TEORİYA RÊVEBERIYÊ
BEŞA 10: RÊVEBERÎ, PLANKIRIN Û MEKANÎZMAYA PARVEKIRINÊ
10.1 PÊNASÎNA RÊVEBERIYÊ
Rêveberî, mekanîzmaya ku çavkaniyên civakê, pêvajoyên hilberîn û belavkirinê birêkûpêk dike ye. Rêveberî:
* Plankirin → Pêşerojê organîze dike.
* Koordînasyon → Çavkaniyan bi awayekî çalak bi kar tîne.
* Kontrol (Denetim) → Dadwerî û rastiyê pêk tîne.
10.2 DI QUR’ANÊ DE RÊVEBERÎ Û PLANKIRIN
Di Qur’anê de rêveberî û plankirin:
«“Xwedê, her tişt li gorî pîvanekê afirandiye.” (Furqan 2)»
«“Karên xwe bi şêwirînê bikin.” (Şûra 38)»
«“Di civaka ku bi heqî tê rêvebirin de bereket heye.” (Nahl 90)»
«“Civakê bi dadperwerî birêve bibin; maf biparêzin.” (Nîsa 58)»
Ev ayet, di rêveberiyê de nêzîkatiya plankirî û dadperwer derdixin pêş.
10.3 DI HEDÎSAN DE RÊVEBERÎ
Pêxemberê me (s.a.v) wiha ferman dike:
«“Karên gel bidin destê kesên jêhatî (ehlê kar).”»
«“Rêveberê dadperwer, ew kes e ku di bin siya Xwedê de dimeşe.”»
«“Rêveberiya neheq, dibe sedema hilweşîna civakê.”»
10.4 KRÎSTİYANÎ Û KELÊTÊN DIN
✝️ Încîl
«“Rêveberî ji bo xizmetê heye; ne ji bo zordariyê.” (Markos 10:42-45)»
«“Bi dadwerî û dilovaniyê hikum bike; ji bo qenciya civakê bixebite.”»
📜 Tewrat
«“Karên civakê teslîmî ehlê wê bike; maf biparêze.”»
🔬 Encam
Di hemû metnên îlahî de rêveberî:
* Li ser bingeha dadweriyê ye.
* Li ser xizmeta civakê hûr dibe.
* Bi awayekî plankirî û bi berpirsiyarî tê girtin.
10.5 ALIMÊN ÎSLAMÊ
Îmam Xezalî
* Rêveberî, divê bi zanîn û fîletê (erdem) were piştgirîkirin.
* Plankirin → Refaha civakê zêde dike.
Îbn Xeldûn
* Rêveberiya plankirî → Ji bo berdewamiya dewletê şert e.
* Parvekirin divê adil be, nexwe civak hildiweşe.
Farabî
* Rêveber divê zana, fîletdar û xizmetkarê gelê xwe be.
* Rêveberî → Plankirin, kontrol û mekanîzmaya parvekirinê dihewîne.
10.6 FELSÈFEYA MODERN Û SOSYOLOJÎ
Max Weber
* Rêveberî → Divê rasyonel, qanûnî û adil be.
* Otorîteya rewa → Bingeha nîzama civakî ye.
Peter Drucker
* Rêveberî → Divê encam-parêz, plankirî û pîvandar be.
* Parvekirin → Motîvasyon û berhemdariyê (verimlilik) zêde dike.
Elinor Ostrom
* Rêveberiya çavkaniyên hevpar → Divê bi rêgez û hevkariyê pêk were.
10.7 MEKANÎZMAYA PLANKIRINÊ
* Tespîtkirina hewcedariyên civakê → Zanist û îstîxbarat.
* Organîzekirina çavkaniyan → Rêveberî.
* Birêkûpêkkirina hilberîn û belavkirinê → Aborî û plankirin.
Qur’an: «“Karên xwe bi şêwirînê bikin.” (Şûra 38)»
Hedîs: «“Karên civakê teslîmî ehlê wê bikin; Xwedê razî dibe.”»
10.8 PARVEKIRIN Û DADWERÎ
* Parvekirin → Divê li gorî dadwerî û hewcedariyê be.
* Hevsengiya ked û hewcedariyê → Berdewamiyê pêk tîne.
* Baweriya civakê → Bi mekanîzmaya parvekirinê xurt dibe.
Qur’an: «“Mafê hewcedaran bidin; malê xwe di rêya Xwedê de xerc bikin.” (Beqere 261)»
Hedîs: «“Parvekirin, bereketa mal zêde dike; bi dadperwerî belav bikin.”»
10.9 DI BAJAREN MEZIN Û NAVENDÊN HUNERÊ DE RÊVEBERÎ
* Li gundên hunerê → Hilberîn, çalakî û pergala xelatê bi rêveberiyê re tê koordînekirin.
* Parvekirin → Di navbera hunermend, rêveberî û civakê de plankirî û adil e.
* Dahat û ked → Refaha civakê xurt dike.
10.10 ENCAMA TEORÎK
Rêveberî, plankirin û parvekirin:
* Nîzam û refaha civakê pêk tîne.
* Divê bi zanist û dadweriyê were piştgirîkirin.
* Heke domdar û exlaqî be, civak xurt dibe.
«Rêveberî, ne tenê biryardayin e; plankirin, kontrolkirin û parvekirin e.»