TEORÎYA RÊVEBERÎYÊ
BEŞA 5: MODELA ABORÎYÊ
---
5.1 MAHÎYETA ABORÎYÊ
Aborî, sîstema hilberîn û parvekirina civakê ye. Li gorî vê teorîyê aborî:
«Mekanîzmaya îradeyê ye.»
Di mirov de îrade:
- hifz dike ka dê çi bê kirin
Di civakê de aborî:
- dîyar dike ka dê kî, çi bike
Ji ber vê yekê aborî ne tenê drav e; sîstema *organîzasyon, hilberîn û parvekirinê* ye.
---
5.2 HEVSENGÎYA ABORÎ DI QUR’ANÊ DE
Di Qur’anê de aborî li ser dadperwerî û hevsengîyê ava dibe:
* «“Ji bo mirov tenê tiştê ku bi keda xwe bi dest xistîye heye.” (Necm 39)»
* «“Pîvan û kêşanê bi dadperwerî bikin.” (En’am 152)»
* «“Di malê wan de mafê hejar û muhtacan heye.” (Zarîyat 19)»
* «“Bixwin, vexwin lê îsraf nekin.” (A’raf 31)»
* «“Faîzê bihêlin.” (Beqere 278)»
*Prensîbên bingehîn:* Ked, Dadperwerî, Parvekirin, Qedexeya Îsrafê, Sîstema bêfaîz.
5.3 DI HADÎSAN DE ABORÎ
* «“Tu kesî ji tiştê ku bi keda destê xwe xwarîye, xêrtir nexwarîye.”»
* «“Heqê karker berî ku xwêdana wî ziwa bibe bidinê.”»
* «“Bazirganê rastgo, bi pêxemberan re ye.”»
* «“Yê ku cîranê wî birçî be û ew têr rakeve ne ji me ye.”»
---
5.4 KRÎSTÎYANÎ Û KEVNEŞOPIYÊN DIN
*Încîl:* «“Karker hêjayî heqê xwe ye.”», «“Serweta xwe neçeqisîne (kom neke), parve bike.”»
📜 *Tewrat:* «“Hejaran neçewisîne.”», «“Kesê deyndar neke koleyê xwe.”»
🔬 *ENCAM:* Di hemû sîstemên îlahî de aborî; parveker, dadperwer û xwedî exlaq e.
---
5.5 LI GORÎ ZANAYÊN ÎSLAMÊ ABORÎ
* *Îmam Xezalî:* Aborî bi exlaq ve girêdayî ye. Aborîya bêexlaq hildiweşe.
* *Îbn Xeldûn:* Heke hilberîn zêde bibe, refah zêde dibe. Heke bac zêde bibe, aborî têk diçe.
* *Îbn Teymîyye:* Divê bazar li gorî herikîna xwe ya xwezayî be, lê divê dadperwerî bê parastin.
---
5.6 NÊZÎKTAYÎYÊN ABORÎ YÊN MODERN
* *Adam Smith:* Bazara azad, "Destê nepenî".
* *Karl Marx:* Kedxwaryî (sömürü), daxwaza wekhevîyê.
* *John Maynard Keynes:* Destwerdana dewletê, birêvebirina daxwazê.
---
5.7 MODELA ABORÎ YA ALTUBOĞA
Ev teorî ji sîstemên klasîk cîhê ye:
«Aborî = Kredî + Hilberîn + Sîstema Parvekirinê»
---
5.8 SÎSTEMA KREDÎYÊ
Kredî: «Selahîyeta bikaranîna derfetên civakê ye.»
Kesê ku kredîyê digire:
- hilberînê dike
- nirxekî diafirîne
- paşê kredîyê li pey xwe vedigerîne (didê).
*Teorîk:* Kredî divê bêfaîz be, bi hilberînê ve girêdayî be û li ser bawerîyê be.
---
5.9 DABEŞKIRINA KAR (ÎŞ BÖLÜMÜ)
Bingeha aborîyê ye. Bi saya dabeşkirina kar:
- Berdarî (verim) zêde dibe.
- Pisporî (uzmanlaşma) pêş dikeve.
- Hilberîn lezgar dibe.
---
5.10 DESHTÎRDANA HILBERÎNÊ (YETKİLENDİRME)
Di vê modelê de:
- Her kes hilberînê nake.
- Tenê yê ku "destûr/selahîyet" hatîye dayîn hilberînê dike.
- Ev selahîyet = Kredî ye.
---
5.11 SÎSTEMA HEQDEST Û BELGEYAN
Beşa herî girîng a vê teorîyê:
«Li hemberî hilberînê, BELGE tê dayîn.»
Ev belge:
- Li şûna drav (para) derbas dibe.
- Nûnertîya kedê dike.
---
5.12 MEKANÎZMAYA PARVEKIRINÊ
Parvekirin:
- Li gorî beşdarîyê (kedê)
- Li gorî hewcedarîyê
tê kirin. Ev model ne kapîtalîst e, ne jî sosyalîst e; sîstema *"Hevsengîya Navîn"* e.
5.13 MEKANÎZMAYA BIHAYÊ (FİYAT)
Biha bi *"Daxwaz û Pêşniyarê"* (arz-talep) ava dibe. Lê manîpulasyon qedexe ye û dadperwerî tê parastin.
---
5.14 ABORÎ Û DADPERWERÎ
Heke dadperwerî nebe, aborî hildiweşe û krîz derdikevin. Heke dadperwerî hebe, bawerî ava dibe û sîstem mezin dibe.
---
5.15 KRÎZÊN ABORÎ
Sedemên krîzê: Faîz, bêdadî, bêplankirin û mezaxtina (tüketim) zêde ne.
5.16 ABORÎYA BERDEWAM
Ev model: Hilberîn-navendî ye, di parvekirinê de bihevseng e û bi xwedîyê xwezayê re li hev e.
5.17 ENCAMA GIŞTÎ
Aborî: Îradeya civakê, sîstema hilberînê û nîzama parvekirinê ye. Bi vê beşê re; gel, ax, serwerî û aborî digihîjin hev û sîstem temam dibe.
---
«Aborîya rastîn, sîstema ku mirov zindî dihêle û civakê li ser pîyan digire ye.»