#ARTÊŞA NETEWÎ

 BEŞA HEFTEM

#TÊKILIYA ARTÊŞA NETEWÎ BI GEL RE, PARASTINA SIVÎLAN Û AVAKIRINA AŞTIYA DOMDAR

#1. Pêşgotin: Artêş ji bo gel e

Artêşa netewî ji civakê tê û ji bo parastina welat û gel erkên xwe pêk tîne. Heke têkiliya di navbera artêşê û gel de li ser bawerî, rêzgirtin û berpirsiyariyê were avakirin, ewlehî û aramiya civakê jî dikarin xurtir bibin.

Lê heke artêş ji gel dûr bikeve, mafên mirovan bên binpêkirin an hêz ji bo berjewendiya komên taybet were bikaranîn, pêbaweriya civakê lawaz dibe.

Di Pergala Aştiyê de, artêş ne dijminê gel e û ne jî xwediyê gel e. Ew saziyek e ku erkê wê parastina gel, welat û mafên qanûnî yên hemû welatiyan e.

Armanca vê beşê ew e ku têkiliya di navbera artêşê û gel de were ravekirin, mafên sivîlan bên destnîşankirin û rêyên avakirina aştiyeke domdar bên nîqaşkirin.

2\. Gel bingeha neteweyê ye

Neteweyek tenê ji ax û sînorên erdnîgarî pêk nayê. Gel, ziman, çand, dîrok, aborî, têkiliyên civakî û hestên hevpar jî beşên girîng ên jiyana neteweyî ne.

Artêşa netewî divê van hêmanan nas bike û rêzê li nasnameya hemû beşên civakê bigire.

Di civakek pirziman û pirçandî de, yekîtiya neteweyî bi zorê nayê avakirin. Ew bi edalet, wekhevî, mafên wekhev û beşdariya hemû welatiyan xurt dibe.

Ji ber vê yekê, artêş divê ji aliyê ziman, çand, bawerî û nasnameyê ve bibe saziya parastina hemû welatiyan, bê cudakariyê.

Yekîtiya rastîn ne wateya yekrengkirina gel e; ew wateya hevjiyana mirovên cuda di bin maf û qanûnên wekhev de ye.

### 3\. Parastina sivîlan di dema şer de

Sivîl ew kes in ku beşdarî şer nabin. Parastina wan ji prensîbên bingehîn ên hiqûqa navneteweyî ya mirovî ye.

Di dema şer de, aliyên şer divê cudahiya di navbera sivîlan û şervanan de biparêzin û sivîlan ji êrişên ku wan dikin armanc dûr bigirin.

Her wiha, divê alîkariya mirovî bigihîje kesên ku hewceyê wê ne, birîndar bên dermankirin û kesên ku ji şer bandor dibînin bên parastin.

Di vê çarçoveyê de, artêşa netewî divê:

* Mafê jiyanê û ewlehiya sivîlan biparêze.

* Ji êrişên bêcih û bêferq ên li dijî sivîlan dûr bimîne.

* Birîndar û nexweşan bê cudakariyê biparêze.

* Ji îşkence, tolhildan û cezayên kolektîf dûr bikeve.

* Mafên zarok û kesên bêparastî bi awayekî taybet li ber çavan bigire.

* Rêzê li qanûnên navneteweyî yên pêwendîdar bigire.

Parastina sivîlan ne erkeke kêmtir e. Ew yek ji pîvanên sereke yên berpirsiyariya artêşê ye.

### 4\. Parastina zarokan û dahatûya civakê

Zarok ne berpirsiyarê nakokiyên mezinan in. Ew mafê jiyan, perwerde, tenduristî, ewlehî û jiyaneke bê tirsê hene.

Di şertên şer û aloziyê de, zarok dikarin mal, dibistan, malbat û derfetên xwe yên dahatûyê winda bikin.

Ji ber vê yekê, parastina zarokan divê di hemû plansazî û biryarên ewlehiyê de cihê xwe hebe.

Saziyên parastinê û saziyên sivîl divê di çarçoveya qanûnê de hevkarî bikin da ku zarok bigihîjin perwerde, tenduristî û alîkariya pêwîst.

Artêşa ku dahatûya zarokan diparêze, alîkarî dike ku civak piştî nakokiyan jiyana xwe ji nû ve ava bike.

### 5\. Mafê ziman û çandê

Ziman û çand ji bingehên nasnameya civakê ne. Parastina wan dikare pêbawerî, beşdariya civakî û têgihiştina di navbera gel û saziyan de xurt bike.

Di Pergala Aştiyê de, mafê axaftin û fêrbûna zimanê dayikê, parastina çandê û veguhastina mîrateya civakî divê di çarçoveya qanûnê de bê rêzgirtin.

Saziyên parastinê divê di pêwendiya xwe bi welatiyan re ji cudakariya zimanî û çandî dûr bimînin.

Têgihiştina ziman û çanda civakê dikare di ragihandin, alîkariya lezgîn û çareserkirina nakokiyan de jî bibe alîkar.

Neteweyek dema ku mafên nasnameyên cuda diparêze, dikare yekîtiya xwe li ser bingeheke xurtir ava bike.

 6\. Artêş û çareserkirina nakokiyan

Di civakê de nakokî dikarin ji ber berjewendiyên aborî, cudahiyên siyasî, nakokiyên axê, pirsgirêkên civakî an cudahiyên çandî derkevin.

Her nakokî ne şer e û ne jî divê bi hêzê were çareserkirin.

Di Pergala Aştiyê de, rêbazên wekî diyalog, navbeynkarî, dadweriya serbixwe û peymanên qanûnî divê di çareserkirina nakokiyan de roleke bingehîn bilîzin.

Artêş divê erkên xwe yên parastinê ji erkên saziyên sivîl û dadweriyê cuda nas bike.

Dema ku pirsgirêkek bi rêbazeke sivîl û qanûnî dikare were çareserkirin, divê rê li ber çareseriyên aştiyane were vekirin.

Armanc ew e ku nakokî ne veguherin dijminatiya domdar, lê bi rêbazên dadperwerane bên çareserkirin.

### 7\. Alîkariya artêşê di dema karesatan de

Erdhej, lehî, şewat, karesatên xwezayî û krîzên mezin dikarin jiyana gelek mirovan bikevin xeterê.

Di van şertan de, artêş dikare di çarçoveya qanûn û erkên diyarkirî de piştgiriyê bide saziyên sivîl.

Ev piştgirî dikare alîkariya veguhastina mirovên di xetereyê de, veguhastina alîkariyên mirovî, piştgiriya xizmetên lezgîn û amadekariya şertên ewle ji bo civakê bigire.

Lê ji bo ku alîkarî bi awayekî bandorker were pêkanîn, divê erkên saziyan zelal bin û rêveberiya giştî li gorî qanûnê were kirin.

Di dema karesatan de, armanca bingehîn parastina jiyanê, kêmkirina zirarê û gihandina alîkariyê li hemû kesên hewcedar e.

### 8\. Piştî şer: Vegerandina baweriyê

Dawîhatina şer her dem wateya dawîhatina birînan nîne. Piştî şer, civak dikare bi windahiyên jiyanê, koçberî, xirabûna aboriyê, perçebûna malbatan û kêmbûna pêbaweriyê re rû bi rû bimîne.

Ji ber vê yekê, aştiya domdar hewceyê karê dirêjdem e.

Di vê pêvajoyê de, pêwîst e ku:

* Sivîlên koçber karibin bi ewlehî vegerin, heke şertên vegerê ewle û dilxwazî bin.

* Mal û milkên kesên zirar dîtî bên parastin û mijarên mafê milkê bi rêbazên qanûnî bên çareserkirin.

* Birîndar û kesên ku ji şer bandor bûne bigihîjin alîkariya pêwîst.

* Dibistan, nexweşxane û binesaziyên giştî ji nû ve bên avakirin.

* Binpêkirinên giran bên lêkolînkirin û mafên mexdûran bên parastin.

* Di navbera komên civakî de derfetên diyalog û vegerandina pêbaweriyê bên afirandin.

Aştiya domdar tenê bi rawestandina çekan nayê bidestxistin. Ew bi çareserkirina sedemên nakokiyan û avakirina saziyên dadperwer tê xurtkirin.

 9\. Edalet bê tolhildan

Piştî nakokiyan, daxwaza edaletê dikare bibe mijareke girîng. Lê edalet û tolhildan ne yek tişt in.

Tola kolektîf, cezakirina bêdelîl û sûcdarkirina tevahiya koman dikarin dijminatiyê dirêj bikin.

Di Pergala Aştiyê de, edalet divê li ser delîl, qanûn, mafê parastinê û darizandina adil were avakirin.

Kesên ku berpirsiyariya sûcan hildigirin divê li gorî qanûnê bên darizandin. Di heman demê de, mafên mexdûran, mafê zanîna rastiyê û mafê wergirtina telafiyê divê bên nirxandin.

Armanc ew e ku rastî were eşkerekirin, berpirsiyarî were diyarkirin û rê li ber dubarebûna sûcan were girtin.

Edalet bê tolhildan dikare derfetê ji bo aştiyeke domdar re ava bike.

### 10\. Pêwendiya aştiyê bi aborî û jiyana civakî re

Civakek ku xwedî derfetên kar, perwerde, tenduristî û jiyaneke bi rûmet e, xwedî çavkaniyên bêtir ji bo çareserkirina nakokiyan e.

Bêkarî, koçberî, windabûna mal û milk û hilweşîna binesaziyên giştî dikarin pirsgirêkên civakî kûrtir bikin. Ji ber vê yekê, vegerandina jiyana aborî divê beşek bingehîn a pêvajoya aştiyê be.

Di vê çarçoveyê de, kooperatîf, projeyên hevbeş ên hilberînê, çandiniya domdar, perwerdehiya pîşeyî û avakirina binesaziyên giştî dikarin derfetên nû ji bo civakê biafirînin.

Di heman demê de, alîkariya kesên ku ji şer zirar dîtine divê bi awayekî edaletparêz were birêvebirin.

Aştiya ku bi jiyana aborî ya bi rûmet re tê girêdan, dikare bingeha xwe di nav civakê de xurtir bike.

### 11\. Rola jinan, ciwanan û saziyên sivîl di aştiyê de

Aştiya domdar nikare tenê bi biryarên kesên di desthilatê de were avakirin. Beşdariya civakê, bi taybetî ya jinan, ciwanan û saziyên sivîl, ji bo pêvajoyeke berfireh girîng e.

Jin dikarin di çareserkirina nakokiyan, parastina malbatan û avakirina pêwendiyên civakî de roleke girîng bilîzin.

Ciwan dikarin di perwerde, çand, teknolojî, hilberîn û projeyên hevbeş de beşdar bibin.

Saziyên sivîl dikarin pirsgirêkên gel ragihînin, alîkariyê pêşkêş bikin û di navbera civakê û saziyên giştî de pêwendiyê xurt bikin.

Beşdariya rastîn divê li ser mafên wekhev, azadiya beşdarbûnê û rêzgirtina cudahiyan were avakirin.

Aştiya ku gel di avakirina wê de xwedî roleke rast e, dikare bêtir pêbawer û domdar be.

### 12\. Pêkanîna çanda aştiyê

Çanda aştiyê bi tenê peyvên xweş nîne. Ew awayekî jiyanê ye ku di nav malbatê, dibistanê, saziyên giştî, aborî û pêwendiyên civakî de xwe nîşan dide.

Çanda aştiyê tê wê wateyê ku mirov nakokiyan bê tundûtûjî çareser bikin, mafên hevdu nas bikin û cudahiyan wekî beşek ji jiyana civakî qebûl bikin.

Di Pergala Aştiyê de, artêş dikare bi rêzgirtina qanûnê, parastina sivîlan û dûrketina ji destwerdana bêqanûnî di jiyana civakî de bibe mînakeke berpirsiyar.

Perwerde, çand, medyayên berpirsiyar û saziyên sivîl jî dikarin di belavkirina nirxên aştiyê de roleke girîng bilîzin.

Aştiya domdar dema ku dibe nirxeke hevpar a civakê, ji şertên siyasî yên demkî bêtir xurt dibe.

### 13\. Encama beşa heftem

Di Pergala Aştiyê de, têkiliya Artêşa Netewî bi gel re divê li ser pêbawerî, rêzgirtina mafên mirovan û berpirsiyariya qanûnî were avakirin.

Artêş divê sivîlan biparêze, ji cudakariyê dûr bimîne, di dema karesatan de di çarçoveya erkên xwe de alîkariyê bike û sînorên desthilata xwe nas bike.

Lê avakirina aştiya domdar erkê artêşê tenê nîne. Rêveberiya sivîl, dadwerî, saziyên civakî, malbat, jin, ciwan û hemû welatiyan di vê pêvajoyê de roleke girîng heye.

Piştî şer, pêdivî bi edalet, vegerandina pêbaweriyê, avakirina aboriyê û parastina mafên hemû kesên bandordîtiyê heye.

Di Pergala Aştiyê de, serkeftina herî mezin ne tenê rawestandina şer e; ew avakirina civakekê ye ku mirov bê tirs, bi rûmet, bi mafên xwe û bi pêbawerî tevde bijîn.

Armanca Artêşa Netewî ew e ku bibe saziya parastina welat û gel, di bin qanûnê de bixebite û alîkar be ku şertên aştiyeke domdar ji bo nifşên niha û dahatûyê bên afirandin.