PIŞTGIRIYA OLÎ

– GOTARA 6AN

BAWERIYA CIVAKÎ, EXLAQ, BERPURSIYARÎ, TEZKIYE Û MAFÊN MIROVAN

Refleksiyona Piştgiriya Olî li ser Avakirina Baweriya Civakî û Parastina Mafên 

1. DESTPÊK: HÊZA NEYÊ DÎTIN A KU CIVAKÊ LI SER PIYAN DIHIŞTINÊ

Civakek tenê bi zagonan, têkiliyên aborî, saziyên siyasî an hêzên ewlehiyê nikare li ser piyan bimîne. Ev hemû hewce ne; lê ji bo domandina jiyana civakî hewcedarî bi hêmaneke kûrtir heye: Mirovê ewledar (bawerbar).

Heke mirov ji hev bawer nekin, zagonên herî pêşketî jî bi tenê ne bes in. Heke mirov li ser gotina xwe rawestin, peyman zêde dibin lê nakokî jî zêde dibin. Heke mirov berpuriyarîyê negirin ser milê xwe, sazî têne avakirin lê erke nayên cîbicîkirin. Heke mirov ne rastgo bin, mekanîzmayên kontrolê mezin dibin; digel vê yekê pêşî li neheqiyan bi temamî nayê girtin.

Ji ber vê yekê yek ji erkeyên girîng ên piştgiriya olî, ne tenê anîna mirovan di derdora heman baweriyê de ye; di heman demê de çêkirina avahiyeke civakî ya exlaqî ye ku mirov dikarin ji hev bawer bikin.

Têgihiştina piştgiriya olî di vir de, ne bi wateya neçar kirina mirovan a ji bo sekinîna li hev e. Armanc ew e ku mirov di civatekê de ku bi vîna xwe beşdar bûne, bi gotina xwe ve girêdayî bimînin, mafên yên din biparêzin, erkeyên xwe bînin cî û dema hewce be çewtiyên xwe bipejirînin û sererast bikin.

Baweriya civakî tenê bi gotina gotinên xweş ji aliyê mirovî ve çênabe. Bawerî; hevgirtina reftaran di nav demê de, bi cî anîna gotinên hatine dan, birêvebirina paqij a çavkaniyên hevpar û nebikaranîna desthilatdariyê ji bo berjewendiyên kesane ye.

Ji ber vê yekê piştgiriya olî exlaqî tenê wekî mijara wijdana kesane nebîne. Bandora exlaqî li ser malbat, perwerde, hilberîn, bazirganî, birêvebirin û saziyên civakî jî berçav dike.

2. PRÎNSÎBA EMANETÊ: HER ERKEYEK XWEDÎ BERPURSIYARÎYEKÊ YE

Di civakê de erkeyeke her mirovî, berpuriyarîyeke her erkeyê heye. Berpuriyarîyên dê û baban hemberî zarokên wan, ên hosta hemberî çîrak, ên mamoste hemberî xwendekar, ên esnaf hemberî mişterî, ên birêvebir hemberî civakê û ên serokê kooperatîfê hemberî endaman hene.

Karanîna xirab a erkeya ku bi bawerî ji mirovekî re hatî dayîn, ne tenê çewtiyeke kesane ye. Ev reftar mafên mirovên ku ji wî bawer kirine jî dixe xetereyê.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêguman Xuda fermanê li we dike ku hûn emanetan bidin xwediyên wan û dema di nav mirovan de hukim dikin bi edaletê hukim bikin.”»

> (Sûreya Nisâ, 4:58)

> 

Ev ayet bi hev re emanetdayîna ji kesê rast re û berpuriyarîya biryardana bi edaletê digire dest.

Wergirtina erkeyê ji aliyê kesekî ve ne tenê bi daxwaziya wî bes e. Divê xwedî zanyarî, jêhatinî, rastgojî û hişmendiya berpuriyarîyê be ku ew erke daxwaz dike.

Wekî nimûne, kesê ku dê kasaya kooperatîfê birêve bibe divê hesabgirtinê bizanibe, tomaran aşkere bihêle û para endaman ji para xwe veqetîne. Hosta avahiyê divê ji ewlehiya karê xwe zanî be, karmendekî tenduristiyê divê sînorên meslekî yên xwe bizanibe, birêvebirek jî divê li gorî sînorên desthilatdariya xwe tevgerek bike.

Prînsîba emanetê di belavkirina erkeyan de du pirsên bingehîn tîne rojevê:

 * Axa zanyarî û jêhatiniya me heye ku em vê karî bikin?

 * Em dikarin vê erkeyê bi rastgojî û berpuriyarîyê bînin cî?

Erêkirina tenê yek ji van du pirsan bes nîn e. Mirovekî ku xwedî zanyarî be lê rastgo nebe jî, mirovekî niyetbaş be lê jêhatiniya cîbicîkirina erkeyê tune be jî dikare zirarê bide civakê.

Ji ber vê yekê piştgiriya olî dema erkeyan belav dike, divê hem jêhatinê hem jî berpuriyarîya exlaqî berçav bike.

3. RASTI PÎŞTÎ Û RASTGOJÎ: BINGEHA BAWERIYÊ

Rastgojî, yek ji bingehan herî girîng ên jiyana civakî ye. Ji bo ku mirov bikaribin bi hev re kar bikin, bazirganiyê bikin, sermayeya hevpar ava bikin û projeyên demdirêj geş bikin, divê ji gotinên hev bawer bikin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Ji Xuda bitirsin û bi kesên rast re bin.”»

