PIŞTGIRIYA OLÎ

 NIVÎSA 5'AN

PIŞTGIRIYA OLÎ, SÎSTEMA CIVATÊ Û RÊVEBERIYA HERÊMÎ

Şêwirîn, Dildarî, Berpirsiyarî û Rêzikên Hevpar

1. DESTPÊK: YEKÎTIYA CIVAKÎ ÇAWA TÊ AVDAN?

Dema ku mirov bi hev re dijîn, bi hewcedariyên hevpar, pirsgirêkên hevpar û berpirsiyariyên hevpar re rû bi rû dibin. Mijarên wekî xanî, ewlehî, perwerde, tenduristî, hilberîn, çûnûhatin û parastina derdorê dikarin rêxistineke ku ji hewldanên kesan derbas dibe hewce bikin.

Sîstema civakê tenê li ser bingeha ku mirov li heman cihî dijîn nasekinî. Mirov çawa bi hev re peywendiyê datînin, biryar çawa têne girtin, erk çawa têne belavkirin û nakokî çawa têne çareserkirin jî hêmanên bingehîn ên sîstema civakî ne.

Piştgiriya olî dikare bike ku mirov li dor bawerî û nirxên exlaqî yên hevpar bicivin. Lê belê ji bo ku civatek bikaribe hebûna xwe ji bo demek dirêj bidomîne, tenê hestên hevpar ne bes in. Rêzikên eşkere, berpirsiyarên ewledar, beşdariya dildarî, şêwirîn û rêbazên dadweriyê jî hewce ne.

Endamên civatekê dikarin ji hev hez bikin; lê dibe ku li ser awayê xerckirina dravê hevpar li hev neyên. Dike ku heman baweriyê parve bikin; lê belê li ser ku kîjan xebatê re pêşînî bide dikarin cuda bifikirin. Dibe ku li heman taxê bijîn; lê ji bo çareserkirina pirsgirêkek hevpar dikarin rêbazên cuda pêşniyar bikin.

Ev cudahî nayên wê wateyê ku yekîtiya civakî dê teqez xera bibe. Berevajî vê, heke rêxistineke ku çareserkirina adilane ya nakokiyan misoger dike hebe, nêrînên cuda dikarin beşdarî avabûna biryarên saxlemtir bibin.

Pirsiyara bingehîn a vê nivîsê ev e:

Mirov çawa dikarin azadiyên xwe biparêzin û beşdarî rêzikên hevpar bibin, pirsgirêkên xwe yên herêmî çareser bikin û piştgiriya olî veguherînin avahiyeke civakî ya birêkûpêk?

2. ŞÊWIRÎN: GEŞEDANA AQILÊ HEVPAR

Girtina biryaran bi berdewamî ji aliyê heman kesî ve di civakê de, dikare bibe sedem ku agahdarî û ezmûnên kesên din neyên nirxandin.

Dîsa jî, her endamekî civakê dikare xwediyê ezmûneke cuda be. Cotkar dikare rewşa axê, firoşkar hewcedariyên bazarê, mamoste pirsgirêkên perwerdeya zarokan, xebatkarê tenduristiyê hewcedariyên nexweşan, û hosta zehmetiyên di hilberînê de çêtir bizanibin.

Ji ber vê yekê, guhdarkirina nêrînên kesên cuda di mijarên hevpar de dikare bibe alîkar ku biryar rasttir bin.

Şêwirîn tenê lihevcivandina civînekê nîne. Divê mirov bikaribin nêrînên xwe bi rihetî bînin ziman, vebijarkên cuda werin berhevkirin, lêçûn werin nirxandin û sedemên biryarê werin famkirin.

> Sûreya Şûrâ, Ayeta 38:

> “Karên wan di navbera wan de bi danûstandinê (şêwirînê) ye.”

> 

Ev ayet yek ji îfadeyên bingehîn ên Quranê ye ku balê dikişîne ser şêwirînê.

Di sîstema piştgiriya herêmî de, şêwirîn di mijarên wekî karanîna çavkaniyên hevpar, diyarkirina pêşîniyên alîkariyê, plankirina çalakiyên perwerdeyê û nirxandina erkên rêveberan de dikare bête cîbicîkirin.

Borek, di gundekî de avahiyeke nedihat karanîn dikare bête nîqaşkirin ku bibe navenda perwerdeyê, depoya hevpar, an qada piştgiriya xizmetên tenduristiyê. Bi nirxandina lêçûn, guncavbûna hewcedariyê û encamên demdirêj ên her vebijarkê dikare biryar bête girtin.

Lê belê şêwirîn her dem nayê wê wateyê ku herkes xwediyê heman nêrînê ye. Mirov dikarin nêrînên xwe yên cuda biparêzin. Ya girîng ew e ku pêvajoya biryargirtinê adilane be û cudahiya nêrînan ne bi rêya gef an zextê, lê bi agahdarî û sedeman bête destgirtin.

3. RÊVEBERÎ: NE TAYBETÎ YE, EMANET E

Di rêxistineke civakî de dikare hewcedarî bi rêveberan hebe. Plankirina çalakiyên hevpar, karanîna çavkaniyan, belavkirina erkan û cîbicîkirina biryarên hatine girtin berpirsiyariyên diyar hewce dikin.

Lê belê rêveberî nayê wê wateyê ku ew kes ji kesên din hêjatir e. Rêveber berpirsiyar e ku erka xwe di çarçoveya armancên hevpar de bi cih bîne.

Heke rêveberê civatekê cihêkarî bide karker an nêzîkên xwe, çavkaniyên hevpar ji bo berjewendiya xwe ya kesane bikar bîne an nêrînên endaman berçav nede, dikare baweriyê xera bike.

Ji ber vê yekê, erkên rêveberiyê divê tenê li ser bingeha nêzîkatiyên kesane an desthilatdariya di civakê de neyên belavkirin. Zanîn, jêhatîbûn, durustî û berpirsiyariya ku erk hewce dike divê bête berçavgirtin.

> Sûreya Nisâ, Ayeta 58:

> “Yezdan fermanê dide we ku hûn emanetan bidin xwediyên wan û dema ku hûn di navbera mirovan de biryarê didin, bi dadmendî biryar bidin.”

> 

Ev ayet pîvaneke exlaqî ya girîng di nirxandina erkên rêveberî û berpirsiyariyê de pêşkêş dike.

Di civakeke piştgiriya herêmî de, mirov dikare hêvî bike ku kesê rêveberiya karên darayî dike tomarbûnê bizanibe, kesê rêveberiya perwerdeyê dike di perwerdeyê de jêhatî be, û kesê rêveberiya kar hewce dike xwediyê zanîna wî karî be.

Spartina erkan ji kesên jêhatî re nayê wê wateyê ku ew bêyî venêran (kontrol) werin hiştin. Sînorên desthilatdariyê divê eşkere bin, karûbarên darayî divê werin tomarkirin û biryar di demên hewce de ji aliyê endaman ve werin lêkolînkirin.

Di caso ku rêveber berpirsiyariyên xwe bi cih neynin, divê rêbazeke adilane ji bo ji nû ve nirxandina erkên wan jî hebe.

4. DILDARÎ Û BEŞDARIYA AZAD DI PIŞTGIRIYA OLÎ DE

Di bingeha piştgiriya olî de nirxên hevpar dikarin hebin. Lê belê beşdariya mirovan di vê piştgiriyê de divê bi rêzirtina ji azadiya bawerî û wijdanê re bête pêkhatin.

Mirovek dikare beşdariya çalakiyên civakeke diyar bike. Mirovekî din, tevî ku heman baweriyê parve dike, dikare li civakeke cuda bixebite an îbadetên xwe yên kesane bidomîne.

Ev cudahî nabe ku bibe sedem ji bo rakirina rûmeta mirovî an mafên bingehîn ên kesî.

> Sûreya Bakara, Ayeta 256:

> “Di ol de zorxistin nîne. Bi rastî rêya rast ji ya xelet cuda bûye.”

> 

Ev ayet prensîbeke bingehîn e ji bo redkirina zorxistinê di mijara baweriya olî de.

Armanca hevkariyên piştgiriya olî ne ew e ku mirovan bi zorê bi hev re bihêlin; divê piştgiriya beşdariya dildarî, baweriya dualî û berpirsiyariyên hevpar bikin.

Tevî vê yekê, dildarî nayê wê wateyê ku kesên beşdarî çalakiyên hevpar dibin ti berpirsiyariyê nagirin ser xwe. Mirov dema ku bi vîna xwe ya azad beşdarî hevkariyê dibin, dikarin mecbûr bin ku erk û peymanên ku wan bi eşkereyî qebûl kirine bi cih bînin.

Ji ber vê yekê beşdariya dildarî û berpirsiyarî hevdu dernexînin. Mirov dikare civaka ku dê beşdar bibe hilbijêre; di çarçoveya rêzikên qebûlkirî de erk bakeve ser xwe û gava hewce bike şertên bidawîkirina endamtiyê berê bizanibe û tevbigere.

5. MALBAT Û BAJAROK / NAVÇE: RÊXISTINBÛNA PIŞTGIRIYA HERÊMÎ

Têgehên Malbat (ku wekî yekeya herî piçûk a civakî tê dîtin) û Bajarok / Navçe (ku asteke berfirehtir nîşan dide), di çarçoveya rêxistinbûna piştgiriya herêmî de têne destgirtin.

Di vê sîstemê de Malbat, wekî civakeke piçûk tê dîtin ku mirov dikarin hevdu ji nêz ve nas bikin, hewcedariyên xwe yên rojane bibînin û yardimkirina dualî pêş bixin.

Bajarok / Navçe jî asteke rêxistinbûyînê ya berfirehtir nîşan dide ku tê de gelek civakên herêmî dikarin hewcedariyên xwe yên hevpar bi hev re dest bi dest bigirin.

Ev nêzîkatî armanc dike ku li ber girtina hemû biryaran di navendên dûr de, hin pirsgirêk di asta herêmî de werin çareserkirin.

Borek, civakeke piçûk di asta malbat û taxê de dikare hewcedariyên perwerdeyê yên endamên xwe, çalakiyên yardimkirina rojane û bernameyên xebata hevpar birêve bibe. Mijarên ku berjewendiya gelek civakan heye mîna veguhastin, depo, piştgiriya tenduristiyê an hilberîna mezin di asta bajarok an navçeyê de koordinasyoneke berfirehtir hewce dikin.

Rêxistina Malbat û Bajarok/Navçe a ku li vir tê vegotin, şirovekirina pêşniyara civakî ye. Nayê îşaretkirin ku di Quranê de sîstemeke îdarî ya mecbûrî bi van navan hatibe pênasekirin.

> Sûreya Hucurât, Ayeta 13:

> “Gelî mirovan! Bêguman me hûn ji nêr û mêyekî afirandin. Me hûn kirin gel û qebîle da ku hûn hevdu nas bikin. Bi rastî di nav we de ya herî hêja li ba Yezdan ew e ku ji Wî gellekî ditirse (xwedî teqwa ye).”

> 

Ev ayet hebûna civakên cuda di çarçoveya naskirina hevdu de digire dest û serweriyê ne bi neseb an girêdana civakî, lê bi pîvana teqwayê re têkildar dike.

Ji aliyê rêxistinbûna herêmî ve, ev nêzîkatî dide fikirîn ku civak dikarin werin rêxistinkirin ne ji bo derxistina hevdu, lê ji bo dabînkirina hewcedariyên xwe yên hevpar û danîna peywendiyê bi hev re.

Birêkûpêkkirina karên gundekî an taxekê naxwaze ku dijminatiyê beramberî cihên din pêş bixe. Serbixwebûna herêmî û hevkariya civakî ya berfirehtir dikarin bi hev re werin fikirîn.

6. BIRYARÊN HERÊMÎ Û RÊZIKÊN HEVPAR

Heke civatek bixwaze çalakiyên xwe yên hevpar bidomîne, dikare hewceyê hin rêzikan be.

Ev rêzik dikarin diyarbûna çawaniya civînan, çawaniya tomarkirina biryaran, karanîna çavkaniyên hevpar, berpirsiyariyên endaman û rêbazên çareserkirina nakokiyan diyar bikin.

Lê belê tenê li ser vîna rêveberan sekinîna rêzikan bes nîne. Divê rêzik eşkere bin, endam bikaribin wan fêr bin û biryar bi awayekî adilane werin cîbicîkirin.

Hebûna rêzikekê nayê wê wateyê ku ew rasterast rast e. Divê guncavbûna rêzikan bi hewcedariyên civakî, mafên bingehîn û prensîbên dadweriyê re jî bête nirxandin.

> Sûreya Nisâ, Ayeta 59:

> “Gelî kesên bawer kirine! Guh bidin Yezdan, guh bidin Pêxamber û rêveberên ji nav xwe...”

> 

Di berdewamiya ayetê de tê diyarkirin ku di caso nakokiyê de divê mijar ji Yezdan û Pêxamber re bête birin.

Ev ayet mijara rêveberî û guhdarîkirinê digire dest, di heman demê de cih dide çareserkirina nakokiyan jî. Lê belê şîrovekirina vê ayetê ku her biryara rêveberan divê bêyî pirsyar bête qebûlkirin ne rast e. Berdewamiya ayetê û prensîbên Quranê yên dadwerî, emanet û qenciyê divê bi hev re werin nirxandin.

Di modela piştgiriya herêmî ya pêşniyarkirî de, desthilatdariya rêveberan divê eşkere bête pênasekirin, biryarên wan werin îspatkirin û rêyên serlêdanê ji bo binpêkirina mafan heben.

Girîng e ku mirov guh bidin rêzikên hevpar. Lê divê rêveber jî guh bidin sînorên desthilatdariya ku ji wan re hatî dayîn. Rêzik tenê ji bo yên ku têne rêveberkirin nînin, ji bo rêveberan jî derbasdar in.

7. RAGAHANDINA BIRYARÊN HEVPAR Û HESAPDERBASBÛN (ROŞNÂYÎ VETIN)

Di civatekê de girtina biryarê çiqas girîng be, zanîna vê biryarê ji aliyê endaman ve jî heman tişt e.

Heke biryar tenê ji kesên diyar re werin ragihandin, agahdariya darayî bête veşartin an endamên ku beşdarî civînan nebûne ji geşedanan agahdar nebûne, pirsgirêka baweriyê dikare derkeve holê.

Ji ber vê yekê tomarkirina biryarên civînê, ragihandina biryarên girîng ji endaman re û eşkerekirina karanîna çavkaniyên hevpar dikare sûdmend be.

Borek, di civakeke bajarok an navçeyê de heke biryar li ser çêkirina depoyek hevpar bête girtin, sedema xebatê, lêçûn, çavkaniya darayî û berpirsiyar dikarin werin eşkerekirin. Endam dikarin pêşveçûna kar bişopînin û nerazîbûnên xwe yên bi sedem bînin ziman.

> Sûreya Âl-i İmrân, Ayeta 159:

> “Di kar de bi wan re şêwir bike. Dema te biryar da, êdî sparte Yezdan bibe.”

> 

Ev ayet peywendiya di navbera şêwirîn û girtina biryarê, û piştî biryarê ketina nav çalakiyê de nîşan dide.

Ji aliyê piştgiriya civakî ve şêwirîn nayê wê wateyê ku mirov her dem di nav nebaweriyê de bimînin. Mirov nêrînên xwe eşkere dikin, vebijarkan dinirxînin û hewl didin ku li ser biryarekê li hev bikin an bigihîjin rêbazeke biryardanê ya qebûlkirî.

Piştî ku biryar hat girtin, derbasî qonaxa cîbicîkirinê dibe. Encamên cîbicîkirinê jî têne şopandin; heke pirsgirêkên neçaverêkirî derkevin holê, biryar dikare ji nû ve bête nirxandin.

Hesapderbasbûn nayê wê wateyê ku biryara hatî girtin çu carî nayê guhartin. Berevajî vê, şopandina encamên biryaran û rastkirina wan dema hewce be, beşek ji rêveberiya berpirsiyar e.

8. BIRYARA PIRANIYÊ Û MAFÊN KÊMANIYÊ

Civak dema biryarê digirin dikarin rêbazên cuda bi kar bînin. Di hin mijaran de dengdana giştî dikare bête lêgerîn, di hin mijaran de biryara piraniyê dikare bête girtin. Di mijarên teknîkî de dikare serî li nêrîna pisporan bête dan; di mijarên girêdayî mafên bingehîn de garantiyên taybet dikarin hewce bin.

Tişta biryardanê tenê nikare hemû pirsgirêkan çareser bike. Dema ku dengdana giştî neyê dabînkirin, divê berê bête diyarkirin ka biryar dê çawa werin girtin.

Biryara piraniyê nabe ku bibe sedem ji bo rakirina mafên bingehîn ên kesên ku di kêmaniyê de mane. Heman tişt, derxistina nakokiyê di her mijarê de ji aliyê kesekî ve nabe ku bibe sedem ku karên hevpar heya hetayê rawestin.

Sîstema civakî ya saxlem, girtina biryarê gengaz dike di heman demê de divê derfetê bide parastina nêrînên cuda jî.

> Sûreya Bakara, Ayeta 256:

> “Di ol de zorxistin nîne.”

> 

Ev îfade ji aliyê redkirina zorxistinê di qada baweriya olî de girîng e. Nêzîkatiya li hember bawerî û şîroveyên cuda di nav civakê de divê vê prensîbê berçav bide.

Ji bo ku civakeke piştgiriyê bikaribe karên xwe yên hevpar birêve bibe, dibe ku endam rêzikên xebatê yên diyar qebûl bikin. Lê belê nakokiyên li ser rêzikên xebatê û hewldana guhartina baweriya kesekî bi zorê mijarên cuda ne ji hev.

Rêzikên jiyana hevpar divê di çarçoveyeke ku mafên bingehîn diparêze û ji bo herkesî têgihiştî ye bête diyarkirin.

9. ÇARESERKIRINA NAKOKIYAN: DADWERÎ Û DADMENDÎ

Mirov dema bi hev re dixebitin dikarin nakokiyan bijîn. Li ser kalîteya hilberekê, mûçeyê karê hatî kirin, xerckirina ji kasa hevpar an cîbicîkirina biryarekê nêrînên cuda dikarin derkevin holê.

Hebûna nakokiyê nayê wê wateyê ku aliyek teqez niyeta wî xera ye. Hinek caran şertên peymanê bi teqezî ne eşkere ne; hinek caran kêmasiya agahdariyê, famkirina xelet an şertên neçaverêkirî dikarin bibin sedema pirsgirêkê.

Ji ber vê yekê di çareserkirina nakokiyan de di destpêkê de divê şertên peymanê, tomarên heyî û daxuyaniyên aliyan werin nirxandin.

Bîroka dadweriyê ku di nivîsa çavkaniyê de cîh digire, dikare wekî hebûna rêbazeke bêtaraf ku nakokiyên aliyan dinirxîne bête destgirtin. Ji bo ku rêbazeke weha ewledar be, bêtarafî, rêbazên eşkere, nirxandina li ser bingeha delîlan û derfetên nerazîbûnê girîng in.

> Sûreya Nisâ, Ayeta 135:

> “Gelî kesên bawer kirine! Ji bo Yezdan dadmendiyê bi tundî rawestînin, tevî ku li dijî we, li dijî dê û bavê we û li dijî kesên nêzîkî we be jî.”

> 

Ev ayet bi eşkereyî teqez dike ku divê dadmendî ji nêzîkatiyên kesane girîngtir bête girtin.

Di nakokiyekê de aliyek dikare bibe xizm, heval an şirîkê aborî yê rêveber. Ev peywendî nabe ku encama biryarê diyar bikin.

Rêbaza dadweriyê an çareseriyeke din a dişibe vê, divê ne tenê ji bo parastina mafên kesên bihêz, lê ji bo nirxandina adilane ya mafên hemû aliyan bête avakirin.

Wekî din, biryara di nav civakê de nabe ku wekî desthilatdariya bêsînor a ku şûna hiqûqa heyî û mafên bingehîn ên kesane digire bête dîtin.

10. BELAVKIRINA ERKAN Û NIRXANDINA RÊVEBERAN

Di sîstema piştgiriya herêmî de girîng e ku erk di destê kesekî de neyên civandin.

Di civatekê de perwerde, rêveberiya darayî, hilberîn, alîkariya civakî û çareserkirina nakokiyan dikarin pisporiyên cuda hewce bikin. Spartina van erkan ji kesên guncav re dikare hem kalîteya kar û hem jî ewlehiya rêveberiyê zêde bike.

Lê belê belavkirina erkan nayê wê wateyê ku berpirsiyarên cuda bi temamî ji hev qut bibin. Diyarkirina armancên hevpar û koordinasyona çalakiyan jî hewce ye.

Dema ku karê rêveberan tê nirxandin, li ser cihê hezkirinên kesane, ew dikare bête berçavgirtin ku wan erkên xwe heta çi astê bi cih anîne, çavkanî çawa bi kar anîne û mafên endaman çi kadar parastine.

> Sûreya Kasas, Ayeta 26:

> “Bêguman kesê herî çêtir ku tu dikarî bi mûçe bi kar bînî, kesê bihêz û ewledar e.”

> 

Ev ayet di çîroka Hêsretî Mûsa de di çarçoveya girtina kesekî di kar de taybetmendiyên hêz û ewlehiyê dikişîne pêş.

Ji aliyê rêveberî û belavkirina erkan ve, ev herdû taybetmendî girîngiya jêhatîbûna kar û xwedî berpirsiyarîbûnê bi bîr tînin.

Dibe ku niyeta baş a kesekî tenê bes nebe; jêhatîbûna ji bo kirina kar jî hewce ye. Heman tişt, di aliyê teknîkî de jêhatîbûn jî cîhê tevgerên ewledar nagire.

Ji ber vê yekê erk divê bi nirxandina hem jêhatîbûn û hem jî ewlehiya kesê têkildar werin dan.

11. PEYWENDIYA PIŞTGIRIYA OLÎ BI SAZIYÊN CIVAKÎ YÊN DIN RE

Civakên piştgiriya olî dikarin di qadên perwerde, hilberîn, alîkariya civakî û rêveberiya herêmî de xebatên cuda birêve bikin. Lê belê ne mecbûrî ye ku mirov bigihîje encama ku hemû hewcedariyên civakî divê ji aliyê saziyeke tenê ve werin dabînkirin.

Lêkolîna zanistî, perwerdeya pîşeyî, hilberîna aborî, xizmetên tenduristiyê û yardimkirina civakî pisporiyên cuda hewce dikin. Di van qadan de saziyên cuda dikarin hevkariyê bikin.

Piştgiriya olî dikare mirovan han bide ser yardimkirina dildarî; saziyên zanistî dikarin agahdarî û lêkolînê hilberînin; saziyên pîşeyî dikarin standardên xebatê pêş bixin; saziyên giştî jî di çarçoveya hiqûqa heyî de dikarin berpirsiyariyên xwe yên giştî bi cih bînin.

Avakirina hevkariyê di navbera van saziyan de hewce dike ku erk û desthilatdarî eşkere bin.

> Sûreya Mâide, Ayeta 2:

> “Li ser qenciyê û teqwayê bibe alîkarê hev; li ser guneh û dijminatiyê nebin alîkarê hev.”

> 

Ev ayet bi bîr tîne ku armanc û rêbaza yardimkirinê girîng e.

Hevkariya saziyên cuda dikare çareserkirina pirsgirêkên hevpar hêsan bike. Lê belê hevkarî nayê wê wateyê ku saziyek mafên yên din ji holê rabike an desthilatdariya bêvenêr bi dest bixe.

Di qadên mîna perwerde, tenduristî û alîkariya civakî de mafên mirovan, standardên pîşeyî, nihêniya kesane û berpirsiyariyên hiqûqî divê werin parastin

.

12. CÎBICÎKIRINA KONKRET A PIŞTGIRIYA HERÊMÎ

Civatek ku bixwaze têgehên rêxistinbûna herêmî yên mîna Malbat û Bajarok / Navçe bîne holê, dikare pêşî hewcedariyên xwe diyar bike.

Borek, kombûneke dildarî ku ji deh malbatan pêk tê dikare van gavên jêrîn bişopîne:

 * Gava Yekem: Diyarkirina hewcedariyan.

   Ew tê fêrkirin ku malbat di kîjan mijaran de hewceyê piştgiriyê ne, bi rêzirtina ji nihêniya kesane re.

 * Gava Duyem: Diyarkirina derfetên heyî.

   Pîşeyên endaman, amûrên ku dikarin bi kar bînin, dema ku dikarin veqetînin û beşdariyên dildarî yên ku dikarin dabîn bikin têne diyarkirin.

 * Gava Sêyem: Hilbijartina pêşîniyên hevpar.

   Ji nav qadên mîna piştgiriya perwerdeyê, hewcedariyên mezinan, rêyadanîna kesên li kar digerin an hilberîna hevpar, mijareke destpêkê ya guncav ji hewcedariyên rastîn re tê hilbijartin.

 * Gava Çarhem: Belavkirina erkan.

   Tê diyarkirin ku çalakî dê ji aliyê kîjan kesan ve werin birêvebirin, heyama erkan û desthilatdariya berpirsiyaran.

 * Gava Pêncem: Tomarkirin û nirxandin.

   Çalakiyên hatine kirin, xercî û encamên hatine bidestxistin têne tomarkirin. Endam di navberên diyar de diçin cem hev û xebatan dinirxînin.

 * Gava Şeşem: Mezinbûn dema hewce be.

   Dema ku derfetên kombûna piçûk bes nebin, bi civakên din re hevkarî dikare bête avakirin. Lê belê mezinbûn divê di aliyê rêveberî û lêçûnê de bi awayekî rastîn bête plankirin.

Ev nimûne şabloneke cîbicîkirinê ya pêşniyarkirî ye. Ji ber ku hewcedarî, çavkanî û şertên hiqûqî yên her civakê dikarin cuda bin, dibe ku heman model di her cihî de bi heman awayî neyê cîbicîkirin.

13. ENCAM: AZADIYA HERÊMÎ, BERPIRSIYARIYA HEVPAR Û CIVAKA AŞTÎXWAZ

Ji bo ku piştgiriya olî di jiyana civakî de bandor bibe, hewce ye ku mirov ne tenê li dor nirxên hevpar bicivin, di heman demê de divê biryar bidin ka karên xwe yên hevpar çawa birêve bibin.

Şêwirîn, dildarî, spartina erkan ji kesên jêhatî re, zelaliya darayî û çareserkirina adilane ya nakokiyan, hêmanên bingehîn ên sîstema piştgiriya ewledar in.

Rêxistina Malbat û Bajarok/Navçe a ku di nivîsê de tê pêşniyarkirin, dikare di çarçoveya naskirina nêzîktir a hewcedariyên herêmî û beşdariya mirovan di biryarên ku jiyana wan bandor dikin de bête destgirtin.

Lê belê ti rêxistineke herêmî nabe ku bibe avahiyeke ku mafên mirovan ji holê radike an desthilatdariya bêsînor dide rêveberan. Rêzikên hevpar evqas girîng in, cîbicîkirina adilane ya van rêzikan û ji nû ve nirxandina wan dema hewce be jî heman girîngiyê hildigire.

Prensîbên Quranê yên şêwirîn, emanet, dadmendî, azadiya baweriyê û yardimkirinê, ji bo nirxandina aliyê exlaqî yê van mijaran bingehên girîng pêşkêş dikin.

Piştgiriya olî dikare bête fikirîn ne tenê wekî lihevcivandina mirovan; lê wekî hewldaneke civakî ku dike ku ew bikaribin biryarên hevpar bigirin, berpirsiyariyên xwe bi cih bînin, nêrînên xwe yên cuda biparêzin û nakokiyên xwe bi dadmendiyê çareser bikin.

Dema ku rêxistina herêmî, beşdariya azad û berpirsiyariya hevpar bi hev re werin destgirtin, piştgirî tenê wekî daxwazeke niyeta baş namîne; dikare veguhere rêzik, sazi û çalakiyên ku di jiyana rojane de dikarin werin cîbicîkirin.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa