî dikarin şopên kûr di civakan de bihêlin.
Lê edalet û tolhildan divê ji hev werin veqetandin.
Edalet tiştên di rabirdûyê de qewimîne lêkolîn dike.
Hewl dide berpirsiyariyê diyar bike.
Mafê mexdûr li ber çavan digire.
Ji bo ku di paşerojê de heman bûyer dubare nebin saziyan ava dike.
Lê tolhildan dikare zincîreke êşê ya nû çêbike.
Armanca Hevaltiya Jidilê ne jibîrkirina êşan e, lê lêgerîna pergala civakî ye ku dê pêşî li êşên nû bigire ku êşên nû çêkin.
12.32. Aştî
Aştî ne tenê tunebûna şer e.
Aştî:
Li ser ewlehî, maf, naskirin, edalet, azadî, derfetên aborî, hebûna çandî û rêzgirtina dualî
dikare were avakirin.
Ji ber vê yekê armanca dawî ya Hevaltiya Jidilê ne mirin e:
Avakirina paşerojeke ku tê jiyîn e.
12.33. Pergala Aştiyê
Fikra me li vir digihêje têgîneke berfirehtir:
Pergala Aştiyê.
Pergala Aştiyê, lêgerîna pergala civakî ye ku mirovên cûda û gelên cûda dikarin ne bi tinekirina hev, lê bi naskirina hev re bijîn.
Di vê pergalê de:
Mafê mirov heye,
mafê civakê heye,
nasnameya gelan heye,
azadî heye,
berpirsiyarî heye,
piştgirî heye.
12.34. Paşeroja Zarokan
Pîvana rastîn a van hemû bîrdoziyan zarokên ku di paşerojê de dijîn in.
Encamên biryarên ku em îro didin dê ji aliyê zarokan ve werin jiyîn.
Ji ber vê yekê piştgiriya civakî ne tenê li hemberî mirovên îroyîn, di heman demê de berpirsiyariyekê li hemberî nifşên ku hê nehatine dinê ham di nava xwe de dihewîne.
12.35. Ekolojî
Paşeroja civakê ne cuda ye ji paşeroja axê.
Heke av pîs bibe civak zirarê dibîne.
Heke ax bêberket bibe civak zirarê dibîne.
Heke daristan tine bibe civak zirarê dibîne.
Heke avhewa biguhere şêwazên jiyana civakan bandor dibin.
Ji ber vê yekê Hevaltiya Jidilê divê têkiliya di navbera mirov û xwezayê de ham bigire nava xwe.
12.36. Zanîn
Zanîn ham nirxeke civakî ya ku tê parvekirin e.
Dema ku mirovek li şûna ku zanîna xwe veşêre wê ji kesên din re ragihîne, kapasîteya zanîna giştî ya civakê zêde dibe.
Ji ber vê yekê hînkirin yek ji şêwazên herî xurt ên piştgiriya ye.
Qezenckirina jêhatîbûnekê ji bo mirovekî ji aliyê mirovekî din ve, ne tenê îro, di heman demê de dayîna paşerojê ye ji wî re.
12.37. Perwerde
Perwerde ne tenê ji bo serkeftina di ezmûnan de ye.
Perwerde divê ji bo mirov:
Bifikirîne, bipirse, guhdarî bike, yê din fêm bike, şaşiya xwe qebûl bike û fêrbûna jiyîna bi hev re ham dabîn bike.
12.38. Rexne
Hevaltiya Jidilê divê ji rexneyê netirse.
Hevalê rasteqîn carinan rastiyê dibêje.
Civakek ham divê bikaribe şaşiyên xwe bibîne.
Geletek ham divê bikaribe dîroka xwe bipirse.
Mirovek ham divê bikaribe vê pirsê ji xwe re bike:
“Min li ku şaşitî kir?”
12.39. Xwerexne
Xwerexne ne kêmandina xwe ye.
Rêbaza pêşxistina xwe ye.
Mirov:
Li şûna gotina “Ez mafdar im” carinan
“Belkî ez jî şaş im”
bikaribe bibêje.
Ev bîrdozî Hevaltiya Jidilê ji nêrîneke dogmatîk diparêze.
12.40. Rêberî
Di civakan de dikarin rêveber hebin.
Lê tu rêveber ne bixwe civak e.
Rêveber li şûna ku li şûna civakê bifikirîne divê alîkariyê bide ku civak bifikirîne.
Rêberî:
Komkirina hêzê nîne,
hilgirtina berpirsiyariyê ye.
12.41. Hêz û Berpirsiyarî
Çiqas hêz zêde bibe, divê berpirsiyarî ham zêde bibe.
Ji ber ku çewtiya ku mirovekî xwedîhêz dike dikare bandorê li zêdetir mirovan bike.
Ji ber vê yekê girîng e ku hêzên siyasî, aborî, çandî an civakî werin kontrolkirin.
12.42. Serdema Dîjîtal
Di serdema nû de hevaltî û piştgirî ne tenê ji têkiliyên rûbirû pêk tên.
Mirov di torên dîjîtal de ham tên cem hev.
Zanînan parve dikin.
Hilberînê dikin.
Biryaran distînin.
Ji ber vê yekê teknolojî yek ji qadên civakî yên nû yên Hevaltiya Jidilê ye.
12.43. Teknolojî Ne Armanc e
Teknolojî ne ji bo ku bibe şûna mirov, lê dikare ji bo zêdekirina kapasîteya mirov were bikaranîn.
Pergalên dîjîtal:
Ji bo şefafiyetê, beşdarbûnê, parvekirina zanînê, berpirsiyariyê û hilberîna hevpar dikarin werin bikaranîn.
Lê belê dema ku teknolojî dibe şûna vîna mirov, pirsgirêkên nû ham derdikevin holê.
12.44. Teknolojiya Mirov-Navendî
Pirsa bingehîn a teknolojiyê:
“Em dikarin vê bikin?”
nebe.
Li gel vê:
“Kirina vê yekê çi dide mirovan?”
pirsa vê ham divê were pirsîn.
Derfeta teknîkî û feydeya civakî ne yek tişt in.
12.45. Pîvana Gerdûnî ya Hevaltiya Jidilê
Êdî em dikarin têgîna xwe zelaltir pênase bikin:
Hevaltiya Jidilê, nêrîna derbaskirina hebûna xwe ye ji bo girîngdîtina hebûna heval, bira, civak, gelê xwe û gelên din; dîtina azadî û piştgiriya bi awayê dualî ne tenê ji bo xwe, lê ji bo her kesî ye.
12.46. “Ez” Tine Nabe
Di vê pergalê de “ez” nayê rakirin.
Ez hê ham ez im.
Jiyana min a xwe heye.
Pêdiviyên min ên xwe hene.
Azadiya min a xwe heye.
Bîrdoziyên min ên xwe hene.
Lê êdî ez ne tenê me.
12.47. “Em” jî “Ez”î Tine Nake
Civak ham divê ferd tine neke.
Nêrîna:
“Ji bo civakê ferd tiştek nîne,”
an ham:
“Ji bo ferdê civak tiştek nîne,”
bi tenê têr nakin.
Civaka tendurust têkiliyeke dualî di navbera ferd û civakê de datîne.
12.48. Ez û Em
Ji ber vê yekê:
Ez heye.
Em heye.
Û di navbera herdûyan de têkiliyek hemdem heye.
Ez ji civakê bandor dibim.
Civak ham ji tevgerên min bandor dibe.
12.49. Hevaltî Vediguhere Şêwazeke Exlaqî
Di Hevaltiya Jidilê de hevaltî ne tenê têkiliya taybet a du mirovan e.
Hevaltî dikare veguhere exlaqekî civakî.
Yanî:
Bîrdoziya:
“Ez qenciya hevalê xwe dixwazim,”
vediguhere bîrdoziya:
“Em qenciya mirovên di civaka xwe de dixwazin.”
12.50. Ji Civakê ber bi Gel ve
Piştgiriya mirovên ku bi hev re dijîn bi demê re vediguhere hişmendiyeke gel a hevpar.
Hişmendiya gel ne mecbûr e ku kesên din bike dijmin.
Zanîna nasnameya xwe, naxwaze ku nasnameya yê din înkar bike.
12.51. Ji Gel ber bi Gelên Din ve
Yek ji guhêrên herî girîng ev e.
Mirov dema ji gelê xwe hez dike ne mecbûr e ku ji gelên din bide qîrîn.
Berevajî vê yekê mirovê ku êşên ku gelê xwe dijî fêm dike, dikare êşên gelên din ham fêm bike.
Ev, gerdûnîkirina empatiyê ye.
12.52. Ji Gelên Din ber bi Mirovahiyê ve
Qonaxa dawî mirovahî ye.
Li vir:
Ne gotina:
“Ji ber ku ez kurd im ez tenê kurdan difikirînim,”
Lê gihîştina nêrîna:
“Bi parastina nasnameya xwe ya kurdî ez dixwazim ku hemû mirov bi rûmet bijîn,”
e.
Nasname wenda nabe.
Nasname ne mecbûr e ku bi bîrdoziya mirovahiya gerdûnî re bikeve nava pevçûnê.
12.53. Gerdûnîbûn û Nasname
Gerdûnî bûn ne bê-nasname bûn e.
Mirov di heman demê de dikare bibe:
Ferd,
endamê malbatê,
heval,
endamê civakê,
endamê gel
û parek ji malbata mirovahiyê.
Nasname ne mecbûr in ku hev bi temamî tine bikin.
12.54. Zincîra Mezin a Hevaltiya Jidilê
Êdî zincîra hemû xebata me derdikeve holê:
Ez
↓
Heval
↓
Bira
↓
Civak
↓
Gel
↓
Gelên Din
↓
Mirovahî
Çiqas ev zincîre mezin bibe, berpirsiyariya mirov ham mezin dibe.
12.55. Mirov Xwe Derbas Dike
Di qonaxa ewil de mirov xwe difikirîne.
Paşê hevalê xwe difikirîne.
Ji hevalê xwe derbasî birayê xwe dibe.
Ji birayê xwe digihêje civaka xwe.
Ji civaka xwe digihêje gelê xwe.
Ji gelê xwe digihêje gelên din.
Di dawiyê de digihêje kapasîteyeke exlaqî ku dikare hemû mirovahiyê bifikirîne.
12.56. Guhêra Mezin
Ewa guhêra bingehîn a Hevaltiya Jidilê ev e:
Ji berjewendiya xwe ber bi berjewendiya hevpar ve.
Ji êşa xwe ber bi êşa yê din ve.
Ji azadiya xwe ber bi azadiya yê din ve.
Ji gelê xwe ber bi gelên din ve.
Ji dema xwe ber bi nifşên paşerojê ve.
12.57. Serkeftina Yê Din
Vên hemû bîrdoziyan xwedî heqekî piçûk lê xurt ê jiyana rojane ne:
Serkeftina te ne windabûna min e.
Ev hevok ne tenê ji bo hevaltiyê, ji bo civakê ham girîng e.
Avakirina karsaziyê ji aliyê cîranekî ve ne windabûna min e.
Girtina perwerdeyê ji aliyê hevalekî ve ne windabûna min e.
Serkeftina zarokekî ne têkçûna min e.
Azadiya geleke din ne mecbûr e ku azadiya min kêm bike.
12.58. Guhêra Pêşbaziyê
Pêşbazî dibe ku bi tevahî rabe nebe.
Lê armanca pêşbaziyê dikare biguhere.
Li şûna ku mirov yê din tine bike, dikare xwe pêş bixe.
Li kêleka pirsa:
“Ez ê çawa wî derbas bikim?”
pirsa:
“Ez çawa dikarim xwe pêş bixim?”
dikare were danîn.
12.59. Ji Danberhevê ber bi Pêşketinê ve
Heke mirov nirxê xwe tim bi nirxê kesekî din re bipîve dikare bibe xwedî bêaramî.
Tiştê ku tendurusttir e:
Karîna dîtina ferqa di navbera ezê duh û ezê îroyîn de ye.
Ev nêzîkatî alîkariyê dide ku mirov xwe pêş bixe.
12.60. Pêbawerî
Di bingeha Hevaltiya Jidilê de pêbawerî heye.
Heke pêbawerî tune be hevaltî qels dibe.
Heke pêbawerî tune be biratî qels dibe.
Heke pêbawerî tune be civak qels dibe.
Heke pêbawerî tune be pergalên siyasî ham tim gumanê çêdikin.
12.61. Pêbawerî Çawa Çêdibe?
Pêbawerî ne bi gotinê, bi tevgerê çêdibe.
Pêkanîna sozê hatî dayîn.
Parastina mafî.
Xwedîderketina li emanetê.
Qebûlkirina şaşitiyê.
Rêzgirtina li serkeftina yê din.
Hemû van dikarin pêbaweriyê xurtir bikin.
12.62. Şefafiyet
Ji bo pêbaweriya civakî şefafiyet girîng e.
Mirov:
“Kîjan biryar hat girtin?”
“Kî biryar girt?”
“Biryar çawa hat girtin?”
“Çavkanî çûne ku derê?”
divê bikaribin bersiva van pirsan bibînin.
12.63. Beşdarbûn
Mirov ne tenê yê ku tê birêvebirin, divê bibe parek ji pêvajoyên biryarstandinê.
Ji ber vê yekê aliyê civakî yê Hevaltiya Jidilê dikare bi mekanîzmên beşdarbûnê were piştgirîkirin.
Bîrdoziya mirovan divê were guhdarîkirin.
12.64. Civaka Herêmî
Beşeke girîng a jiyana mirov li herêmê pêk tê.
Di taxê de.
Di gund de.
Di qesebê de.
Di bucakê / navçeyê de.
Di bajar de.
Çiqas kapasîteya civakên herêmî ya çareserkirina pirsgirêkên xwe zêde bibe, hesta berpirsiyariya civakî ya mirovan ham dikare xurttir bibe.
12.65. Navendîparêzî û Herêmîtî
Avahiyên navendî dikarin xwediyê hin erkan bin.
Avahiyên herêmî ham dikarin di qadên xwe de xwediyê desthilata biryarstandinê bin.
Ya girîng ew e ku ev çawa bêyî ku hev tine bikin bixebitin.
Ji ber vê yekê:
Di navbera xwecihîbûn û koordînasyona hevpar de
balans dikare were lêgerîn.
12.66. Jiyana Hevpar
Hevaltiya Jidilê li şûna ferzkirina modelek civakî ya yekta, pîvana jiyana bi hev re pêş dixe.
Pêkan e ku civakên cûda bi parastina taybetmendiyên xwe di pirsgirêkên hevpar de hevkariyê bikin.
12.67. Sînor
Sînor di dirêjahiya dîrokê de guherîne.
Têkiliyên di navbera civakan de ham guherîne.
Ji ber vê yekê têra nake ku paşeroja mirovahiyê tenê bi sînorên îroyîn were fikirîn.
Pirsgirêkên wekî av, avhewa, bazirganî, koç, teknolojî û jîngeh sînoran derbas dikin.
12.68. Pirsgirêkên Hevpar
Hin pirsgirêkên mirovahiyê eleqedarî hemû gelan dikin:
Avhewa,
av,
xwarin,
enerjî,
şer,
xizanî,
nexweşî,
teknolojî,
koç
û perwerde.
Çareseriya van pirsgirêkan hevkariya di navbera gelan de dixwaze.
12.69. Paşeroja Hevpar
Gel dikarin xwediyê sêwazên paşerojê yên cûda bin.
Lê li ser cîhaneke hevpar dijîn.
Ji ber vê yekê girîng e ku paşerojên cûda bikaribin bêyî ku hev tine bikin bi hev re hebin.
12.70. Hevaltiya Jidilê û Aştî
Hemû rê ji nû ve diçin ber aştiyê.
Ji ber ku dema hevaltî berfireh dibe dibe piştgirî.
Dema ku piştgirî berfireh dibe civak çêdibe.
Dema ku civak azadiyê dixwaze têgîna maf derdikeve holê.
Dema ku maf bi awayê dualî tên naskirin zevî ji bo aştiyê di navbera gelan de çêdibe.
12.71. Bingehê Exlaqî yê Aştiyê
Aştî ne tenê metneke lihevkirinê ye.
Aştî divê di nava civakê de xwedî heqekî exlaqî be.
Mirov:
“Mafê min çiqas girîng e mafê te ham qasî wê girîng e”
divê bikaribe bibêje.
12.72. Bingehê Aborî yê Aştiyê
Birçîbûn, xizanî û bêewlehiya aborî dikarin têkiliyên civakî zor bikin.
Ji ber vê yekê aştî ne tenê xwediyê aliyê siyasî, di heman demê de xwediyê aliyê aborî ham e.
Girîng e ku mirov bikaribin tevlî hilberînê bibin û pêdiviyên xwe yên bingehîn bînin cih.
12.73. Bingehê Çandî yê Aştiyê
Heke mirovek nikaribe bi zimanê xwe biaxive, çanda xwe najî an ji ber nasnameya xwe tê dûrxisitn, aştiya civakî qels dibe.
Ji ber vê yekê mafên çandî ham parek ji sîstema jiyana bi hev re ne.
12.74. Bingehê Huquqî yê Aştiyê
Têra nake ku maf tenê ji nza qenc re bên hiştin.
Temqetiyên huquqî pêwîst in.
Sazî ku mirov dikarin mafên xwe lê bigerin pêwîst in.
Sînorkirina hêzê pêwîst e.
12.75. Bingehê Civakî yê Aştiyê
Hiqûq bi tenê têra nake.
Di civakê de çanda naskirina hev ham divê pêş bikeve.
Cîrantî,
hevaltî,
hilberîna hevpar,
perwerdeya hevpar,
danûstendina çandî
û piştgiriya dualî dikarin vê çandê xurtir bikin.
12.76. Derbaskirina Tirsê
Tirs bandorê li tevgerên mirov dike.
Dema ku tirs mezin dibe mirov dikare yê din wekî gef bibîne.
Lê Hevaltiya Jidilê dixwaze zanîn û naskirinê deyne şûna tirsê.
Der barê mirovê ku em nas nakin de em dikarin tirsê çêbikin.
Lê der barê mirovê ku em nas dikin de em dikarin nirxandineke rastir bikin.
12.77. Pêşdarazî
Pêşdarazî dibe sedem ku mirov berî tevgerên rastîn ên hev, hev bi rêya kategoriyan binirxînin.
“Ew wisa ne.”
Ev hevok ji bo têkiliyên civakî geneneralîzekirineke xeternak e.
Ji ber ku tu civak ji kesayetekî tenê pêk nayê.
12.78. Mirov Ne Têk Tîp Kirin
Kurd ne yek tîp in.
Tirk ne yek tîp in.
Ereb ne yek tîp in.
Faris ne yek tîp in.
Cihû ne yek tîp in.
Tu gel nayê wateya ku bi milyonan mirov eynî bifikirin.
Hevaltiya Jidilê divê ferdîtbûn û nasnameya civakî bi hev re bibîne.
12.79. Çanda Dijminatiyê
Heke civak tim dijminan çêbike çanda hevaltiyê qels dibe.
Ji ber vê yekê di bîrdoziya civakî de li şûna dijminatîkirinê cudakirina pirsgirêkan girîng e.
Mirov û raman dikarin ji hev werin veqetandin.
Derketina li dijî bîrdoziya mirovekî naxwaze ku mirovahiya wî mirovî înkar bike.
12.80. Cûda Bifikirin
Heval bûn ne eynî bifikirin e.
Bira bûn ne eynî bifikirin e.
Jiyîna di heman civakê de ham ne eynî bifikirin e.
Di bingeha jiyana demokratîk û piralî de hebûna bîrdoziyên cûda bi hev re heye.
12.81. Çanda Nîqaşê
Armanca di nîqaşeke baş de ne bêdengkirina aliyê din e, lê çêtir fêmkirina rastiyê ye.
Ji ber vê yekê:
Guhdarîkirin,
pirs pirsîn,
delîl nîşan dan,
şaşitiya xwe qebûl kirin
û dema pêwîst guhertina bîrdoziya xwe
parek ji piştgiriya rewşenbîrî ne.
12.82. Dilsoziya bi Rastiyê re
Hevaltiya Jidilê ne tenê dilsoziya bi mirov re ye.
Dilsoziya bi rastiyê re ham pêwîst e.
Dema ku hevalê me şaşitî kir parastina şaşitiyê bi tenê ji ber ku hevalê me ye ne hevaltiya rasteqîn e.
Hevaltiya rasteqîn carinan karîna gotina rastiyê ye.
12.83. Şaşitiya Heval
Hişyarkirina ji bo rastkirina şaşitiya hevalê xwe û biçûkxistina hevalê xwe tiştên cûda ne.
Armanc ne cezakirin e, alîkariya pêşxistina wî ye.
Ji ber vê yekê rexne ham vediguhere şêwazeke piştgiriya.
12.84. Şaşitiya Civakê
Heman rewş ji bo civakan ham derbasdar e.
Geletek dikare şaşitiyên di dîroka xwe de gotûbêj bike.
Kirina vê yekê naxwaze ku bibe dijminê gel.
Berevajî vê yekê civakên tendurust xwediyê kapasîteya rûbirûbûna bi rabirdûya xwe re ne.
12.85. Bi Dîrokê re Aş Bûn
Bi dîrokê re aş bûn ne jibîrkirina rabirdûyê ye.
Fêmkirina rabirdûyê ye.
Qebûlkirina êşê ye.
Bîrketina windakirinê ye.
Lêkolîna şaşitiyan e.
Lê radestnekirina paşerojê bi tolhildana rabirdûyê re ye.
12.86. Li Paşerojê Rê Kirin
Rabirdû dikare mirov rave bike.
Lê rabirdû ne mecbûr e ku hemû paşeroja mirov diyar bike.
Civak dikarin saziyên nû ava bikin.
Têkiliyên nû pêş bixin.
Paşerojeke nû xeyal bikin.
12.87. Mîrateya ku ji bo Zarokan tê Hiştin
Têra nake ku ji bo zarokan tenê ax û avahî bên hiştin.
Ji wan re:
Ziman,
çand,
zanîn,
exlaq,
azadî,
piştgirî
û çanda aştiyê ham divê bên hiştin.
12.88. Mîrateya Herî Mezin
Mîrateya herî mezin belkî ev e:
“Qabiliyeta dîtina mirovê ku ji te cûda ye wekî mirov ham.”
Ev qabiliyet dikare jiyana bi hev re ya nifşên paşerojê hêsantir bike.
12.89. Hevaltiya Jidilê Ne Encam e, Pêvajo ye
Hevaltiya Jidilê ne xaleke ku dê bigihêje wir e.
Pêvajo ye.
Her roj dikare ji nû ve be avakirin.
Îro ez piştgiriya hevalê xwe dikim.
Sibe ez tevkariyê li civaka xwe dikim.
Rojeleke din ez hewl didim ku êşa geleke din fêm bikim.
Bi vî rengî piştgirî tim berfireh dibe.
12.90. Tevgerên Piçûk
Guhêrên civakî yên mezin carinan ji tevgerên piçûk dest pê dikin.
Guhdarkirina mirovekî.
Dayîna pirtûkekê ji zarokekî re.
Alîkariya cîranekî.
Pîrozkirina serkeftina hevalekî.
Bêdengnemabûna li hemberî neheqiyekê.
Parastina darekî.
Parvekirina zanînekê.
Hemû van tevgerên piçûk lê bi wate yên piştgiriya ne.
12.91. Pergalên Mezin û Mirovê Piçûk
Civak ji pergalên mezin pêk tê.
Dewlet hene.
Aborî hene.
Sazî hene.
Artêş hene.
Şîrket hene.
Lê di bingeha van hemû avahiyan de tevgerên mirov hene.
Ji ber vê yekê guhêra mirov û guhêra saziyan nayên cudakirin ji hev.
12.92. Erka Saziyan
Saziyên baş bi piştrastbûna ji nza qenc a mirovan têr nabin.
Zirarê ya nza xirab ham sînor dikin.
Şefafiyetê dabîn dikin.
Kontrolê dabîn dikin.
Rêyên lêgerîna maf dabîn dikin.
Beşdarbûnê dabîn dikin.
Bi vî rengî piştgirî ne tenê ji bo kesayetiya takekesî tê hiştin.
12.93. Exlaq û Sazî
Tenê exlaq têra nake.
Tenê hiqûq ham têra nake.
Civaka tendurust:
Exlaq + hiqûq + sazî + çand + piştgiriya aborî
divê bikaribe têkiliya di navbera wan de deyne.
12.94. Modela Civakî ya Hevaltiya Jidilê
Ji ber vê yekê sînorkirina Hevaltiya Jidilê tenê bi peyva “hevaltî” kêm dimîne.
Ew di heman demê de:
Şêwazeke têkiliyê,
şêwazeke piştgiriya,
exlaqekî civakî,
têgînek azadiyê,
şêwazeke têkiliya di navbera gelan de
û bîrdoziyeke aştiyê ye.
12.95. Malbata Mirovahiyê
Di qonaxa dawî de em digihêjin têgîna malbata mirovahiyê.
Malbata mirovahiyê ne yekîtiyek e ku cûdabûnan tine dike.
Yekîtiyek e ku cûdabûnan nas dike.
Ziman dikarin cûda bin.
Bawerî dikarin cûda bin.
Çand dikarin cûda bin.
Bîrdoziyên siyasî dikarin cûda bin.
Lê rûmeta mirovî dikare bibe bingehê hevpar.
12.96. Rûmeta Mirovî ya Gerdûnî
Yek ji prensîbên herî berfireh ên Hevaltiya Jidilê:
Hevparbûna rûmeta mirovî ye.
Heke rûmeta min girîng e ya te ham girîng e.
Heke azadiya min girîng e ya te ham girîng e.
Heke zimanê min girîng e yê te ham girîng e.
Heke paşeroja min girîng e ya te ham girîng e.
12.97. Guhêra Mezin a Exlaqî
Bi vî rengî bîrdoziya mirov diguhere bi vî rengî:
Li kêleka pirsa:
“Ez ê çi qezenc bikim?”
pirsa:
“Em ê çi qezenc bikin?”
tê.
Paşê:
“Mirovên din ê çi bijîn?”
pirsa tê.
Di dawiyê de digihêje pirsa:
“Mirovahî ê çawa bijî?”
12.98. Formûla Hevaltiya Jidilê
Em dikarin hemû xebata xwe di formûlekê de bêjin:
Ez xwe difikirînim.
Hevalê xwe difikirînim.
Birayê xwe difikirînim.
Civaka xwe difikirînim.
Gelê xwe difikirînim.
Gelên din difikirînim.
Mirovahiyê difikirînim.
Ev qatên bîrdoziyê hev tine nakin.
Hev berfireh dikin.
12.99. Prensîba Mezin a Dawî
Û di dawiyê de em digihêjin vê prensîbê:
«Ez azad im.
Tu ham azad î.
Em dikarin bi hev re bijîn.
Gelê me dikare li ser paşeroja xwe xwedî gotin be.
Em dikarin naskirina wê yekê bikin ku gelên din ham li ser paşeroja xwe xwedî gotin bin.
Em dikarin azadiyên cûda di nava pergala aştiyê ya hevpar de bînin cem hev.»
Ev e rêça Hevaltiya Jidilê ya ji hevaltiya takekesî ber bi piştgiriya gerdûnî ve.
12.100. Encama Mezin a Hevaltiya Jidilê
Êdî em dikarin vegerin xala xwe ya destpêkê.
Gelo mirov tenê ji bo xwe dijî?
Bersiva me êdî berfirehtir e:
Mirov ji bo xwe dijî.
Lê ne mecbûr e ku tenê ji bo xwe bijî.
Mirov dikare ji bo hevalê xwe bijî.
Dikare ji bo birayê xwe bijî.
Dikare ji bo civaka xwe bixebite.
Dikare ji bo paşeroja gelê xwe kedê bide.
Dikare azadiya gelên din nas bike.
Û dikare paşeroja hevpar a hemû mirovahiyê bifikirîne.
12.101. Mirovê ku Xwe Derbas Dike
Mirovê ku xwe derbas dike xwe wenda nake.
Berevajî vê yekê xwe di nava cîhaneke berfirehtir de ji nû ve dibîne.
Guhêra:
Ez → Em
li vir pêk tê.
12.102. Ji Hevaltiyê ber bi Civakê ve
Hevaltiya di navbera du mirovan de dikare veguhere nirxekî civakî.
Nirxên civakî dikarin werin guhertin bo saziyan.
Sazî dikarin piştgiriyê xurtir bikin.
Piştgirî dikare qada azadiyê berfireh bike.
Azadî ham dikare rê bide ku civakên cûda bi hev re bijîn.
12.103. Ji Civakê ber bi Gelan ve
Geletek dema ku nasnameya xwe diparêze dikare hebûna gelên din ham nas bike.
Ev bîrdozî li şûna dijminatiyê naskirina dualî mumkun dike.
Lêgerînên azadiyê yên gelan ne mecbûr in ku li dijî hev bin.
12.104. Ji Gelan ber bi Mirovahiyê ve
Mirov ji ber ku ji gelê xwe hez dike ne mecbûr e ku ji mirovahiyê dûr bikeve.
Berevajî vê yekê mirovê ku dîroka xwe, êşên xwe û pêdiviya xwe ya azadiyê fêm dike, dikare hewl bide ku dîrok û êşa yê din fêm bike.
Bi vî rengî evîna gel ne dibe dijminatî, vediguhere hişmendiya mirovahiyê.
12.105. Hevgirtina Mezin
Paşeroja mirovahiyê belkî ne di tinekirina cûdabûnan de,
lê di pêşxistina kapasîteya jiyîna bi hev re bi cûdabûnan re
de ye.
Ji ber vê yekê armanc ne yekbûn e:
Pêşxistina jêhatîbûna jiyîna bi hev re ye.
12.106. Hevaltiya Jidilê Çi Diparêze?
Hevaltiya Jidilê:
Nirxê mirov,
rastiya hevaltiyê,
firehiya biratiyê,
piştgiriya civakî,
nasnameya gelan,
azadiyê,
mafên dualî,
mafê nifşên paşerojê,
parastina xwezayê
û aştiya di navbera gelan de bi hev re difikirîne.
12.107. Çi Red Dike?
Hevaltiya Jidilê:
Dîtina serkeftina yê din wekî windabûna xwe,
înkarandina mirov bo nasnameyek tenê,
veguherandina cûdabûnan bo dijminatiyê,
xwestina azadiyê tenê ji bo xwe,
kêmdîtina mafê yê din,
veguherandina êşa rabirdûyê bo tolhildana paşerojê
dipirse.
12.108. Bi Awayê Herî Hêsan
Em dikarin hemû pirtûkê belkî di çend hevokan de kurt bikin:
Ji xwe hez bike.
Girîngiyê bide hevalê xwe.
Birayê xwe biparêze.
Tevkariyê bide civaka xwe.
Xwedî derkeve li nasnameya gelê xwe.
Mafê gelên din ham nas bike.
Paşeroja hevpar a mirovahiyê bifikirîne.
12.109. Hevaltiya Herî Mezin
Hevaltiya herî mezin ne tenê hevaltiya di navbera du mirovan de ye.
Destpêkirina bi giringîgirtina azadiya mirovên din ji aliyê mirovekî ve heqê qasî azadiya xwe ye.
Naskirina hebûna gelên din ji aliyê geleke ve ye.
Karîna jiyîna mirovahiyê bêyî ku hev di nava cûdabûnan de tine bikin e.
12.110. Gotina Dawî
Hevaltiya Jidilê hewl dide ku ji peyvekê zêdetir tiştekî vebêje.
Gotina mirovekî ji mirovekî din re:
“Tu heyî.”
Gotina hevalekî ji hevalê re:
“Serkeftina te ne windabûna min e.”
Gotina civakekê ji endamên xwe re:
“Tu ne bi tenê yî.”
Gotina geleke ji gelên din re:
“Ez hebûn û vîna te ham nas dikim.”
Û gotina mirovahiyê ji hemû mirovan re:
“Em ne mecbûr in ku eynî bin; em dikarin bi hev re bijîn.”
e.
12.111. Formûla Dawî
MIROV
↓
HEVAL
↓
BİRAYÎ
↓
CIVAK
↓
GEL
↓
GELÊN DIN
↓
MIROVAHÎ
Di destpêka vê rêyê de ez heye.
Pira ewil a vê rêyê heval e.
Pira duyem biratî ye.
Pira sêyem civak e.
Pira çarem gel e.
Pira pêncem piştgiriya di navbera gelan de ye.
Û ufûka dawî:
MIROVAHÎ YE.
12.112. HEVIYA DAWÎ YA HEVALTIYA JIDILÊ
Mirov xwe derbas dike → hevalê xwe difikirîne → birayê xwe difikirîne → civaka xwe difikirîne → gelê xwe difikirîne → digihêje exlaqekî ku dikare azadiya hemû gelan nas bike → di dawiyê de paşeroja hevpar a mirovahiyê difikirîne.
Rêça bîrdozî ya ku em jê re dibêjin Hevaltiya Jidilê ev e.
Ji hevaltiyê ber bi biratiyê ve,
ji biratiyê ber bi piştgiriya civakî ve,
ji piştgiriya civakî ber bi azadiyê ve,
ji azadiyê ber bi xwedîgotina gelan a li ser paşeroja xwe ve,
ji wir ber bi piştgiriya di navbera gelan de
û di dawiyê de ber bi paşeroja hevpar a mirovahiyê ve…
HEVALTIYA JIDIL
Bi karîna dîtina mirovekî din ne wekî reqîb, lê wekî mirov dest pê dike.
Bi nexwestina serkeftina hevalekî wekî windabûna xwe xurt dibe.
Dema ku mirov azadiya geleke dixwaze, bi naskirina azadiya gelên din re dibe gerdûnî.
Û di dawiyê de:
EZ → HEVAL → BİRAYÎ → CIVAK → GEL → GELÊN DIN → MIROVAHÎ
Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa