PIŞTGIRIYA OLÎ

 – GOTARA 8AN

KED, SERMAYE, HILBERÎN Û EXLAQÊ PARVEKIRINÊ

Refleksiyona Piştgiriya Olî li ser Jiyana Aborî û Avakirina Serxwebûna Civakî

1. DESTPÊK: ABORÎ TENÊ PARAKAZANÎ NÎN E

Aborî, tevahiya çalakiyên hilberîn, xerckirin, pevguhartin, tesaruf û parvekirinê ye ku mirov ji bo peydakirina pêdiviyên xwe dikin. Xwarin, vexwarin, cilûberg, stargeh, perwerde û tenduristiya mirovan rasterast bi çalakiyên aborî ve girêdayî ye.

Ji ber vê yekê aborî tenê meseleya para kazanînê nîn e. Di heman demê de meseleya nirxandina keda mirov, bikaranîna çavkaniyên xwezayî, avakirina sermayeyê û parvekirina nirxên hatine hilberandin di navbera mirovan de ye.

Di civakê de heke hin mirov bixwazin bixebitin lê kar nebînin, heke erziyên ku dikarin bêtin çandiniyê vala bimînin, heke kesên xwedî pîşe nekaribin zana û dîtina xwe bi kar bînin û hilberînerên piçûk ji ber kêmasiya sermayeyê nekaribin karê xwe geş bikin, windahiyeke mezin a kapasîteya civakî heye.

Di rewşeke wiha de tenê xwestina bêtir xebitîna ferdan bes nîn e. Divê avahiyên aborî yên ku mirov dikarin tê de bixebitin, hilberînin û keda xwe bistînin bêtin avakirin.

Piştgiriya olî dikare di vê xalê de aliyê exlaqî yê jiyana aborî bîne ziman. Mirov dikare bête teşvîqkirin ku mafên hev biparêzin, qezencên xwe bi paqijî û rastiyê bi dest bixin, çavkaniyên hevpar bi berpirsiyarî bi kar bînin û ji bo geşkirina derfetên hilberînê hevkarî bikin.

Fikra bingehîn a vê gotarê ev e:

Erzê vala + Keda vala + Sermayeya piçûk heke bêtin holê û bêtin birêxistinkirin, kapasîteya hilberînê zêde dibe û tevkariyê dide xurtkirina serxwebûna civakî.

Ev fikir formula ku bixweber serkeftinê tîne nîn e. Ji bo sepandina wê planeke rast, zanyariya têr, teknolojiya guncav, lêkolîna pazarê, misogeriya hiqûqî û birêvebirina şfaf hewce ye. Lê nirxandina çavkaniyên derveyî hilberînê, ji bo geşepêdana aborî xala destpêkê ya pir girîng e.

2. DI KUR’ANÊ DE KED Û XEBATA MIROV

Di jiyana mirov de cîhekî pir girîng ê kedê heye. Mirov bi bikaranîna zanîn, huner, dem û hêza xwe ya fizîkî berhem û xizmetên hewce hilberînin.

Cotkar axê dixebitîne, darşok (marangoz) daran bi teşe dike, mamoste zanînê vedaguhêze, endezyar pergelan sêwirîne, karmendê tenduristiyê ji nexweşan re xizmetê dike, guhestovan (nakliyeci) berheman digehîne cîhên hewce.

Ev çalakî her çend di cûreyên cuda de bin jî, hemû tevkariyê didin domandina jiyana civakî.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Ji bo mirov tenê beramberiya xebat û keda wî heye.”»

> (Sûreya Necm, 53:39)

> 

Ev ayet girîngiya keda mirov bixwe destnîşan dike. Lê şîrovekirina vê ayetê ku serkeftina aborî ya her mirovî tenê bi xebata wî ve girêdayî ye ne rast e. Tenduristî, derfetên perwerdeyê, mercên malbatê, herêma ku lê dijîn, qeyranên aborî û çavkaniyên ku dikarin bigehêjinê yên mirovan cuda ne.

Mirovek dibe ku pir bixebite lê dahatek têrker bi dest nexe. Kesekî din dibe ku ji ber sermaye, teknolojî an têkiliyên xwe dahateke bilindtir bi dest bixe.

Ji ber vê yekê pejirandina girîngiya kedê, ne bi wateya girêdana hemû encamên aborî bi hewldana kesane ye.

Erkeya piştgiriya olî ew e ku ji bilî Teşvîqkirina xebata mirovan, derfetên ku dikarin tê de bixebitin geş bike, piştgiriya wergirtina beramberiya keda wan bike û tevkariyê bide kêmkirina astengiyên neheq.

Di civakê de heke mirovên kar dixwazin û çavkaniyên ku dikarin kar bikin ji hev cuda bin, hewcedarî bi rêxistinên aborî heye ku vê têkiliyê ava bikin.

3. PARASTINA BERAMBERIYA KEDÊ

Ked, yek ji hêmanên bingehîn ên jiyana aborî ye. Lê tenê axaftina li ser nirxê civakî yê kedê bes nîn e. Diyarkirin û daxistina beramberiya kedê jî girîng e.

Heke karkerek bixebite lê heqdesta (mûçeya) xwe nestîne, heke hostayek beramberiya karê ku kiriye nestîne an jî hilberînerek berhema xwe teslîm bike lê para xwe nestîne, di têkiliyên aborî de pirsgirêka ewlehiyê ya giran derdikeve holê.

Di Kur’anê de di barê kesên di pîvan û kîloyê de hîleyê dikin wiha tê buyurîn:

> «“Xwelî li serê kesên di pîvan û kîloyê de hîleyê dikin be!”»

> «“Ew dikanin ji mirovan bi kîloyê tiştekî bistînin, tam distînin.”»