> (Sûreya Tevbe, 9:119)

> 

Sekinin bi kesên rast re ne tenê hezkirina mirovên rastgo ye. Di heman demê de çêkirina rastiyê ye wekî pîvana civakî.

Endamê kooperatîfê divê bikaribe hîn bibe ka para endaman di ku de hatî xerckirin. Birêvebirek nabe ku karê ku tê de têk çûye mîna ku serkeftî ye nîşan bide. Firoşkarek nabe ku qusûra malê xwe bi zana bûn veşêre. Karxwedanek divê heqdesta karker di demê xwe de bide. Karkerek jî divê karê girtî ser milê xwe bi qasî ji dest tê rast çêbike.

Rastgojî tenê ji kesên xurt nayê payîn. Ew prînsîbek e ku ji bo hemû beşên civakê derbasdar e.

Digel vê yekê, ne rast e ku mirov ji bo rastgojiyê kesekî yekser sucdar bikin. Dema îddîayak derkeve holê, divê kûrayiya îddîayê bête lêkolînkirin, guhdarî daxuyaniya kesê alaqader bête kirin û biryar li ser zanyariyên berçav raweste.

Civakeke exlaqî ne li ser dedi-kodu; li ser zanyarî, delîl, şêvirmendî û edaletê tevgerek dike.

4. SEKINÎNA LI ŞEWTA GOTINÊ Û EXLAQÊ PEYMANÊ

Beşek girîng a baweriya civakî jî cîbicîkirina gotinên hatine dan e.

Mirov ne tenê bi sozên devkî, bi peymanên bi hev re girêdayî dibin. Endamek dikare sermayeyê bide, yekî din kedê, yekî din jî birêvebirinê bipejirîne. Ji bo ku van têkiliyan saxlem bixebitin, divê erke, maf û berpuriyarî bi zelalî bêtin diyarkirin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Bi peymanên xwe re dilsoz bin.”»

> (Sûreya Mâide, 5:1)

> 

Ev prînsîb girîngiya girêdana mirovan bi lihevkirinên hatine kirin nîşan dide. Lê hebûna peymanê ne bi wateya ew e ku her şertê di peymanê de bixweber edaletî ye. Peyman divê li ser bingeha xwebaxşî, zelalî, guncavbûna bi hiqûqê re û parastina mafên dualî bêtin sazkirin.

Heke kesek nezane wî binî çi îmze kiriye, zanyariyên girîng ji wî hatibin veşartin an di bin zextê de neçarî lihevkirinê hatibe kirin, di navberê de pirsgirêka edaletê ya giran heye.

Piştgiriya olî nabe ku exlaqê peymanê tenê daxe ser nêzîkatiya "te îmze kir, êdî tu neçar î". Armanca rastîn ew e ku mirov bizanin biryara çi distînin û berpuriyarîyên pejirandî bînin cî.

Wekî nimûne di kooperatîfeke hilberînê de endamek dikare erz, yekî din sermaye, yekî din ked, yekî din jî zanyariya teknîkî peyda bike. Heke beramberiya van tevkariyan berê bête aşkerekirin, bawerî di nav endaman de geş dibe. Lê heke parvekirina dahatê ne diyar bête hiştin, piştî demekê di barê beramberiya kedê, rîska sermayeyê û desthilatdariya birêvebirinê de nakokî derdikevin.

Ji ber vê yekê piştgiriya olî digel şîretên exlaqî, divê tomarên aşkere, peymanên fêmbar û çareseriya edaletî ya nakokiyan jî piştgirî bike.

5. EDALET: TIŞTÊ KU JI BO XWE DIXWAZIN JI YÊN DIN NEVEŞÊRIN

Yek ji azmûnên herî çetin ên exlaqî, parastina edaletê ye dema ku biryar ne di leha me de be.

Mirov neheqiya ku ji wan re hatî kirin bi hêsanî fêm dikin, lê hinek caran dikarin neheqiyên ku tevkariyê didin berjewendiyên wan nebînin. Dikarin cihêkarîyê bidin nêzîkên xwe, li hember kesên ku wan rexne dikin hişktir tevgerek bikin an biryarên hevpar ji bo hesabên kesane bi kar bînin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Di leha xwe, dê û babên xwe û nêzîkên xwe de be jî, ji bo Xuda bibin şahidên ku edaletê bi baldarî diparêzin. Çi dewlemend bin çi feqîr bin, Xuda ji we bêtir nêzî wan e. Ji ber vê yekê mekevin pey daxwazên xwe da ku hûn ji edaletê dûr nekevin.”»

> (Sûreya Nisâ, 4:135)

> 

Ev ayet teqez dike ku edalet divê li ser merivatiyê, dewlemendiyê û berjewendiyên kesane bête girtin.

Di civakeke piştgiriyê de divê kure pismamê serok û endamekî ji rêzê di bin heman rêzikan de bin. Havêtina sermayeyeke pir ji aliyê endamekî ve, mafê nebînîna mafên mirovên din nade wî. Bandora mirovekî di civakê de, bêedaletîya bêdengkirina rexneyên rewa yên ku ji wî re têne kirin nake rewa.

Edalet ne bi wateya bidestxistina heman encamê ji aliyê her kesî ve di her rewşê de ye. Pêdivî, berpuriyarî, tevkarî û mercên mirovan cuda ne. Lê di nirxandina van cudahiyan de divê pîvanên aşkere û berxwedêr hebin.

Ewlehiya piştgiriya olî, bi daxwaza hesabkirinê ji mirovên xurt ên di nav xwe de jî tê pîvandin.

6. TEZKIYE: NASKIRIN Û GEŞKIRINA ALIYÊ EXLAQÎ YÊ MIROV

Kavramê tezkiye, bi ramana paqijbûna mirov, geşkirina xwe û gihîştina wî di aliyê exlaqî de girêdayî ye. Ji aliyê piştgiriya civakî ve ev kavram dikare venêrîna mirovan li ser reftarên xwe, sererastkirina çewtiyan û geşkirina ewlehiya wan di nav demê de bîne ziman.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Yê ku nefsê xwe paqij kiriye gihîştiye rizgaroyê.”»

> (Sûreya Şems, 91:9)

> 

> «“Yê ku wê pîs kiriye û veşartiye jî ketiye ziyanê.”»

> (Sûreya Şems, 91:10)

> 

Ev ayet bal dikişînin ser ku mirov berpuriyar e ji geşepêdana xwe ya exlaqî.

Lê sepandina tezkiyeyê di civatekê de nabe ku bibe etîketkirina neguhêr a mirovan wekî "baş" an "xirab". Mirov dikarin çewtiyê bikin, ji çewtiyên xwe vegerin û di nav demê de baweriyê bi dest bixin. Bi heman awayî kesekî ku di paşerojê de xwedî rûmet hatibû dîtin jî paşê dikare baweriyê xirab bi kar bîne.

Ji ber vê yekê nirxandina exlaqî nabe ku hemû jiyana mirovî daxe ser yek rûdanê; divê kalîteya reftaran, dubarebûna wan, zirara derketî holê, pejirandina çewtiyê ji aliyê kesî ve û tiştê ku ji bo telafîkirinê kiriye berçav bike.

Tezkiye ne ji bo biçûkxistina mirovan e, belkî amûra xurtkirina hişmendiya berpuriyarîyê ye.

7. NIRXANDINA EXLAQÎ TENÊ JI AZMÛNÊ PÊK NAYÊ

Zanyarî û jêhatiniyên meslekî di pîvanên diyar de dikarin bi azmûnan bêtin nirxandin. Zanyariya matematîkê, jêhatiniya darşokiyê, zanyariya muhasebeyê an xwedîtiya teknîkî ya mirovekî dikare bi xebatên pratîkî bête ceribandin.

Lê daxistina exlaqî tenê ser encama azmûnekê ne mimkun e.

Mirovek di azmûnê de dikare bersivên rast di barê rastgojiyê de bide, lê di jiyana rastîn de ne rastgo be. Mirovekî din jî her çend nekaribe xwe baş bîne ziman jî, dikare di rewşeke çetin de mafê yekî din biparêze.

Ji ber vê yekê di nirxandina exlaqî de divê ne tenê li gotinan, li reftarên berçav û hevgirtina di nav demê de bête mezekirin.

Pergelekî nirxandinê ku di nav piştgiriya olî de dikare bête bîranîn ev hêman di nav xwe de dihewîne:

 * Cîbicîkirina gotinên hatine dayîn.

 * Parastina çavkaniyên hevpar.

 * Kirina erkeyê di demê xwe de û bi baldarî.

 * Rêzgirtina ji mafên yên din re.

 * Pejirandina çewtiyê dema çewtî kiribe.

 * Dûrketina ji qezencên neheq.

 * Hewldana çareserkirina nakokiyan bi axaftinê di şûna gef û tundiyê de.

 * Vekirîbûn ji rexneyan re û guherandina reftarê dema hewce be.

Ev pîvanên mînak in ku dikarin ji bo çavdêrîkirina geşepêdana exlaqî bêtin bikaranîn. Lê di dema sepandina van pîvanan de destwerdana neheq di jiyana taybet a mirovan de nabe ku bête kirin û gotegot nabe ku bibin şûna delîlan.

Ti civak nikare îddîa bike ku ji cîhana hundirîn a mirovî bi temamî zanî ye. Reftarên mirovan dikarin bêtin nirxandin; lê dema biryarên teqez di barê niyeta wan de têne dayîn divê baldarî bête kirin.

8. ŞEFAFIYET, DIJBERÎ Û LÊGERÎNA MAF DI TEZKIYEYÊ DE

Nirxandina ewlehiya exlaqî ya mirovekî nabe ku mafên wî ji holê rake.

Aksê wê pergelê tezkiyeyê di şûna zêdekirina baweriya civakî, dikare bibe amûra dijminatiyên kesane û têkoşînên desthilatdariyê.

Wekî nimûne dema gilîyek di barê kesê berpirsiyar di kooperatîfekê de derkeve holê, tenê çêbûna giliyê bes nîn e ku ew sucdar bête dîtin. Bingeha giliyê divê bête lêkolînkirin, daxuyaniya kesê alaqader bête girtin û sedema biryarê bête diyar kirin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Heke fasiqek ji we re nûçeyekî bîne, rastiya wê lêkolîn bikin. An na hûn ê bêyî ku bizanin zirarê bidin civatekê û paşê ji tiştê ku we kiriye poşman bibin.”»

> (Sûreya Hucurât, 49:6)

> 

Ev ayet girîngiya lêkolînkirina rastiya nûçeyê di nirxandinên civakî de nîşan dide.

Belavkirina yekser a gotinên hatine bihîstin di barê mirovekî de dikare rûmeta wî birîndar bike. Bi taybetî heke ev gotin bandorê li kar, malbat, dahat an cîhê wî di civakê de dikin, divê baldarîyeke mezintir bête kirin.

Ji ber vê yekê di pergelê tezkiyeyê de bi kêmanî divê çar misogerî hebin:

 * Pîvanên aşkere: Divê mirov berê bizanin ka kîjan reftar dê bibe sedema kîjan nirxandinê.

 * Biryara bi sedem: Nirxandin ne tenê li ser nêrîna kesane, lê li ser zanyariyên delîlî yên ku dikarin bêtin verastkirin divê raweste.

 * Mafê dijberiyê: Kesê ku di barê wî de biryar hatî dayîn divê bikaribe dijberiya nirxandina ku çewt dibîne bike.

 * Derfeta sererastkirin û nirxandina nû: Dema mirov çewtiyên xwe sererast dikin û reftarên xwe yên ewledar didomînin, divê ji nû ve bêtin nirxandin.

Bêyî van misogeriya pergelê nirxandina exlaqî, bi niyeta baş dest pê bike jî di nav demê de dikare neheqiyê derxe holê.

9. NIRXANDINA ZANÎN, JÊHATINÎ Û BERPURSIYARÎYÊ BI HEV RE DEMA ERKEYAN DADININ

Di jiyana civakî de karên cuda guncavbûnên cuda daxwaz dikin. Ji bo çêkirina karekî zanyarî, jêhatiniya sepandinê û hişmendiya berpuriyarîyê divê hevdu temam bikin.

Nêzîkatiya pêşniyarkirî di vê gotarê de nirxandina erkeyan ji sê aliyên bingehîn e:

 * Zanyarî: Mirov rêzik û prînsîbên bingehîn ên karê ku dike dizane?

 * Jêhatinî: Dikare karê ku dizane di pratîkê de çêbike?

 * Berpuriyarî: Encamên kar berçav dike, erkeya xwe bi baldarî tîne cî û bi pirsgirêkên derketine holê re mijûl dibe?

Wekî nimûne, tenê xwedîzanyarî bûn di barê darê de ji bo darşokekî (marangoz) bes nîn e; divê pîvanê bistîne, keresteyî rast bixebitîne û ewlehiya berhema derketî holê berçav bike.

Ji bo karmendekî muhasebeyê bi qasî zanîna rêbazên hesabgirtinê, girtina tomarkirinên rast û parastina belgeyan jî girîng e.

Ji bo birêvebirekî jî divê fêmkirina xebata saziyê, biryardan û bikaranîna desthilatdariyê ji bo sûda endaman bi hev re hebe.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêguman Xuda rewşa civatekê naguhere heta ku ew tiştê di nav xwe de heye neguhêrin.”»

> (Sûreya Ra‘d, 13:11)

> 

Ev ayet bîranîna li ser helwest û reftarên mirovî bixwe ji aliyê guherîna civakî ve nîşan dide.

Di mêmodela piştgiriya olî de veqetandina erkeyan li gorî astên jêhatiniyê ne pergelekî îdarî ê amade ye ku Kur’anê rasterast xêz kiriye; belkî pêşniyareke saziyî ye ku ji prînsîbên emanet û berpuriyarîyê hatiye geşkirin.

10. ŞASÎ (ÇEWTÎ), ÎHMAL Û KASIT (NİYETA XIRAB)

Nirxandina her zirara derketî holê di civakê de bi heman awayî ne rast e.

Hinek caran mirovek ji ber nezaniyê çewtiyê dike. Hinek caran heke jêhatiniya çêkirina kar tune be jî erkeyê digire ser milê xwe. Hinek caran ji ber ku baldariya hewce nîşan nade dibe sedema zirarê. Hinek caran jî bi zana bûn û daxwazî mafê yekî din binpê dike.

Nirxandina hemû van rewşan di heman kategoriyê de, hem edaletê birîndar dike hem jî mirovan ji geşkirina berpuriyarîyên wan dûr dixe.

Ji ber vê yekê di pergelê piştgiriyê de çar veqetandin dikarin bêtin kirin:

 * Kêmasiya zanyariyê: Nezaniya kesî ji bo zanyariya hewce ku kar çêbike.

 * Kêmasiya jêhatiniyê: Neketina kesî di astê de ku zanyariya ku dizane di pratîkê de bi kar bîne.

 * Îhmal: Nekirina baldariyê ji aliyê kesî ve dema ku divê baldar be.

 * Kasıt (Niyeta xirab): Helbijartina bi zana bûn û daxwazî ya binpêkirina mafekî ji aliyê kesî ve.

Ev dabeşkirin ne bi wateya ew e ku her rûdan dê bixweber bikeve bin yek ji van çar sernavan. Di rûdanên rastîn de gelek etken dikarin bi hev re hebin. Wusa jî çarçoveya berpuriyarîyê divê li gorî mercên rûdanê û hiqûqê bête diyarkirin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Kî xirabkayekî bike an zilmê li xwe bike û paşê daxwaza bexşandina Xuda bike, dê Xuda Pirbexşîner û Pirdilovan bibîne.”»

> (Sûreya Nisâ, 4:110)

> 

Ev ayet girîngiya girtina berpuriyarîyê û daxwaza bexşandinê hemberî çewtiyê nîşan dide. Lê di jiyana civakî de poşmanî ne her dem bi wateya rabûna bixweber a zirara derketî holê ye. Mafê kesê zirar dîtî, derfetên telafîkirinê û pêdiviyên edaletê divê ji cihê xwe bêtin destgirtin.

Pejirandina çewtiyê ji aliyê mirovî ve destpêkek hêja ye. Piştre sererastkirina çewtiyê, geşkirina telafîkirinê dema mimkun be û girtina tedbîran ji bo dubarenekirina çewtiyên mîna van hewce ye.

11. NIRXANDINA BAWERIYÊ Û MAFÊ GUHERÎNA MIROV

Piştgiriya olî nabe ku bibe avahiyeke hişk ku mirovan tenê li gorî reftarên paşerojê dabeş dike.

Paşeroja mirovan girîng e; lê paşeroj ne biryareke neguhêr e ji bo paşeroja wan a sibê.

Mirovek di paşerojê de dibe ku li ser gotina xwe nesekinî be. Ev rewş dikare bibe sedema nirxandina nû ya ewlehiya wî. Lê heke kes çewtiya xwe dipejirîne, deynê xwe dide, dest bi cîbicîkirina gotinên xwe dike û di demeke dirêj de bi hevgirtî tevgerek dike, ev geşepêdan jî divê bête berçavkirin.

Bi heman awayî, serkeftina mezintir a mirovekî di paşerojê de ne bi wateya guncavbûna wî ji bo her erkeyî di îro de ye.

Ji ber vê yekê nirxandina ewlehiyê divê hem reftarên paşerojê hem jî berpuriyarîyên rojane bixwe di nav xwe de.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Qencî û xirabkarî nabin yek. Tu xirabkarîyê bi reftara herî xweş paşve bilde; hingê ew kesê ku di navbera te û wî de dijminatî heye mîna ku bûye dostekî dilsoz.”»

> (Sûreya Fussilet, 41:34)

> 

Ev ayet teqeziya bersivdana xirabkarîyê bi reftareke çêtir û hewldana geşkirina têkiliyan dike.

Lê ev nêzîkatî nabe ku bibe sedema razîbûna berdewam a mirovan li ser zirarê an destberdana wan ji lêgerîna mafan. Tevgereka aştîxwaş û sernetewandina li hember neheqiyê ne yek tişt in. Mirov dikare hem mafê xwe bixwaze hem jî vê yekê bi rêyên bi pîvan, guncav bi hiqûqê re û parastina rûmeta mirovî bike.

12. MAFÊN MIROVAN: PRÎNSÎBÊN KU SÎNORÊN PIŞTGIRIYA OLÎ DIYAR DIKIN

Heke armanca piştgiriya olî parastina mirov be, divê rêzê li mafên bingehîn ên mirov bigire.

Civatek dikare xwedî nirxên hevpar be. Rêzikên ku endam pejirandine ku li gorî wan tevgerek bikin jî dikarin hebin. Lê ev rêzik nabe ku ji bo ji holê rakirina keyfî ya mafên bingehîn ên mirovan bêtin bikaranîn.

Bawerî, raman, jiyana taybet, mal, ked û kesayetiya mirovan divê bêtin parastin. Cudahiya dîtinê ya mirovekî di civakê de nabe ku bibe hinceta nizm xistina wî an bêparhiştina wî ji mafan.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Di dîn de neçarî tune ye. Êdî rastî û çewtî ji hev veqetiyan.”»

> (Sûreya Baqara, 2:256)

> 

Ev ayet ji aliyê redkirina neçarî di ol de prînsîbekî bingehîn e. Ew dikare bi fikra ku piştgiriya civakî li ser bingeha xwebaxşiyê ye ve jî bête girêdan.

Heke beşdarbûna mirovekî di civatekê de li ser bingeha xwebaxşiyê be, rêzik û berpuriyarîyên wê civakê divê bi zelalî ji wî re bêtin aşkerekirin. Mirov divê bizanin ka dikevin kîjan hevbendiyê, kîjan berpuriyarîyan dipejirînin û di kîjan rewşan de dikarin veqetin.

Di Kur’anê de her wiha wiha tê buyurîn:

> «“Gelî mirovan! Bêguman me hûn ji nêr û mêyekî afirandin, me hûn kirin gel û qebîle da ku hûn hevdu nas bikin. Li ba Xuda yê herî bi nirx ji we, yê ku herî pir ji O ditirse ye. Bêguman Xuda bi her tiştî dizane û bi her tiştî agahdar e.”»

> (Sûreya Hucurât, 49:13)

> 

Ev ayet naskirina civakên cuda ji hev re û pênasînnekirina nirxê mirovî tenê li ser malbata wî, qebîle an koka wî ya civakî destnîşan dike.

Ji vir piştgiriya olî divê tenê bi parastina mafên endamên xwe re neyê hiştin; divê rêzê li mafên mirovên ku mîna wê nafikirin jî bigire.

Mafên mirovan ne tenê ew maf in ku dema em dişibin hev derbasdar in.

13. PIŞTGIRIYA OLÎ Û AZADIYA KESANE

Divê hevsengiyeke rast di navbera yekîtiya civakî û azadiya kesane de bête avakirin.

Mirov heyînek civakî ye. Bêyî sazkirina têkiliyan bi mirovên din re nikare perwerdeyê bistîne, hilberînê bike, zanyariyê berhev bike û hemû pêdiviyên xwe peyda bike. Li beramberî vê raman, tercîh, jêhatinî û jiyana taybet a mirovî bixwe jî heye.

Biryardana hemû tiştan ji aliyê yên din ve bi navê yekîtiyê, azadiya kesane birîndar dike. Nepejirandina ti berpuriyarîya hevpar bi navê azadiyê jî jiyana civakî çetin dike.

Ji ber vê yekê piştgiriya olî nabe ku azadiya kesane û berpuriyarîya hevpar wekî du dijminên hev bibîne.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Karên wan di nav wan de bi şêvirmendiyê ye.”»

> (Sûreya Şûrâ, 42:38)

> 

Şêvirmendî (îstîşare), rêyeke girîng e da ku mirov bikaribin beşdarî biryarên ku wan elaqedar dikin bibin.

Heke biryar di civatekê de tenê ji vîna yek kesî re bête hiştin, zanyarî, tecrûbe û pêdiviyên endamên din dikarin winda bibin. Li beramberî vê, negirtina biryarê di her mijarê de jî dikare karên hevpar asteng bike.

Ji ber vê yekê mêmodela piştgiriya olî dikare berê diyar bike ka biryar di kîjan mijaran de kesane, di kîjan mijaran de hevpar têne girtin. Ji bo biryarên mezin ên ku elaqedarî çavkaniyên hevpar in, dikare rêbazên şêvirmendiyê, tomarên aşkere û hesabdayînê ava bike.

Rêbazên li vir hatine pêşniyarkirin ne nexşeyeke îdarî ye ku ayetê bi temamî xêz kiriye; pêşniyar in ji bo sepandina prînsîba şêvirmendiyê di saziyên civakî yên nûjen de.

14. PIŞTGIRIYA OLÎ Û PARASTINA ZANYARIYÊN KESANE

DEMA NIRXANDINA EXLAQÎ TÊ KIRIN, PARASTINA JIYANA TAYBET A MIROVÎ JÎ GIRÎNG E.

Ji bo nirxandina ewlehiya mirovekî ne hewce ye ku her zanyariya wî ya taybet di civakê de bête aşkerekirin. Rewşa tenduristiyê ya kesî, meseleyên nav malbatê, nameyên kesane an zanyariyên nepenî tenê dema sedemek rewa û çarçoveyeke hiqûqî ya guncav hebe dikarin bêtin destgirtin.

Piştgiriya civakî nabe ku bibe pergelekî ku li ser sîxuriya mirovan li ser hev rawestiyaye.

Bawerî ne bi zanîna hemû tiştan ji aliyê her kesî ve di barê her kesî de ye; belkî bi wê baweriyê ye ku rêz li mafên wan bête girtin, çavkaniyên hevpar bêtin parastin û nakokî bi edaletî bêtin çareserkirin.

Ji ber vê yekê di pergelên tezkiye û ewlehiyê de zanyariyên kesane yên nehewce divê neyên berhevkirin, zanyarî ji bo mebestên din neyên bikaranîn û çewtiyên paşerojê yên mirovan berdewam di dijî wan de neyên bikaranîn.

Nirxandina karîgeriya mirovekî di erkeyên hevpar de û kontrolkirina hemû jiyana wî ya taybet ji hev cuda ne.

15. PIŞTGIRIYA OLÎ Û BERPURSIYARÎYA SAZIYÎ YA CIVAKÎ

Piştgiriya olî nabe ku tenê bi nirxandina exlaqê mirovan re sînordar bibe. Berpuriyarîyên saziyan jî hene.

Heke birêvebiriya kooperatîfê para endaman şaş bi kar bîne, dîtina vê pirsgirêkê tenê wekî meseleyeke exlaqê kesane yê birêvebiran ne bes e. Kontrolkirina tomaran, veqetandina erkeyan, belgekirina biryaran û gihîştina endaman ji zanyariyê re tedbîrên saziyî yên hewce ne.

Bi heman awayî heke saziyeke perwerdeyê nekaribe xwendakaran biparêze, tenê banga niyeta baş a kesane ne bes e. Rêyên giliyê, tedbîrên ewlehiyê û mekanîzmayên birêvebirina ewledar divê bêtin avakirin.

Di avahiya piştgiriyê de ku di vê gotarê de tê pêşniyarkirin, sazî dikarin li gorî van prînsîban bêtin rêxistinkirin:

 * Erke û desthilatdarî berê têne pênasîn.

 * Dahat û mesrefên hevpar têne tomarkirin.

 * Biryar bi sedemên xwe re têne aşkerekirin.

 * Erkeyên kesên kontrolê dikin û kesên xerckirinê dikin bi qasî ji dest tê têne veqetandin.

 * Gilî bi awayekî bêalî têne lêkolînkirin.

 * Mafê dijberiyê ji kesên ku neheqî li wan hatî kirin re tê dayîn.

 * Mafên bingehîn ên endaman û kesên xizmetê distînin têne parastin.

 * Dema çewtî derkeve holê ne tenê lêgerîna sucdar tê kirin, tedbîrên ku pêşî li dubarebûna çewtiyê digirin jî têne geşkirin.

Ev prînsîb pêşniyar in ku dikarin bêtin bikaranîn ji bo veguhastina targetên exlaqî yên piştgiriya olî ji bo sepandinên saziyî yên berçav.

16. TÊKILIYA DI NAVBERA PIŞTGIRIYA OLÎ, PIŞTGIRIYA ZANISTÎ Û PIŞTGIRIYA MESLEKÎ DE

Ji ber ku pêdiviyên jiyana civakî cuda ne, erkeyên piştgiriyê jî dikarin cihêreng bibin.

 * Piştgiriya zanistî: Dikare bi hilberîna zanyariyê, lêkolîn, perwerde û geşkirina pîvanên ku dikarin bêtin verastkirin re mijûl bibe.

 * Piştgiriya meslekî: Dikare alîkariya mirovan bike ku meslekê bi dest bixin, karê xwe hîn bibin, jêhatiniyên xwe geş bikin û kalîteya karê ku dikin bilind bikin.

 * Piştgiriya olî: Dikare li ser berpuriyarîya exlaqî, xwebaxşî, bawerî, rêzgirtina ji mafan re û pejirandina armancên hevpar bixebite.

Ev erke bi temamî ji hev qetiyayî nînin. Wekî nimûne di kooperatîfeke hilberînê de hewcedarî bi zanyariyê heye; ji bo hilberîna berhemê jêhatiniya meslekî hewce ye; ji bo parastina çavkaniyên hevpar jî rastgojî û berpuriyarî girîng e.

Digel vê yekê nebûna van qadan di şûna hev de jî rast e. Dîtina mirovekî wekî ewledar di aliyê exlaqî de, ne delîla jêhatiniya wî ya teknîkî ye. Pirzanyariya mirovekî jî nîşan nade ku ew bixweber dê bibe birêvebirekî baş an endamekî ewledar.

Ji ber vê yekê divê hevkarî di navbera qadên piştgiriyê de bête sazkirin, lê berpuriyarîya har qadê divê aşkere bête hiştin.

17. PIŞTGIRIYA OLÎ Û ÇARESERKIRINA NAKOKIYÊN CIVAKÎ

Ti civak nikare ji hemû nakokiyan xelas bibe. Pêdivî, bendewarî û ramanên mirovan cuda ne. Tişta girîng awayê çareserkirina nakokiyan e.

Dema nakokiyek di civatekê de derkeve holê, îlankirina yek ji aliyan yekser wekî dijmin dikare pirsgirêkê mezintir bike. Li beramberî vê nebîtina her nakokiyê jî dikare bibe sedema domandina neheqiyê.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Heke du grûp ji bawermendan bi hev re şer bikin, navbera wan sererast bikin. Heke yekî ji wan sînor derbas kir, heta ku vegere ser fermana Xuda bi aliyê sînor derbas kirî re têkoşînê bikin. Heke vegeriya êdî navbera wan bi edaletê sererast bikin û edaletî bin. Bêguman Xuda ji kesên edaletî hez dike.”»

> (Sûreya Hucurât, 49:9)

> 

Ev ayet navbeynkariyê û çareseriya edaletî bi hev re di rûbirûbûna pevçûnan de digire dest.

Di jiyana civakî ya rojane de ev prînsîb dikare bête sepandin wekî guhdarîkirina aliyan, lêkolînkirina sedema rastîn a rûdanê, peydakirina lihevkirinê dema mimkun be û nehêlana binpêkirina mafê kesekî.

Lê lihevkirin nabe ku bibe neçar kirina kesê mexdur ji bo destberdana ji mafê xwe. Navbeynkari divê bêalî bête meşandin, pejirandinên ku di bin tundî û gefê de hatine dayîn nabe ku lihevkirina xwebaxşî ya rastîn bêtin hesibandin.

Piştgiriya olî divê armanc bike ku avahiyeke civakî ava bike ku rêyên çareseriya edaletî xurt dike, ne ya ku nakokiyan mezin dike.

18. BANDORA BAWERIYÊ LI SER JIYANA ABORÎ

Bawerî ne tenê li ser têkiliyên giyanî, li ser jiyana aborî jî bandor karker e.

Heke hilberînerek nekaribe bawer bike ku kesê ku mal teslîmî wî kiriye dê daxistinê bike, dikare ji bazirganiyê paşve bisekine. Heke razêrek bifikire ku endam dê hesabiyan veşêrin, dikare nexwaze sermayeya xwe bide hilberîna hevpar. Heke karkerek bifikire ku beramberiya keda xwe nestîne, dikare ji têkiliyeke xebatê ya demdirêj re nebawer be.

Bi vê awayî nebawerî dikare hilberîn û hevkarîyê çetin bike.

Erkeya piştgiriya olî di qada aborî de ne tenê bangkirina mirovan e ji bo niyeta baş; piştgiriya mercên saziyî ye jî ku niyeta baş dikare tê de bête parastin.

Ji bo vê divê peymanên hevbendiyê aşkere bin, dahat û mesref bêtin tomarkirin, belavkirina erkeyan bête diyarkirin û rêbazên pejirandî yên berê ji bo çareserkirina nakokiyan hebin.

Ev nêzîkatî bi taybetî di modelên mîna hilberîna hevpar û kooperatîfçî tiyê de girîng e. Çünki di van modelan de mirov ne tenê bi malên xwe, bi ked û sermayeya yên din re jî têkiliyê ava dikin.

Ewlehî dikare parastina çavkaniyên hevpar hêsan bike. Lê bawerî nabe ku bibe şûna kontrolê. Di saziyeke saxlem de berpuriyarîya exlaqî û tomarkirina aşkere û kontrol hevdu temam dikin.

19. PÎVANA BAWERIYA CIVAKÎ: AWAYÊ REFTARA LI HEMBER MIROVÎ

Kalîteya exlaqî ya civatekê tenê bi awayê reftara wê ya li hember mirovên ku di nav xwe de di pozîsyona xurt de ne nayê pîvandin. Awayê reftara wê ya li hember mirovên xwedî hêza kêm, yên ku di xizaniyê de dijîn, çewtiyê dikin an di civakê de di kêmjimarî de mane jî girîng e.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêguman Xuda fermana edaletê, qencîkirinê û dayîna xizmên nêzîk dike; xirabkarî, pîsî û zilmê qedexe dike. Ew şîretê li we dike ku hûn bifikirin.”»

> (Sûreya Nahl, 16:90)

> 

Ev ayet prînsîbên edalet û qenciyê bi hev re bi bîr tîne.

Kêmhêzbûna aborî ya mirovekî ne bi wateya xwedîtiya wî ya mafên kêmtir e. Kêmtecrûbeyiya meslekî ya mirovekî nizm xistina wî nake rewa. Reftara çewt a mirovekî jî ne bi wateya ew e ku wî hemû nirxê xwe yê mirovatîyê winda kiriye.

Bêguman encam û berpuriyarîyên reftaran hene. Lê diyarkirina berpuriyarîyê û bêqdîrkirina mirovî divê ji hev bêtin veqetandin.

Piştgiriya olî nabe ku bibe avahiyeke ku çewtiyê nebîne; nabe ku bibe avahiyeke ku mirovî tenê ji çewtiya wî pêkhatî dibîne jî.

20. MODELA TEZKIYE Û BERPURSIYARÎYÊ YA PÊŞNIYARKIRÎ JI BO PIŞTGIRIYA OLÎ

Bi tevgerkirina ji prînsîbên ku di vê gotarê de hatine destgirtin, mêmodeleke mînak ku di nav piştgiriya olî de dikare bête sepandin dikare bête geşkirin:

 * Qonaxa yekem: Pênasîna erkeyê. Zanyarî, jêhatinî û berpuriyarîyên hewce ji bo her erkeyî têne aşkerekirin.

 * Qonaxa duyem: Pejirandina xwebaxşî. Mirov piştî ku erke û berpuriyarîyan fêm kir erkeyê dipejirîne.

 * Qonaxa sêyem: Çavdêrîkirina reftaran. Nirxandin di şûna gotegotan de li ser karên berçav û zanyariyên verastkirî rawestiyaye.

 * Qonaxa çarem: Zanyariydan (Geri bildirim). Aliyên xurt ên kesî û qadên ku divê geş bike ji wî re têne aşkerekirin.

 * Qonaxa pêncem: Dijberî û lêkolîn. Mirov dikare parastina xwe li hember nirxandina ku çewt an neheq dibîne bike.

 * Qonaxa şeşem: Derfeta sererastkirinê. Di mercên guncav de bijardeyên mîna perwerde, rêberî, guherandina erkeyê an telafîkirina zirara derketî holê têne nirxandin.

 * Qonaxa heftem: Nirxandina nû. Reftarên kesî di nav demê de têne berçavkirin; nirxandina paşerojê nabe etîketeke neguhêr.

 * Qonaxa tiştem: Hesabdayîn di binpêkirinên giran de. Binpêkirinên mafan ên bi zana bûn hatine kirin di çarçoveya rêzikên alaqader û hiqûqê de têne destgirtin. Mafên mexdur têne parastin û biryar bi awayekî keyfî nayên dayîn.

Ev model ne pergelekî îdarî ê amade ye ku di Kur’anê de bi hemû hûrguliyên xwe heye. Ew pêşniyareke saziyî ye ku ji prînsîbên mîna emanet, rastgojî, edalet, şêvirmendî û rêzgirtina ji rûmeta mirovî re hatiye amadekirin.

21. ENCAM: MIROVÊ EWLEDAR, SAZIYA EWLEDAR Û CIVAKA EWLEDAR

Ji bo ku piştgiriya olî domdar be, tenê baweriya hevpar an gotina hevpar ne bes e. Awayê reftara mirovan di jiyana rojane de li hember hev, awayê cîbicîkirina gotinên hatine dayîn, awayê birêvebirina çavkaniyên hevpar û awayê çareserkirina nakokiyan diyarker in.

Exlaq ne komaneke şîretan e ku di derveyî jiyana civakî de rawestiyaye. Nirxê rastîn ê exlaqî dema ku reaksiyona xwe di têkiliyên mirovî û xebata saziyan de nîşan dide derdikeve holê.

Ji ber vê yekê piştgiriya olî divê armanc bike ku:

 * Emanetê bide kesê layîq,

 * Rastî û rastgojiyê biparêze,

 * Bi peymanan re dilsoz bimîne,

 * Edaletê li ser berjewendiyên kesane bigire,

 * Derfetê bide mirovan ku xwe geş bikin,

 * Pîvanên berçav di tezkiye û nirxandinê de bi kar bîne,

 * Mafê dijberî û parastinê biparêze,

 * Zanyarî, jêhatinî û berpuriyarîya exlaqî ji hev veqetîne,

 * Şfafiyetê di çavkaniyên hevpar de peyda bike,

 * Rêzê li mafên bingehîn ên mirovan bigire,

 * Dema çewtiyan sererast dike rûmeta mirovî biparêze,

 * Bawerî û kontrolê wekî hêmanên ku hevdu temam dikin bibîne.

Çêkirina mirovên ewledar di civakê de girîng e. Lê tenê bispartina xebatê ji mirovên ewledar re ne bes e. Saziyên ku mirovên ewledar dikarin tê de erkeyê bikin, reftarên ne rastgo dikarin tê de bêtin naskirin û kesên rastî neheqiyê hatine dikarin mafên xwe tê de bixwazin jî divê bêtin avakirin.

Targeta bingehîn a piştgiriya olî ne hewcekirina mirovan ji hev re û bêçarekirina wan e; belkî tevkarkirina geşepêdana civakeke ji ferdên ewledar û hilberîner e ku parastina azadiyên xwe dikin û dikarin berpuriyarîyên xwe yên hevpar bînin cî.

Çünki piştgiriya rastîn ne tenê berhevkirina mirovan e di bin heman banî de. Ew peydakirina parastina mafên hev ji aliyê wan ve, jiyana wan a li hev bi cudahiyên wan re û domandina jiyana hevpar li ser bingeha edaletê ye.

Xeratê Civaknas Zekî Altuboğa