> «“Lê dema ji wan re dipîşin an dikêşin, kêm dikin.”»

> (Sûreya Mutaffifîn, 83:1-3)

> 

Ev ayet girîngiya rastgojiyê di têkiliyên aborî de û parastina mafên dualî radixînin ber çavan.

Îro hîleya di pîvan û kîloyê de tenê kêm nîşandana teziyê nîn e. Danîna zanyariyên şaş di barê kalîteya berhemê de, kêmkirina karê ku di peymanê de hatibû biryardan, veşartina şertên daxistinê an sûdwergirtina ji nezaniya aliyê beramber jî ewlehiya aborî xirab dike.

Wekî nimûne, heke darşokek bi mişteriyê xwe re li ser bikaranîna darên bi kalîteyeke diyar li hev kiribe, divê keresteyên bi kalîteya nizmtir bi dizî bi kar neîne. Mişterî jî divê beramberiya karê hatî kirin li gorî şertên peymanê bide.

Tişta girîng di vir de ne tenê parastina mafên karker an karxwedan bi tenê ye. Diyarkirina zelal a maf û berpirsiyariyên dualî û bi cî anîna van berpirsiyan e.

Piştgiriya olî divê parastina beramberiya kedê hem wekî berpirsiyarûyeke exlaqî hem jî wekî ya saziyî bixebitîne.

4. SERMAYE: YEK JI AMÛRÊN HILBERÎNÊ

Sermaye, dikare para, makîne, alav, avahî, stok, teknolojî û çavkaniyên mîna van ku di çalakiyên aborî de têne bikaranîn bixwe di nav xwe de.

Lê hebûna sermayeyê bi tenê ne bi wateya hilberînê ye. Heke makîneyek neyê bikaranîn, depo vala bimîne an sermayeya xebatê ya saziyek ku dikare hilberînê bike tune be, tevkariya aborî ya van çavkaniyan sînordar dimîne.

Bi heman awayî tenê hebûna kedê jî her gav ji bo hilberînê bes nîn e. Pêdiviya darşokekî bi dar û amûran, ya cotkarekî bi erziyê guncav û alavên çandiniyê, ya guhestovanekî bi wesayît û sotemeniyê heye.

Ji ber vê yekê têkiliya di navbera ked û sermayeyê de divê rast bête sazkirin.

Di modeleke hilberînê de kesê sermayeyê peyda dike, kesê keda xwe datîne holê û kesê kargehê birêve dibe dikarin mirovên cuda bin. Di rewşeke wiha de diyarkirina berê ya tevkariyê, rîskê, erkeyan û parvekirina qezencê girîng e.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Malên xwe di nav xwe de bi rêyên neheq nexwin. Lê ger bazirganiyeke ku li ser razîbûna dualî ye be, ew tiştekî din e.”»

> (Sûreya Nisâ, 4:29)

> 

Ev ayet doza dûrketina ji qezencên neheq di têkiliyên aborî de û nirxdayîna bazirganiya li ser razîbûna dualî dike.

Lê razîbûna dualî ne bi wateya ew e ku her şertê di peymanê de bixweber edaletî ye. Zaniybûna aliyan ji zanyariyên girîng, nekefitina bin zextê û lihevkirina li gorî hiqûqê jî girîng e.

Piştgiriya olî dikare alîkariya geşkirina modelên hevkariyê yên zelal û fêmbar bike ku di dema tevlêkirina sermayeyê de di hilberînê de mafên mirovan diparêzin.

5. ERZÊ VALA, KEDA VALA Û SERMAYEYA PIÇÛK

Ji aliyê geşepêdana aborî ve pirsa girîng ev e: Mirovên ku di herêmekê de dixwazin hilberînê bikin, çawa dikarin bi çavkaniyên nehatine bikaranîn an kêm hatine nirxandin re bêtin bîranîn?

Hin erz dikarin ji hilberînê derkevin. Hin mirov ji ber ku kar nebînin nekarin keda xwe binirxînin. Hin kargehên piçûk jî ji ber kêm-sermayeyê nekarin geş bibin.

Anîna her tiştî van çavkaniyan bi hev re, di mercên guncav de dikare çalakiyên nû yên hilberînê ava bike.

Em dikarin vê nêzîkatiyê wiha bînin ziman:

Erzê Vala + Keda Vala + Sermayeya Piçûk = Geşkirina Potansiyela Hilberînê

Di vir de di şûna nivîsandina bixweber a serxwebûna aborî li aliyê rastê yê hevsengiyê, divê em lêkolîn bikin ka di kîjan şertan de potansiyela hilberînê dê bibe sûdeke rastîn.

Wekî nimûne, erziyekî ku nayê bikaranîn dikare ji bo hilberînê guncav be. Lê bêyî lêkolînkirina çavkaniya avê, avahiya axê, rewşa milketiyê, veguhastin, hewa û gihîştina pazarê divê dest bi hilberînê neyê kirin.

Lêgerîna mirovên kar jî bi tenê bes nîn e. Divê ji bo berhem an xizmeta ku dê bête hilberandin daxwaz hebe, kar rast bête rêxistinkirin û dahat mesrefan bipêçe.

Sermayeya piçûk jî heke rast neyê bikaranîn dikare winda bibe. Ji ber vê yekê biryarên razandinê (yatırım) divê li ser lêkolîn, hesab û bendewariyên rastîn rawestin.

Piştgiriya olî dikare wekî mekanîzmayeke hevkariyê bête bîranîn ku anîna van her sê hêmanan bi hev re hêsan dike.

6. HILBERÎNA HEVPAR Û KOOPERATÎFÇÎ TÎ

Kooperatîfçî tî, awayekî rêxistinê ye ku mirov ji bo peydakirina pêdiviyên xwe yên aborî an civakî yên hevpar bi dilê xwe tên cem hev.

Kooperatîfên hilberînê dikarin alîkariya endaman bikin ku amûrên hilberînê, zanîn û huner, derfetên kirînê an kapasîteya pazarkirinê bînin cem hev.

Wekî nimûne, cotkarên piçûk bi tenê nikarin depoyeke hênik a buha ava bikin. Lê grûpek hilberîner dikarin bi avakirina depoyeke hevpar windahiyên berheman kêm bikin û berhemên xwe bi rêkûpêk bidin pazarê.

Darşok (marangoz) dikarin kargeheke hevpar an parkeke makîneyan ava bikin. Hilberînerên piçûk dikarin ji xizmeta veguhastinê ya hevpar sûd wergirin. Kesên bi hunerên destan mijûl dibin dikarin berhemên xwe bi hev re bidin nasîn û hêsantir bigehêjin mişteriyan.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Di qencî û teqwayê de alîkariya hev bikin; di guneh û dijminatiyê de alîkariya hev nekin. Ji Xuda bitirsin, çünki cezayê Xuda pir dijwar e.”»

> (Sûreya Mâide, 5:2)

> 

Ev ayet bingehekî girîng ji bo bîranîna sînorên exlaqî yên alîkariyê pêşkêş dike.

Hevkarîya aborî jî divê di avahiyekê de bête meşandin ku mafên mirovan diparêze, rastgojiyê piştgirî dike û sûda civakî berçav dike.

Kooperatîfçî tî ne neçar e ku hemû cudahiyên aborî yên endaman ji holê rake. Tevkariya endaman dikare cuda be. Lê awayê nirxandina van cudahiyan divê bi zelalî bête diyarkirin.

Endamek dikare para, yekî din ked, yekî din erz an zanîna teknîkî peyda bike. Beramberiya van tevkariyan dikare bi peymanan bête rêxistinkirin. Desthilatdariya birêvebirinê, mafên dengdanê û parvekirina dahatê jî divê li gorî cûreyê kooperatîfê û avahiya hiqûqî bêtin diyarkirin.

Di bingeha kooperatîfeke serkeftî de tenê armanca hevpar tune ye; di heman demê de muhasebeya şfaf, beşdarbûna demokratîk, birêvebirina ewledar û plana aborî ya rastîn jî heye.

7. EDALET DI HEVKARİYÊ DE: NIRXANDINA RAST A HER TEVKARIYÊ

Di hilberîna hevpar de mijara herî girîng ew e ku tevkarî û berpirsiyarî çawa dikarin bêtin nirxandin.

Kesek dikare erz bide. Kesekî din sermayeyê bide. Kesekî din di hilberînê de bixebite. Kesekî din birêvebirin, pazarkirin an zanîna teknîkî pêşkêş bike.

Ev tevkarî hemû dikarin hêja bin; lê her yek ne di heman cûreyî de ye.

Xwediyê erziyî tevkariyeke têkildarî milketî û mafê bikaranînê pêşkêş dike, dema ku xwediyê sermayeyê para xwe di xetereyê de datîne. Karker dem û hunera xwe bi kar tîne. Birêvebir jî berpirsiyarîya biryardan, plan û kordînasyonê digire ser milê xwe.

Ji ber vê yekê dema hevbendî (ortaklık) tê avakirin, divê ne tenê miqdara tevkariyan, lê belê kalîte, dem, rîsk û beramberiya wan jî bête nirxandin.

Wekî nimûne di kooperatîfeke hilberînê de:

 * Şertên bikaranîna erziyî û heke hebe bihayê kirêyê dikarin bêtin diyarkirin.

 * Tevkarîyên sermayeyê û berpirsiyarîyên endaman dikarin bêtin tomarkirin.

 * Mûçe û mercên xebatê yên karkeran dikarin bi zelalî bêtin rêxistinkirin.

 * Erke û desthilatdariyên birêvebirinê dikarin bêtin pênasîn.

 * Mesrefên kargehê, fonên paşerojê û pêdiviyên razandinê dikarin bêtin hesabkirin.

 * Dahata belavkirî û çavkaniyên ku di kargehê de têne hiştin dikarin ji hev bêtin veqetandin.

Ev rêxistin dikarin bibe alîkar di kêmkirina nakokiyên ku di paşerojê de derkevin holê.

Di Kur’anê de di barê edaletê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêguman Xuda fermana edaletê, qencîkirinê û dayîna xizmên nêzîk dike; xirabkarî, pîsî û zilmê qedexe dike. Ew şîretê li we dike ku hûn bifikirin.”»

> (Sûreya Nahl, 16:90)

> 

Prînsîba edaletê ya di vê ayetê de, dikare bi vê fikrê ve bête girêdan ku nêzîkatiyên kesane an cudahiya hêzê nabe ku mafên yên din di hevbendiyên aborî de ji holê rakin.

8. QEZENCA HELAL Û BERPIRSIYARIYA ABORÎ

Kavramê qezenca helal, di nêzîkatiya exlaqa Îslamî de bi pêkanîna çalakiyên aborî di rêyên rewa de ve girêdayî ye.

Nalîna gel ku tenê dahatekê ji xwediyê xwe re peyda bike bes nîn e. Awayê bi dest xistina vê dahatê, binpênekirina mafên yên din û awayê destgirtina zirarên derketine holê jî girîng e.

Kargehek dikare dahateke bilind bi dest bixe; lê heke ev dahat bi hîle, xwarina keda mirov, xapandin an destwerdana neheq li ser malê yekî din bête bi dest xistin, serkeftina aborî divê ji aliyê exlaqî ve bête pirsîn.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî mirovan! Ji tiştên helal û paşaq ku di erdê de hene bixwin. Şopên şeytan neçin. Çünki ew ji bo we dijminatîyeke aşkere ye.”»

> (Sûreya Baqara, 2:168)

> 

Ev ayet teqez dike ku mirov tiştên helal û paşaq helbijêre.

Dema di jiyana aborî de bête sepandin, ev prînsîb dikare wekî reftara rast di barê kalîte û ewlehiya berheman de, dûrketina ji rêbazên ku zirarê didin mirovan û nirxdayîna bi dest xistina qezencê di rêyên rewa de bête girtin.

Hilberînerek nabe ku qusûra berhema xwe veşêre, karxwedanek divê mafên karkeran biparêze, bazirganek divê mişteriyê xwe nexapîne û birêvebirek divê çavkaniyên hevpar ji bo berjewendiya xwe bi kar neîne.

Digel vê yekê, qezenca helal nabe ku tenê bi niyeta kesane bête nirxandin. Guncavbûna hilberînê bi hiqûqê re, ewlehiya kar, bandorên li ser derdorê û parastina xercdaran jî divê bêtin berçavkirin.

9. FÎNANSMANA BÊFAÎZ Û FÎNANSMANA HILBERÎNÊ

Fînansmana bêfaîz, yek ji qadên nîqaşê yên girîng ên fikra aborî ya Îslamî ye. Di vê nêzîkatiyê de bal tê dikişandin ser ku têkiliyên fînansmanê çawa bêtin sazkirin, rîsk çawa bête parvekirin û sermaye di kîjan şertan de dikare qezencê bi dest bixe.

Lê fînansmana bêfaîz ne bi wateya fînansmankirina belaş a hilberînê ye. Mesrefên makîne, keresteya xam, enerjî, karkeri, veguhastin, lênêrîn û depoyê divê bêtin daxistin.

Di fînansmana projeyeke hilberînê de modelên cuda dikarin bêtin bikaranîn. Di nav van de sermayeya hevpar, hevbendiya qezenc-ziyan, kirîn û firotina mal, kirêkirin û fonên alîkariya dualî dikarin hebin. Her model xwedî rîsk û şertên hiqûqî yên cuda ye.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Xuda bazirganî helal û faîz heram kiriye.”»

> (Sûreya Baqara, 2:275)

> 

Ev ayet di fikra aborî ya Îslamî de ji bo veqetandina bazirganî û faîzê ji hev metnekî bingehîn e.

Lê nabe her peymana ku navê fînansmana bêfaîz lê hatî kirin bixweber edaletî, bêrîsk an li gorî hiqûqê bête hesibandin. Naveroka rastîn a peymanê, awayê belavkirina rîskê, hebûna rastîn a mal an xizmetê û berpirsiyarîyên aliyan divê ji cihê xwe bêtin lêkolînkirin.

Wekî nimûne, kooperatîfeke hilberînê dikare bi berhevkirina sermayeyê ji endaman makîneyê bikire. Tevkarîyên endaman, desthilatdariya birêvebirinê, parvekirina qezencê û rêzikên ku di rewşa ziyanê de bêtin sepandin divê berê bêtin diyarkirin.

Di modeleke din de razêr (yatırımcı) dikare makîneyê bikire û bide kirêya kargehê. Di vê rewşê de berpirsiyarîyên milketî, lênêrîn, bikaranîn û daxistinê divê bi zelalî bêtin rêxistinkirin.

Erkeya piştgiriya olî ne tenê rêvebirina mirovan bi sloganekê di mijara fînansmanê de ye; belkî alîkariya wan e ku derfetan fêm bikin, rîskan binirxînin û peymanên ku mafên wan diparêzin ava bikin.

10. TÊKILIYA DI NAVBERA ALÎKARÎ Û PIŞTGIRIYA HILBERÎNÊ DE

Di civakan de ji ber nexweşî, temenmezinî, astengdarî, bêtikarî, felat an sedemên din mirovên hewceyî piştgiriya aborî hene.

Çareserkirina pêdiviyên van mirovan tenê bi Teşvîqkirina xebatê ne mimkun e. Hin mirov ji ber sedemên demkî an domdar nikarin bixebitin. Hinên din jî heke di rewşa xebatê de bin jî nikarin kar nebînin.

Ji ber vê yekê piştgiriya olî nabe ku alîkariyê tenê bi mirovên ku dikarin beşdarî hilberîna aborî bibin ve girê bide.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Heta hûn ji tiştên ku hez dikin di rêya Xuda de xerc nekin, hûn nagihêjin qenciya rastîn. Hûn tiştê xerc bikin jî Xuda bi wî dizane.”»

> (Sûreya Âl-i İmrân, 3:92)

> 

Ev ayet girîngiya parvekirinê û xerc kirina ji tiştên ku mirov ji wan hez dike ji bo yên din nîşan dide.

Di piştgiriya aborî de du nêzîkatî dikarin bi hev re bêtin meşandin:

 * Ya yekem: Alîkariyên civakî ne ku pêdiviyên lezgîn peyda dikin. Xwarin, stargeh, tenduristî, perwerde û piştgiriya felatê di vê çarçoveyê de dikarin bêtin bîranîn.

 * Ya duyem: Piştgirî ne ku beşdarbûna mirovan di hilberîn û jiyana aborî de di rêya daxwazên wan de hêsan dikin. Perwerdeya meslekî, piştgiriya amûr û alavan, kooperatîfên hilberîneran û bernamên kargehên piçûk di vê qadê de ne.

Ev du nêzîkatî ne alternatîfên hev in. Dema derfet ji bo mirovên ku dikarin beşdarî hilberînê bibin tê peydakirin, pêdiviyên kesên ku nikarin bixebitin jî divê bêtin parastin.

Alîkariya civakî nabe ku rûmeta mirov birîndar bike; piştgiriya hilberînê jî nabe ku rîska têkçûnê tenê li ser milê kesê alîkarîwergirtî bixe.

11. EXLAQÊ PARVEKIRINÊ Û GERA SERVETÊ DI CIVAKÊ DE

Di jiyana aborî de awayê bikaranîna servetê ewqas girîng e ku awayê bi dest xistina wê jî girîng e.

Dema sermaye ji bo razandinên hilberînê, çalakiyên perwerdeyê, binesaziyê û kargehên nû bête meşandin, dikare tevkariyê bide geşkirina kapasîteya aborî. Lê biryarên razandinê divê li ser pêdiviyên rastîn û projeyên ku dikarin bêtin sepandin rawestin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Tiştê ku Xuda ji xelkê bajaran da Pêxamberê xwe; ji bo Xuda, Pêxamber, nêzîkên wî, sêwî, xizan û rêwiyan e. Ji bo ku ew mal tenê di nav zengînên we de nebe serveteke ku digere.”»

> (Sûreya Haşr, 59:7)

> 

Ev ayet belavkirina malên ku di çarçoveyeke dîrokî ya diyar de hatine bi dest xistin digire dest. Daxuyaniya ayetê ya ku servet tenê di nav zengînan de neyê gerandin, ji bo bîranîna li ser komkirina aborî û parvekirina civakî jî girîng e.

Lê pêşkêşkirina vê ayetê wekî metnekî siyasî yê bêkêmasî ku hemû hûrguliyên aboriya nûjen rêxistin dike ne rast e. Îro belavkirina dahatê, bace, ewlehiya civakî, milketî û siyasetên razandinê lêkolînên hiqûqî, aborî û civakî yên din hewce dikin.

Fikra giştî ya ku ji aliyê piştgiriya olî ve dikare bête derxistin ew e ku çavkaniyên aborî bi temamî ji pêdiviyên civakî qetiyayî neyên destgirtin.

Di herêmekê de heke xwediyên sermayeyê hebin û gelek mirovên ku nikarin bigehêjin amûrên hilberînê hebin, bi rêya hevbendiyên bi dilê xwe û edaletî derfetên nû yên hilberînê dikarin bêtin avakirin.

Lê di vê pêvajoyê de mafê xwediyê sermayeyê, keda karkeran, ewlehiya xercdaran û pêdiviyên hevpar ên civakê divê bi hev re bêtin parastin.

12. BÎNAN CEMA DAHATÊ PIÇÛK (SERMAYEYA PIÇÛK)

Dibe ku her mirov bi tenê xwedî sermayeyekî ewqas mezin nebe ku kargeheke mezin ava bike. Lê gelek mirov dikarin bi tevkariyên di miqdarên piçûk de ji bo projeyeke hevpar çavkaniyekê ava bikin.

Ev fikir dikare ji aliyê hevbendî û kooperatîfçî tiyê ve bête nirxandin.

Wekî nimûne, heke 100 kes, her yek 10.000 TL tevkarî bide, bi giştî 1.000.000 TL sermaye çêdibe. Ev tenê mînakeke aritmetîk e; têrkeriya wê ji bo razandineke rastîn bi mesrefên projeyê, bihayên kargehê û mesrefên xebatê ve girêdayî ye.

Bi vê çavkaniyê avakirina kargeheke hilberînê, kirîna alavên çandiniyê an çêkirina pergelekî piçûk ê depoyê di hin mercan de dikare mimkun be. Lê berî çêkirina razandinê divê hesaba mesrefê, lêkolîna daxwazê, avahiya hiqûqî û lêkolîna rîskê bête amadekirin.

Berhevkirina sermayeya hevpar ne tenê anîna para mirovan bi hev re ye. Awayê bikaranîna çavkaniyê, kesê ku dê biryarê bide, awayê daxistina ziyanê û parastina mafên endaman jî divê bêtin diyarkirin.

Piştgiriya olî nabe ku sermayeya hevpar bike amûra desthilatdariya kesane; divê avahiyekê geş bike ku beşdar dikarin bigehêjin zanyariyê, beşdarî pêvajoyên biryardanê bibin û dema hewce be daxwaza hesab bikin.

Anîna sermayeya piçûk bi hev re dikare alîkariya mirovan bike ku projeyên ku bi tenê nikarin çêbikin bi hev re bişopînin. Lê ew misogeriya serkeftinê nîn e. Projeyeke baş, birêvebirina ewledar û plana aborî ya rastîn hewce ye.

12.1. MODELA ŞIFAFA DI ABORIYÊ DE: SÎSTEMA KARTÊN AŞAR Û "MALA MAL" (TEKASÛS)

Di jiyana aborî ya herêmî de, yek ji rêbazên herî xurt ên ku zindîtiyê tîne pazara giştî û keda piçûk diparêze, sazkirina pergelên daxistina alternatîf ên bêfaîz e. Bi taybetî di navbera kooperatîf, hilberîner û karker de, modelên daxistina rojane an mehane yên li ser bingeha pîvana kedê dikarin bêtin xebitandin.

Di vê çarçoveyê de du amûrên girîng dikarin bêtin pêşniyarkirin:

 * Kartên "Mala Mal" (Konsinye û Pevguhartina Kedê): Ev pergel rê dide ku hilberîner berhem an keda xwe bide bazara hevpar a kooperatîfê û li beramberî wê kart an belgeyên nirxî yên ku ji bo peydakirina pêdiviyên din ên jiyanê hatine amadekirin (bêyî ku para biçe ser faîz an xercên zêde) bistîne. Hilberînerê ku amûrekî çêkiribe an berhemek çandibe, dikare bi vê kartê ji bazara hevpar xwarin, kereste an xizmeta lênêrînê bistîne.

 * Fonên Aşar û Piştgiriya Berhemê: Zekât, aşar û bexşînên olî ne tenê wekî paraye xav di tora alîkariyê de têne guhestin; ew di heman demê de dikarin rasterast ji bo avakirina depoyan, kirîna keresteyên çandiniyê û hêsankirina daxistinê bêtin bikaranîn.

Ev model, sermayeya piçûk û keda vala rasterast di nav bazara herêmî de zindî dike, girêdana mirovan bi deynên giran ên bankayan kêm dike û exlaqê parvekirina rastîn di pratîkê de nîşan dide.

13. ŞEFAFIYET (AŞKEREBÛN) Û HESABDAYÎN DI HILBERÎNA HEVPAR DE

Yek ji rîskên herî girîng ên modelên hilberîna hevpar ew e ku awayê bikaranîna çavkaniyan bi qasî têr neyê zanîn.

Heke endam para daxinin, karker kedê bidin û birêvebir biryarê bistînin, erke û desthilatdariya her kesî divê bi zelalî bête diyarkirin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Ji Xuda bitirsin û divê her kes binêre ka ji bo sibê çi amade kiriye. Ji Xuda bitirsin. Bêguman Xuda bi tiştên ku hûn dikin dizane.”»

> (Sûreya Haşr, 59:18)

> 

Ev ayet dikare bi çavdêrîkirina mirov li ser çalakiyên xwe û zana bûn ji berpirsiyarîya xwe ve bête girêdan.

Ji aliyê saziyên aborî ve girtina tomarên birêkûpêk, aşkerekirina dahat û mesrefan, belgekirina biryaran û sererastkirina çewtiyan di demê xwe de girîng e.

Wekî nimûne di kooperatîfekê de ev rêbaz dikarin bêtin pejirandin:

 * Girtina belgeyê ji bo her dahat û mesrefê.

 * Gihîştina endaman ji raporên malî re.

 * Pejirandina mesrefên mezin li gorî rêzikên berê hatine diyarkirin.

 * Veqetandina guncav a erkeyên birêvebirin û kontrolê.

 * Aşkerekirina pevçûna berjewendiyan.

 * Sepandina kontrola serbixwe an mekanîzmayên kontrolê yên ku zagonsazî daxwaz dike.

 * Tomarkirina gilî û dijberiyan.

 * Agahdarkirina birêkûpêk a endaman bi civînan.

Ev rêbaz dikarin bibe alîkar di veguhastina piştgiriya olî de ji bo avahiyeke aborî ya ewledar.

Niyeta baş girîng e; lê rawestina saziyan tenê li ser niyeta baş bes nîn e. Şfafiyet û pênasa hesabdayînê amûrên parastina niyeta baş in.

14. PLANA HILBERÎNÊ: JI PÊDIVIYÊ BEREV PAZARÊ

Berî destpêkirina projeyeke hilberînê divê tiştê ku dê bête hilberandin, kesê ku ji bo wî tê hilberandin û awayê firotina berhemê bête diyarkirin.

Hebûna kapasîteya hilberînê ne bi wateya ew e ku berhem dê bixweber mişterî bîne.

Wekî nimûne, di herêmekê de gelek mirov dikarin berhemên darîn hilberînin. Lê bêyî lêkolînkirina ka kîjan berhem daxwazê dibînin, mesrefên hilberînê çi ne, bihayên berhemên hevrik û mesrefên veguhastinê çi ne, çêkirina razandineke mezin dikare bêrîsk be.

Di çandiniyê de jî rewşeke mîna vê heye. Zêdekirina berhemê ewqas girîng e ku komkirina xwedî-dem a çandiniyê, parastina di mercên guncav de, veguhastin û gihîştina pazarê jî girîng e.

Ji ber vê yekê plana hilberînê divê bersiva van pirsan bixwaze:

 * Di herêmê de kîjan keresteyên xam û derfetên hilberînê hene?

 * Ji bo kîjan mal an xizmetê pêdiviyeke rastîn heye?

 * Ji bo hilberînê kîjan zanîn, makîne û hêza kar hewce ye?

 * Razandina destpêkê û mesrefên kargehê çi qas in?

 * Berhem dê di kîjan rêyran de bête firotin?

 * Mesrefên veguhastin û depoyê dê çawa bêtin daxistin?

 * Hilberîn dê çawa bandorê li ser derdor û çavkaniyên xwezayî bike?

 * Heke proje têk biçe, windahî dê çawa bêtin sînordarkirin?

Bersivên van pirsan dikarin bibe alîkar di girtina biryarên razandinê de bi zana bûn.

Piştgiriya olî divê hilberînê ne tenê wekî destpêşxeriye niyetbaş, belkî wekî çalakiye aborî ya ku zanîn û berpirsiyarî daxwaz dike dest bi dest bixe.

15. HILBERÎNA HERÊMÎ Û SERXWEBÛNA CIVAKÎ

Hilberîna herêmî dikare alîkar be ku herêmek beşek ji mal û xizmetên ku pêdiviya wê pê heye bi çavkaniyên xwe peyda bike.

Lê hilberîna herêmî ne bi wateya birîna hemû têkiliyan bi cîhana derve re ye. Çavkaniyên xwezayî, pisporî û derfetên hilberînê yên her herêmê cuda ne. Hilberîna hin berheman li ser asta herêmî dikare guncavtir be, dema ku peydakirina hin berheman ji herêmên din dikare ji aliyê aborî an derdorê ve rasttir be.

Ji ber vê yekê serxwebûna civakî, di şûna hilberîna hemû pêdiviyan di yek cîhî de, wekî geşkirina kapasîteya peydakirina pêdiviyên krîtîk, cihêrengkirina çavkaniyên peydakirinê û girtina biryarên aborî bi zana bûn dikare bête bîranîn.

Wekî nimûne, herêmek dikare di çandiniyê de xurt be, lê ji bo hilberîna makîneyên çandiniyê hewceyî herêmên din be. Herêmeke din dikare di hilberîna makîneyan de pispor be, lê hin berhemên çandiniyê ji derve peyda bike.

Bazirganî û hevkarîya di navbera van herêman de, dema girêdana dualî ava dike, di heman demê de dikare kapasîteya aborî jî zêde bike.

Tevkariya piştgiriya olî di geşepêdana herêmî de, anîna hilberîneran bi hev re, piştgirîkirina parvekirina zanyariyê û alîkariya plana çêtir a razandinên hevpar e.

16. PARVEKIRINA KED, SERMAYE Û RÎSKÊ

Di çalakiyên aborî de wekî ku îhtimala qezencê heye, îhtimala ziyanê jî heye.

Kargehek dikare nagihêje dahata payîn. Bihayên berheman dikarin kêm bibin, mesref dikarin zêde bibin, makîne dikarin xirab bibin an felatên xwezayî dikarin bandorê li hilberînê bikin.

Ji ber vê yekê dema peymanên hevbendiyê têne amadekirin, divê ne tenê parvekirina qezencê, lê awayê birêvebirina rîskan jî bête bîranîn.

Heke karkerek li beramberî heqdestê dixebite, têkiliya di navbera mafê heqdestê û rewşa qezenc an ziyana xwediyê kargehê de divê li gorî peymanê û hiqûqê bête diyarkirin. Di hevbendiya sermayeyê de jî rîsk, desthilatdariya biryardanê û mafên qezencê yên razêran divê bi zelalî bêtin rêxistinkirin.

Piştgiriya olî divê piştgiriya rêxistinên edaletî bike ku dikarin pêşî li barkirina hemû rîskan li ser milê aliyê herî qels bigirin.

Lê parvekirina rîskê ne bi wateya nenas hiştina berpirsiyarîyan e. Rîskên ku her alî digire ser xwe, mercên berpirsiyarîyê û awayê çareserkirina nakokiyan divê berê bêtin diyarkirin.

Hevbendiya aborî ya rastîn ne tenê behsa îhtimala serkeftinê dike; di heman demê de plansaziya parastina mafên mirovan di rewşa têkçûnê de jî dike.

17. PIŞTGIRIYA OLÎ Û BERPIRSIYARIYA DERDORÊ

Hilberîn, bi bikaranîna çavkaniyên xwezayî re ji nêzve girêdayî ye. Ax, av, daristan, enerjî û keresteyên xam di nav çavkaniyên bingehîn ên jiyana aborî de ne.

Xerckirina nezana ya van çavkaniyan ji bo qezenca demkurt, dikare pêdiviyên nifşên paşerojê bixe xetereyê.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Ji ber tiştên ku destên mirovan kirine, di erd û deryayê de xirabkarî derket holê. Ji bo ku ew vegere, Xuda encama hin tiştên ku wan kirine bi wan dide çêjkirin.”»

> (Sûreya Rûm, 30:41)

> 

Ev ayet çarçoveyeke girîng ji bo bîranîna li ser xirabkarîyên ku bi çalakiyên mirovan derketine holê pêşkêş dike.

Îro di plana hilberînê de parastina axê, bikaranîna bi biryar a avê, kêmkirina çopan, nirxandina xerckirina energiyê û lêkolînkirina bandorên li ser jiyana xwezayî hewce ye.

Wekî nimûne, kargeheke hilberîna darîn dikare îsrafa keresteyan kêm bike û perçeyên mayî di berhemên din de binirxîne. Kooperatîfeke çandiniyê dikare rêbazên ku avahiya axê diparêzin lêkolîn bike. Kargeheke xwarinê dikare rêbazên parastin û veguhastinê geş bike ku windahiyên ji ber xirabbûnê kêm dikin.

Lê sûdên derdorê ne tenê bi niyetê dikarin bêtin îspatkirin. Encamên rêbazan divê bêtin pîvan û di bin ronahiya zanyariyên zanistî de bêtin nirxandin.

Piştgiriya olî dikare parastina çavkaniyên xwezayî wekî beşek ji berpirsiyarîya civakî dest bi dest bixe.

18. MÎNAKEKE MODELA XEBATÊ JI BO KOOPERATÎFÊN HILBERÎNÊ

Bi tevgerkirina ji prînsîbên ku di vê gotarê de hatine destgirtin, ji bo kooperatîfeke hilberînê ya herêmî mînakeke modela xebatê dikare bête çêkirin:

 * Qonaxa yekem: Lêkolîna pêdiviyan. Derfetên hilberînê yên di herêmê de, hêza kar, keresteyên xam û daxwaza pazarê têne lêkolînkirin.

 * Qonaxa duyem: Beşdarbûna bi dilê xwe. Ji kesên dixwazin bibin endam re armanc, berpirsiyarî, rîsk û pêvajoyên biryardanê yên modelê têne aşkerekirin.

 * Qonaxa sêyem: Diyarkirina tevkariyan. Kalîteya tevkariyan a mîna sermaye, ked, erz, makîne û zanîna teknîkî tê diyarkirin.

 * Qonaxa çarem: Plana hiqûqî û malî. Cûreyê kooperatîfê, peyman, berpirsiyarîyên baceyê, muhasebe û mercên xebatê bi piştgiriya pisporan têne rêxistinkirin.

 * Qonaxa pêncem: Destpêka di pîvana piçûk de. Berî veguhastina ji razandinên mezin re, guncavbûna modelê bi çalakiye hilberînê ya sînordar tê ceribandin.

 * Qonaxa şeşem: Hilberîn û firotin. Berhem bi berçavgirtina kalîte, mesref, ewlehî û pêdiviyên mişteriyan têne hilberandin.

 * Qonaxa heftem: Nirxandina birêkûpêk. Dahat, mesref, miqdara hilberînê, windahiyên berheman û bertekên mişteriyan têne lêkolînkirin.

 * Qonaxa tiştem: Parvekirina edaletî. Mûçe, mesrefên kargehê, çavkaniyên paşerojê û qezencên belavkirî li gorî rêzikên berê hatine diyarkirin têne destgirtin.

 * Qonaxa nehem: Sererastkirin û geşepêdan. Têkçûn nayên veşartin; sedemên wan têne lêkolînkirin û guherînên hewce têne kirin.

Sepandina vê modelê dibe ku di her herêmê de heman encaman nede. Serkeftin bi mercên herêmî, kalîteya birêvebirinê, sermayeyê, daxwazê û teknolojiya hilberînê ve girêdayî ye.

19. SÎNORÊN BAWERIYÊ DI PIŞTGIRIYA ABORÎ DE

Bawerî, ji bo çalakiyên aborî yên hevpar hewce ye. Lê îddîaya ewlehiyê nabe ku bibe hincet ji bo destberdana ji kontrolê.

Mirovek dikare rastgo be; dîsa jî dikare çewtiya hesab bike. Birêvebirek dikare niyetbaş be; lê dikare biryara razandina şaş bide. Endamek dikare berpirsiyar be; lê nekaribe rîskên aborî yên ku kargeh rastî wan dibe rast texmîn bike.

Ji ber vê yekê di piştgiriya aborî de bawerî divê bi tomarkirina zelal û kontrolê re bi hev re bête meşandin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Dema hûn ji bo demer e de di nav xwe de deyndar bûn, wî binivîsin. Bila nivîskarek di nav we de bi edaletê binivîse...”»

> (Sûreya Baqara, 2:282)

> 

Ev ayet girîngiya girtina tomara nivîskî di têkiliyên deyn de bi hûrgulî digire dest.

Ji vir dikare bête derxistin ku di piştgiriya aborî de deyn, hevbendî, teslimat û berpirsiyarîyên malî divê bêtin belgekirin.

Peymanên bi gotin di hin rewşan de dikarin li ser baweriya di navbera mirovan de rawestin; lê di têkiliyên aborî yên girîng de tomara nivîskî alîkariyê dide parastina mafên aliyan.

Girtina tomara nivîskî ne bi wateya nebaweriya li hember mirovan e. Berovajî wê, dema di paşerojê de nakokiyek derkeve, dikare mafê hem deyndar hem jî alaqader biparêze.

20. ENCAM: TARGETA PIŞTGIRIYA ABORÎ, PARASTINA KED Û RÛMETA MIROV YE

Rola piştgiriya olî di jiyana aborî de ne tenê bangkirina mirovan ji bo alîkariyê ye. Di heman demê de parastina nirxê kedê ye, piştgirîkirina beşdarbûna sermayeyê di hilberînê de ye, rêxistinkirina hevbendiyan li ser bingeha edaletê ye û berçavgirtina bandorên çalakiyên aborî li ser mirovan û derdorê ye.

Di vê nêzîkatiyê de ked û sermaye nabe ku wekî dijminên hev bêtin dîtin. Sermaye dikare amûrên hilberînê peyda bike; ked bi bikaranîna van amûran dikare mal û xizmetê derxe holê; zanîn û birêvebirin jî dikarin alîkar bin ku ev pêvajo bi karîgertir bixebite.

Lê têkiliya di navbera van hêmanan de divê bi edaletî bête sazkirin.

Di civakê de peydakirina derfetên hilberînê ji mirovên dixwazin bixebitin re, nirxandina çavkaniyên nehatine bikaranîn û anîna sermayeyên piçûk bi hevbendiyên bi dilê xwe re dikare tevkariyê bide geşepêdana aborî.

Ji bo vê yekê bi qasî rastgojiyê zanyarî, bi qasî niyeta baş plan, bi qasî armanca hevpar jî şfafiyet (aşkerebûn) hewce ye.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Pîvanê bi edaletê çêbikin û teziyê kêm nekin.”»

> (Sûreya Rahmân, 55:9)

> 

Ev ayet teqeziya edaletê di pîvan û kîloyê de dike. Ji aliyê têkiliyên aborî ve jî dikare bi fikra parastina maf û kêmnekirina alaqaya aliyê beramber ve bête girêdan.

Piştgiriya olî divê mirovan ne tenê ji bo qezenckrina dahatê, belkî ji bo bîranîna li ser ku bi kîjan rêyan dahatê bi dest dixin û ka di vê pêvajoyê de mafên yên din diparêzin an na jî bîne ba hev.

Serxwebûna aborî ne hilberîna hemû pêdiviyan bi tenê an birîna têkiliyê ji cîhana derve ye. Ew ew e ku mirov çavkaniyên xwe nas bikin, biryarên xwe yên aborî bi zana bûn bistînin, ji bo pirsgirêkên xwe yên hevpar çareseriyan derxin holê û dema hewce be bi civakên din re hevkarîya edaletî ava bikin.

Ji ber vê yekê targeta bingehîn a piştgiriya olî di qada aborî de; tevkarkirina geşepêdana çandeke hevkarîya aborî ye ku kedê diparêze, sermayeyê berbi hilberînê ve dibe, hevbendiyan aşkere dike, têkiliyên qezenc û rîskê bi zelalî rêxistin dike û pêdiviyên civakî berçav dike.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa