PIŞTGIRIYA OLÎ

10. MAKALE:

PIŞTGIRIYA OLÎ, AŞTÎ, EDALET Û AVAKIRINA CIVAKEKE EWLE Û BAWER 

Ji Baweriyê Ber Bi Berpirsiyariya Civakî Ve, Ji Moralê Ber Bi Saziyan Ve, Ji Çêkiya Yekane Ber Bi Aştîya Domdar Ve Rêwîtiyek

1. PÊŞEKÎ: BERSIVA CIVAKÎ YA BAWERIYÊ

Mirov nebûneke ku tenê bi serê xwe bijî ye. Ji dema ku ji dayik dibe pê ve hewcedariya wî bi malbat, derdor û civaka ku tê de dijî heye. Ji bo xwarin, starxistin, fêrbûn, xebat, hilberîn, jiyana bi ewlehî û avaakirina paşeroja xwe, di gel mirovên din re têkiliyan pêş dixe. Ji ber vê yekê jiyana civakî tenê ji hebûna mirov li heman cografyayê pêk nayê. Civak bi wergirtina berpirsiyariya mirov li hemberî hev wateyê qezenc dike.

Piştgiriya olî jî tam di vê nuqteyê de girîngiyê qezenc dike. Ji ber ku piştgiriya olî tenê di demên diyar de hatina cem hev a mirovan, ibadetkirin an jî alîkariya ji bo hewcedaran nîne. Di heman demê de parastina mafên mirovan ên din, rawestîna li hemberî neheqiyê, sekina li kêleka belengazan, nirxdayîna keda mirovan, pêkvejiyana di gel cudahiyan û tevkariya di parastina aştiya civakî de ye.

Di civakekê de ku mirov tevî ibadetkirinê mafên hev pêpes dikin, rewşa belengazan nedîtî ve tînin, keda karker û kedkaran dixwin, bêheza naparêzin û mirovên xwedî ramanên cûda dijmin nîşan didin, aliyê berpirsiyariya civakî ya olê bi qasî pêwîst nayê pêkanîn.

Bêguman dibe ku di awayê jiyankirin û ibadetan de cudahî hebin. Lê di mijarên bingehîn ên jiyana civakî de parastina rûmeta mirov, dûrketina ji neheqiyê, xwedîderketina li emanetê û piştgirîdayîna aştiyê berpirsiyariyên hevpar in.

Pîvanên exlaqî yên ku Quran datîne holê, ji mirov ne tenê başiya xwe, di heman demê de parastina mafên yên din jî dixwaze.

> Ji Quranê: Sûreya Nehl, Ayeta 90

> "Bêguman Xwedê edaletê, çêkirina başiyê û alîkariya nêzikan ferman dike; bêşermî, xirabî û destdirêjiyê qedexe dike. Ew şîretê li we dike da ku hûn bifikirin û şîretê bigirin."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet sê pîvanên erênî yên ku dikarin bibin bingeha jiyana civakî bi hev re datîne holê: edalet, başî û alîkariya nêzikan. Li hemberî van jî xirabî, serhişkî û tevgerên ku nîzam û aramiya civakî xira dikin cih digirin.

Edalet parastina mafê herkesî ye; başî ew e ku mirov tenê bi berjewendiya xwe sînor nemîne; alîkarî jî ew e ku mirovê di nav hewcedariyê de tenê neyê hiştin.

Ev pîvan bi qasî ku di malbatê de, di cîhê kar de, di bazirganiyê de, di rêveberiyê de, di perwerdehiyê de û di têkiliyên cîrantiyê de werin sepandin, ewqas bawerî û ewlehiya civakî xurt dibe.

Armanca bingehîn a piştgiriya olî tenê bangkirina mirovan ji bo niyeta baş nîne, di heman demê de tevkariya di veguhertina başî û edaletê de ye da ku bibin parçeyekî rastîn ê jiyana rojane.

2. AŞTÎ YEK JI BÊRÊN HERÎ MEZIN ÊN PIŞTGIRIYÊ YE

Aştî tenê bêdengbûna çekan an jî bidawîbûna şerên eşkere nîne. Mirov ku karibin bêyî tirsa jiyanê bijîn, gava mafê xwe dipêjin neyên gefxwarin, ji ber nasnameyên xwe yên cûda neyên derxistin û bi ewlehî li paşerojê binêrin jî parçeyên aştiyê ne.

Di civakekê de ku mirov ji hev bawer nakin, cîran ji cîranên xwe tirsiyane, karker ji kardêran mafê xwe dixwazin û ditirsin, hemwelatî nikarin ji rêveberan hesab bipirsin û civakên cûda hev du wekî gef dibînin, tevî ku pevçûnek eşkere tune be jî aştiya civakî lawaz bûye.

Ji bo ku aştiya rastîn ava bibe, divê pirsgirêkên mirovan werin axaftin, neheqî werin lêkolînkirin, mexdûriyet werin rakirin û nakokî di cihê tundiyê de bi mekanîzmayên edaletê werin çareserkirin.

> Ji Quranê: Sûreya Hucurat, Ayeta 9

> "Aşitiyê di navbera wan de bi edaletê pêk bînin û edaletê bikin. Bêguman Xwedê ji kesên edaletdar hez dike."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet nîşan dide ku di dema nakokiyê de tenê veqetandina aliyan têrê nake, çareseriyeke adilane jî pêwîst e.

Heke di nakokiyekê de be ku aliyek rastî neheqiyê hatibe, ji bo aştiyê nedîtina neheqiyê ne çareseriyeke rast e. Aştiya domdar rawestandina êrîşkariyê û lihevanîna aliyan li ser bingeha edaletê dixwaze.

Ev pîvan dikara di gelek qadan de bibe rêber: ji nakokiyên nav malbatê heta pirsgirêkên cîrantiyê, ji têkiliyên karker-kardêr heta alozî û tenşeyên navbera civakan.

Lê belê bi navê edaletê tevgerîn mafê karanîna hêza bêsînor nade. Armanc ne tolhildan e, rawestandina neheqiyê û avaakirina nîzameke ewle ye.

Domdariya aştiyê ne tenê bi xwesteka mirovan a ji bo aştiyê, lê bi piştgirîkirina aştiyê ya bi edaletê ve girêdayî ye.

3. CUDAHÎ NE GEF IN, RASTIYA PIKVEJIYANÊ NE

Dibe ku mirov ne bi heman zimanî biaxivin, ne xwedî heman paşeroja çandî bin, baweriyên cûda bipejirînin an di nav heman olê de xwedî şîroveyên cûda bin. Ne pêkan e ku mirovên di heman civakê de bijîn di her mijarê de heman tiştî bifikirin.

Ev cihêrengî bi serê xwe ne sedema dijminatiyê ye. Pirsgirêka rastîn ew e ku cudahî bibin îddîaya bilindbûnê, cudakarî, derxistin û dijminatî.

Piştgiriya olî tenê avaakirina têkiliyên baş bi mirovên ku mîna xwe difikirin re naye wateyê. Berpirsiyariya exlaqî dixwaze ku mirov karibe di nav çarçoveya maf û hiqûqê de bi mirovên xwedî cudahî re jî bijî.

> Ji Quranê: Sûreya Hucurat, Ayeta 13

> "Gelî mirovan! Bêguman me hûn ji nêr û mêyekî afirandin; me hûn kirin gel û qebîle da ku hûn hev du nas bikin. Di nava Xwedê de yê herî bi nirx ji we kesê ku herî zêde ji Wî ditirse (xwedî teqwa ye). Bêguman Xwedê zana û agahdar e."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Xîtaba ayetê ya ji bo hemû mirovahiyê girîng e. Veqetandina mirovan a wekî gel û civakan bi nasîna hev du ve hatî girêdan. Pîvana bilindbûnê ne regez, qebîle an nasnameya civakî, lê teqwa hatî nîşandan.

Ev nêzîkatî li hember piçûkxistina her mirovî ku tenê ji ber malbata lê ji dayik bûye, zimanê dipeyive, gelê pê re girêdayî ye an çanda ku pejirandiye re pîvaneke exlaqî ya bihêz pêşkêş dike.

Parastina cudahiyan di civakê de, nasîna mirovan ji hev û rêzgirtina li mafên hev bawerî û ewlehiya civakî zêde dike. Nekirina neheqiyê li hember tu kesî ji ber nasnameya wî aliyekî girîng ê piştgiriya olî ye.

Piştgirî ne bi tunekirina cudahiyan, lê bi avaakirina jiyaneke adil di gel cudahiyan xurt dibe.

4. EDALET SÎNOR Û GARANTIYA PIŞTGIRIYÊ DIYAR DIKE

Mirov piraniya caran meyldar in ku alîkariyê bidin kesên ku ji xwe re nêzîk dibînin. Dixwazin endamên malbatê, heval, cîran û civakên xwe biparêzin. Ev nêzikahiya xwezayî dikare piştgiriya civakî xurt bike. Lê belê eger di cihê edaletê de berjewendiyên komî bi cih bibin, piştgirî dikare veguhere cudakarîya li hember yên din.

Ku mirovek li hember neheqiya li nêzîkê xwe derkeve lê li hember neheqiya li mirovekî din bêdeng bimîne, ev nîşan dide ku edalet ji bo herkesî bi heman awayî nayê sepandin.

Ji bo ku piştgiriya olî saxlem be, divê di alîkariyê de, di bazirganiyê de, di rêveberiyê de û di çareserkirina nakokiyan de edalet pîvana bingehîn be.

> Ji Quranê: Sûreya Nîsa, Ayeta 135

> "Gelî yên ku iman anîne! Ji bo Xwedê bibin şahidên ku edaletê bi hişyarî li seriyan digirin, heke dijî xwe, dê û bav û nêzîkên we be jî..."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet bi eşkereyî teqez dike ku divê edalet ji berjewendiyên kesane û têkiliyên nêzîkahiyê bilindtir bêt dîtin.

Sûretê vê di jiyana civakî de ev e: Nedîtina guneh an sûcê kesekî ji ber ku merivê te ye, xelaskirina kardêrekî ji ber ku hêzdar e, an hiştina belengazekî di nav mexdûriyetê de ji ber ku nikare mafê xwe bipêje, nayê قبولkirin.

Bi heman awayî, dewlemendî an xizanîya kesekî jî nabê bibe pîvana parastina mafê wî.

Heke edalet li gorî kîbûna mirovan biguher e, baweriya di civakê de lawaz dibe. Heke pîvan ji bo hêzdaran cûda, ji bo bêhezan cûda werin sepandin, têkiliyên piştgiriyê jî bi demê re vedigorin têkiliyên cihêreziyê (imtiyazê).

Ji ber vê yekê piştgiriya olî divê ne tenê avahiya ku alîkariyê belav dike, di heman demê de xwedî tespîteke ku beşdarî parastina maf û rakirina neheqiyê dibe be.

5. ÇÊKÎ Û BAŞÎ NEDÎTINA NEHEQIYÊ NÎNE

Carinan ji bo parastina aramiya civakî tê fikirîn ku divê pirsgirêk neyên axaftin. Lê belê nuxamtina pirsgirêkan her dem aramiyê nayne. Bêdengkirina mirovê rastî neheqiyê hatî, dibe sedema mezinbûna mexdûriyetê û windabûna baweriyê.

Başî û çêkî reftar û tevgerên nerm li hember mirovan dihewîne; lê ligel vê parastina mafên wan, rastkirina şaşiyan û astengkirina tevgerên zirardar jî dixwaze.

Di civakekê de ku xeletiyên hêzdaran her dem têne efûkirin, lê xeletiyên bêhezan bi girranî têne cezakirin, ev rewş birînek giran dide hesta edaleta civakî.

> Ji Quranê: Sûreya Maîde, Ayeta 8

> "Gelî yên ku iman anîne! Ji bo Xwedê bibin kesên ku mafî biparêzin û bi edaletê şahidiyê bikin. Kîna li hember civakekê we ber bi neheqiyê ve neban e. Edaletdar bin; ev ji teqwayê re nêzîktir e..."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ayet radigihîne ku divê mirov ji edaletê dûr nekeve, heta li hember kesên ku ji wan hez nake an jî difikire ku li hember wî ne jî.

Ev pîvan di parastina aştiya civakî de girîngiyeke mezin hildigire. Ji ber ku dijminatiya navbera mirovan piraniya caran dibe sedem ku mafên aliyê din bêhembar werin dîtin. Mirov gava xwe mafdar dibîne, dikare neheqiya li hember aliyê din rewa bibîne.

Lê edalet ne tenê davranîşek e ku em nîşanî mirovên jê hez dikin didin. Ezmûna rastîn parastina mafên kesên ku em pê re li hev nakin an ji me re dûr in e.

Çêkî nebûna şirîkê xirabiyê ye. Rawestandina neheqiyê, parastina kesê zirardîtî û lêgerîna çareseriyeke adil parçeyên başiya civakî ne.

6. EMANET, BAWERÎ Û RÊVEBERIYA BERPIRSYAR

Ji bo ku civak li ser piyan bimînin tenê moral û exlaqê kesane têrê nake. Çavkaniyên hevpar, xizmetên giştî, komele, weqf, kooperatîf û fonên piştgiriyê jî divê bi awayekî ewledar werin rêvebirin.

Heke mirov ji bo armanceke hevpar drav, ked, erd an keresteyan deynin holê, ev beşdarî emanet in. Rêvebirina van emanetan ji aliyê kê ve, ji bo çi armancê û çawa tê karanîn divê zelal be.

Gava di çalakiyên komkirin û belavkirina alîkariyê de berpirsiyariya hesabdanê tune be, avahiyên piştgiriyê yên bi niyeta baş hatine avaakirin jî dikarin rastî bêbaweriyê werin.

> Ji Quranê: Sûreya Nîsa, Ayeta 58

> "Bêguman Xwedê ferman dike ku hûn emanetan bidin xwediyên wan û gava ku hûn di navbera mirovan de hikum dikin, bi edaletê hikum bikin..."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Dahênana emanetê ji bo xwediyê wî dixwaze ku peywirek ne tenê ji ber nêzîkahî an berjewendiya kesane, lê bi çavdêriya jêhatîbûn û berpirsiyariyê bê dayîn. Hikumkirina bi edaletê jî biryarên ku ne li gorî berjewendiyên kesane, lê li ser bingeha maf û edaletê têne wergirtin anîn ziman.

Ev pîvan îro di rêveberiya komele, kooperatîf, weqf û saziyên piştgiriya civakî de dikarin werin sepandin.

Nimûne, gava fona alîkariyê ya hevpar bê avaakirin:

 * Hatine û çûyîn divê bi rêkûpêk werin tomar kirin.

 * Pîvanên alîkariyê divê berê werin diyar kirin.

 * Agahiyên kesane yên hewcedaran divê werin parastin.

 * Peywirên rêveberiyê divê bi awayekî zelal werin pênasekirin.

 * Xerciyên mezin divê bi pêvajoyên biryardanê yên çavdêrbar ve werin girêdan.

 * Rêvebirên fonê divê bi rêkûpêk raporan pêşkêşî şirîkan bikin.

Ev ne rêbazên îdarî yên nûjen in ku di ayetê de yek bi yek hatine hejmartin; ew rêbazên ku dikarin ji bo sepandina pîvanên emanet û edaletê di saziyên îroyîn de werin pêşniyarkirin in.

Bawerî ne tenê bi gotina rêveberan ku ew xwedî niyeta baş in, lê bi çavdêrbarbûna berpirsiyariyên wan xurt dibe.

7. TÊKOŞÎNA LI HEMBERÎ XÎZANIYÊ: SADAQA, ZEKAT Û ÇARESERIYÊN DOMDAR

Yek ji qadên herî berçav ên piştgiriya olî têkoşîna li hemberî xizaniyê ye. Birçîbûn, pirsgirêka starxistinê, bêkarî, barê deyndanê û negihîştina perwerdehiyê bandor li jiyana mirovan dikin.

Alîkarî ji bo dabînkirina hewcedariyên bilez girîng e. Lê têkoşîna li hemberî xizanîya domdar divê tenê bi belavkirina pakêtên alîkariyê sînor nemîne. Divê derfetên ku mirov karibin jiyana xwe pê bidomînin, hînbûna pîşeyan, beşdarbûna di hilberînê de û qezenckirina serxwebûna aborî jî werin piştgirîkirin.

> Ji Quranê: Sûreya Beqere, Ayeta 177

> "Çêkî û başî ne ew e ku hûn rûyên xwe bidin aliyê rojhilat û rojavayê. Başiya rastîn baweriya bi Xwedê, roja dawî, milyaketan, kitêban û pêxamberan e; û tevî hezkirina mal û milk, dayîna wî ji bo nêzîkan, sêwiyan, belengazan, rêwiyan, daxwazkeran û ji bo azadkirina koleyan e..."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet başiyê tenê bi ibadetên berçav sînor nake. Baweriyê di gel tevbigerên mîna parvekirin, rawestana li ser sozê, wergirtina berpirsiyariyê û nîşandana sebrê di demên dijwar de digire dest.

Alîkariya ji belengazan re parçeyekî berpirsiyariya civakî ye. Lê belê divê alîkarî rûmeta mirov biparêze. Divê mirov di dema wergirtina alîkariyê de neyên piçûkxistin, tespîtkirin an ji bo berjewendiyên siyasî, aborî an kesane neyên karanîn.

Ji bo çareseriya domdar dikare di navbera alîkarî û hilberînê de têkilî bê danîn. Perwerdehiya pîşeyî, teşebusên piçûk ên hilberînê, kooperatîfên çandiniyê, atolyeyên hevpar, bazarên herêmî û fonên piştgiriyê amûrên ku dikarin di vê mijarê de werin nirxandin in.

Mînakî, atolyeyeke xeratî û darteşiyê di cihê belavkirina belaş a tiştan de dikare pîşeyê fêrî ciwanên hewcedar bike, hilberîna hevpar bike û tevkariyê li qezenckirina dahatê bike. Kooperatîfeke çandiniyê bi nirxandina erda bêkar û keda nehatî karanîn dikare çavkaniyên debarê yên malbatan xurt bike.

Ev ne modelên saaziyî yên amade ne ku di Quranê de navê wan derbas dibe; ew sepandinên hemdemî ne ku dikarin ji pîvanên parvekirin, ked, berpirsiyariyê û alîkariyê werin pêşxistin.

Armanc ne hiştina mirovê alîkarîwergir di nav girêdayiya alîkariyê de ye, lê piştgirîkirina derfetên wî ye ku ku gava pêkan be karibe jiyana xwe ava bike. Ligel vê divê hewcedariyên kesên ku ji ber kalbûn, astengdarî, nexweşî an sedemên din nikarin bixebitin jî di bin garantiyê de bin.

8. RÊZGIRTINA LI KEDÊ Û NIRXÊ CIVAKÎ YÊ HILBERÎNÊ

Jiyana aborî ya civakê ne tenê li ser drav û milkdariyê dikare bêt nirxandin. Ked, zanîn, pîşe, xizmetên lênêrînê, hilberîna çandiniyê û xebatên nedîtî yên ku jiyana hevpar dipêjin jî parçeyên refaha civakî ne.

Kesên ku di mala xwe de zarokan mezin dikin, li kal û pîran dinêrin, erdê dixebitînin, darançînin, malan ava dikin, xwarinê çêdikin an pîşeyan fêrî yên din dikin, tevkariyê li domandina jiyana civakî dikin.

Ji ber vê yekê hilberîn û piştgirî divê ji hev cihê neyên fikirîn. Hilberîn gava ku ber bi dabînkirina hewcedariyên mirovan û avaakirina derfetên debarê ve diçe, dikare piştgiriyê xurt bike. Lê heke encamên hilberînê bi awayekî neadilane werin parvekirin, heman çalakiya hilberînê dikare neheqiyê jî zêde bike.

> Ji Quranê: Sûreya Necm, Ayeta 39

> "Ji bo mirov tenê tiştê ku wî ked dabûyê heye."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet mirov vedixwîne ku li ser ked û berpirsiyariya xwe bifikire. Lê ji vê ayetê nabe ku encamek wisa bê derxistin ku serkeftina aborî ya her mirovî tenê bi xebata wî ve girêdayî ye. Ji ber ku mirov di aliyê tenduristî, perwerdehî, berpirsiyariyên malbatî, derfetên kar, mercên aborî û cudahiyên xwerû de xwedî heman mercan nîn in.

Rêzgirtina li kedê, dayîna mafê mirovê kedkar û diyarikirina beramberiya kedê bi awayekî adil dixwaze.

Nekarîna karkerekî ku meaşê xwe bi demê re bistîne, karanîna bêtaybet a zanîna usta yekî an neçarbûna hilberîner ku berhemê xwe di bin bihayê lêçûnê de bifroşe, piştgiriya civakî lawaz dike.

Ji ber vê yekê saziyên piştgiriya pîşeyî, kooperatîfên hilberînê û modelên xebata hevpar; ji bo parastina nirxê kedê, hêsankirina gihîştina amûrên hilberînê û alîkariyê mirovan di veguhertina zanîn û behreyên xwe de bo nirxê aborî dikarin werin pêşxistin.

Aşikera be ku dahata ji hilberînê çawa tê parvekirin; mafên karkeran, tevkariyên şirîkan û xercên hevpar divê li ser pîvanên berê diyar-bûyî bin.

Piştgirî ne karanîna kedê ya bêberamber e, navê naskirina nirxê kedê ye.

9. MALBAT, CÎRANTÎ Û HÊZA CIVAKA HERÊMÎ

Piştgiriya civakî piraniya caran ji derdora herî nêzîk dest pê dike. Endamên malbatê hewcedariyên hev du dipêjin; cîran di rojên dijwar de alîkariyê dixwazin û didin hev; di taxê de mirov dikarin piştgiriyê bidin kesên ku nexweşî, karesat an tengasiya aborî dijîn.

Lê heke piştgirî di nav sînorên malbat û cîrantiyê de bimîne, nikare hemû hewcedariyên civakê dabîn bike. Baweriya têkiliyên herêmî divê bi saziyên firehtir û adil re bêt piştgirîkirin.

> Ji Quranê: Sûreya Nîsa, Ayeta 36

> "Perestiya Xwedê bikin û tiştekî tiştekî din tevî wî nekin. Ji dê û bav re, ji nêzîkan re, ji sêwiyan re, ji belengazan re, ji cîranê nêzîk re, ji cîranê dûr re, ji hevalê kêleka xwe re, ji rêwiyan re û ji kesên di bin destên we de re başiyê bikin..."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Di vê ayetê de ji bilî derdora nêzîk, bibîranîna cîranê dûr, rêwî, belengaz û mirovên di nav têkiliyên cûda de balê dikişîne.

Ev nêzîkatî tîne bîra mirov ku berpirsiyariya xwe tenê bi kesên ku ji xwe re nêzîk dibîne sînor neke.

Îro torên piştgiriya taxan, komên alîkariya dilsoz, kooperatîf, yekîtiyên pîşeyî û navendên piştgiriya civakî yên herêmî dikarin ji bo pêkanîna vê pîvanê werin karanîn.

Mînakî, tespîtkirina malbatên hewcedar di taxekê de, dabînkirina hewcedariyên rojane yên kal û pîran, gihîştina zarokan bi perwerdehiyê, hevberkirina kesên li kar digerin bi pîşeyên wan re û amadekirina planên alîkariyê yên hevpar di rewşên karesatê de pêkan e.

Di dema van xebatan de divê bal bêt kişandin ser nepeniya mirovan; nabe ku tu kes ji bo wergirtina alîkariyê prepared an neçar bête kirin ku bawerî, nasname an dîtina xwe ya kesane aşker bike.

Serkeftina piştgiriya herêmî ne tenê bi hejmara mirovan ku gihîştinê tê nirxandin, lê bi pîvana ku ewlehî, serxwebûn û mercên jiyanê yên mirovan çiqas baştir bûne tê nirxandin.

10. PIŞTGIRIYA OLÎ Û BERPIRSYARIYA GIŞTÎ (KAMU)

Alîkarî ne mijareke wisa teng e ku tenê ji tevgerên dildar ên kesane re bêt hiştin. Di qadên mîna perwerdehî, tenduristî, ewlehî, edalet, jêrxaneya bingehîn û parastina civakî de berpirsiyariyên giştî (kamu) jî hene.

Alîkariya kesane, saziyên dilsoz û kooperatîf dikarin tevkariyê li çareserkirina pirsgirêkên civakî bikin. Lê hebûna van berpirsiyariyên hiqûqî yên saziyên giştî ji holê ranake.

Bi heman awayî hebûna saziyên giştî jî berpirsiyariyên exlaqî yên mirovan li hemberî hev bi tevahî ji holê ranake. Di civakeke saxlem de xizmetên giştî, piştgiriya sivîl û berpirsiyariya kesane dikarin hev du temam bikin.

> Ji Quranê: Sûreya Şûra, Ayeta 38

> "Ew bersivê didin bangewaziya Xwedê, nimêjê dikin, karên wan di navbera wan de bi şêwireyê ye û ji tiştên ku me dane wan xerc dikin."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ayet şêwirîn û parvekirinê di nav taybetmendiyên girîng ên jiyana civakî de hejmêre. Ji vir re dikare bê fikirîn ku biryarên hevpar ji vîna kesekî tenê re neyên hiştin, nêrînên mirovan ên têkildar werin girtin û çavkaniyên hevpar bi hişmendiya berpirsiyariyê werin karanîn.

Di saziyên îroyîn de pîvana şêwirînê; bi riya civînan, mekanîzmayên nûneriyê, raportina vekirî, pêvajoyên biryardanê yên hevpar û rêyên îtirazê dikare bêt sepandin.

Mînakî, di kooperatîfekê de hebûna mafê axaftinê ya şirîkan, aşkerakirina hatine û çûyînan, hesabdanîna rêveberan û girtina biryarên girîng bi rêbazên berê diyar-bûyî dikare baweriyê xurt bike.

Ligel vê divê avahiya hiqûqî, rêbazên biryardanê û rayeyên her saziyê li gorî qanûnên têkildar werin diyar kirin. Pîvanên olî û exlaqî dikarin rêberiyê ji sêwirana saziyên nûjen re bikin; lê ew rasterast cihê rêziknameyên hiqûqî û pîvanên rêveberiya profesyonel nagirin.

11. JI BO CIVAKA EWLE Û BÎWER GIRÎNGIYA SOZ Û PEYMANÊ

Di jiyana civakî de bawerî bi pêkanîna sozên ku mirov didin hev du xurt dibe. Di bazirganiyê de zelalbûna peymanê ye, di têkiliyên kar de diyaribûna berpirsiyariyan, di şirîkatiyê de tomarkirina tevkariyan û rêvebirina adilane ya têkiliyên deyndanê ji vî alî ve girîng e.

Lihevkirinên devkî di hin rewşan de dikarin têrê bikin; lê di têkiliyên xwedî nirxê darayî yê bilind an demdirêj de tomarkirinên nivîskî alîkariyê li astengkirina nakokiyan dikin.

> Ji Quranê: Sûreya Îsra, Ayeta 34

> "Heta ku ew bigihîje temenê mezinbûnê nêzîkî malê sêwî nebin, ji bilî awayê ku herî baş e ji bo wî. Soza xwe bi cih bînin. Bêguman mirovê ku soz dide, ji soza xwe berpirsiyar e."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet bi taybetî parastina malê sêwî û bi cih anîna sozên hatine dayîn teqez dike. Hişmendiya emanet û berpirsiyariyê ya di ayetê de nîşan dide ku çima bawerî di têkiliyên civakî de girîng e.

Heke mirovek dibêje ew ê drav bide şirîkatiyê, divê vê erka xwe bi eşkereyî diyar bike. Heke kardêrek soza dayîna meaş bide, divê vê bi cih bîne. Heke kooperatîfek soz bide ku berhemê bikire, merc divê zelal bin û li gorî peymanê tevger bike.

Lê bawerî ne ew e ku mirov her sozê bêyî lêkolîn bipejirîne. Têkiliya baweriyê ya saxlem; li ser zelalî, agahîya rastbar, tomarkirina rast û berpirsiyariya berevajî tê avaakirin.

Ji ber vê yekê di aliyê aborî ê piştgiriya olî de peymanên nivîskî, hesabgirya şaffaf, pîvanên şirîkatiyê yên vekirî û çareserkirina adilane ya nakokiyan amûrên girîng in.

12. PARASTINA ZAROKAN, KAL Û PÎRAN Û MIROVÊN DI REWŞA ŞIKESTÎ DE

Hêza civakê ne tenê bi rewşa kesên herî dewlemend, tendurist an hilberîner tê pîvandina. Mercên jiyanê yên zarokan, kal û pîran, kesên astengdar, nexweş, bêkar û kesên hewcedarê piştgiriya lênêrînê jî kalîteya nîzama civakî nîşan didin.

Mirov di demên cûda yên jiyana xwe de dikarin hewcedarî alîkariya yên din bibin. Kesê ku îro piştgiriyê dide yekî din, dibe ku sibê bixwe hewcedarî piştgiriyê bibe. Ji ber vê yekê piştgirî tenê çêkiyeke demkî nîne, hişmendiya berpirsiyariyê ye ku mercên guherbar ên jiyana mirov berçav digire.

> Ji Quranê: Sûreya Duha, Ayetên 9–11

> "Nêre, sêwî neçewsîne!"

> "Û kesê daxwazkar nekirîne!"

> "Lê kerema Xudanê xwe bêje û bêje."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet bi awayekî eşkere parastina sêwî û nedeftana reftarên xirab li hember mirovê ku alîkariyê dixwaze teqez dikin.

Piçûkxistin, sûcdarkirin an şermezarkirina mirovê alîkarîxwaz di civakê de, li ser tengasiya darayî barê psîkolojîk jî li jiyana wî zêde dike.

Hişmendiya piştgiriyê ya ku rûmeta mirov biparêze, hewcedaran tenê wekî mijara belavkirina alîkariyê nabîne. Wan wekî kesên xwedî maf, tercîh û kesayetî dipejirîne.

Gihîştina zarokan bi perwerdehiyê, jiyana kal û pîran di mercên ewle de, beşdarbûna kesên astengdar di jiyana civakî de û dabînkirina hewcedariyên bingehîn ên nexweşan dikarin di nav armancên berçav ên piştgiriyê de cih bigirin.

Beşkirina van peywiran divê bi berçavgirtina derfetên malbatan, kapasîteya saziyên dilsoz û berpirsiyariyên xizmetên giştî bêt diyar kirin.

13. ÇARESERKIRINA NAKOKIYAN: DI CIHÊ TOLHILDANÊ DE HAKKANIYET

Li her cihê ku mirov pêkve dijîn, dîtinên cûda, pevçûnên berjewendiyan û nakokî dikarin derkevin holê. Tişta girîng ne nebûna tu nakokiyê ye, çawa çareserkirina nakokiyan e.

Pirsgirêkeke piçûk a cîrantiyê ku di demê de û bi awayekî adil neyê girtin dest, dikare mezin bibe. Nakokiya meaş li cîhê kar ji ber guhnenedana aliyan ji hev re dikare veguhere dijminatiya demdirêj. Pirsgirêkên navbera civakan bi agahiyên xelet û pêşdaraziyan dikarin girantir bibin.

Ji ber vê yekê çanda aştiyê gohdarîkirin, gihîştina agahiya rast, diyarikirina mafên aliyan û di dema pêwîst de sûdwergirtina ji mekanîzmayên navbeynkariya bêalî dixwaze.

> Ji Quranê: Sûreya Fussilet, Ayeta 34

> "Çêkî û xirabî yek nîn in. Tû xirabiyê bi awayê ku herî baş e dûr bixe. Wê demê tu yê bibînî ku kesê ku di navbera te û wî de dijminatî heye, wekî ku bûye dostekî germ e."

> 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Ev ayet tîne bîra mirov ku divê bersiva li hember xirabiyê jî xwedî pîvaneke exlaqî be. Kontrolkirina hêrsa mirovan, dûrketina ji tevgerên ku aloziyê zêde dikin û lêgerîna çareseriyeke avaker gava ku pêkan be dikarin alîkariyê li çêkirina têkiliyan bikin.

Lê dûrxistina xirabiyê bi tevgera herî baş naye wateyê ku mexdûr ji parastina xwe dest berde an radestî tundiyê bibe. Di hemberî tundî, gef an destdirêjiya domdar de divê ewlehî bêt dabînkirin, serî li rêyên hiqûqî bêt dan û mexdûr bêt parastin.

Bexşandin dikare tercîheke kesane be; lê neçar kirina mexdûr ji bo bexşandinê ne rast e. Ji bo avaakirina aştiyê diyarikirina berpirsiyariyan û rakirina ziraran jî girîng e.

Piştgiriya civakî li aliyekî hewl dide ku rê li ber veguhertina hêrsê bo tolhildanê bigire, li aliyê din jî divê mafên mirovên rastî neheqiyê hatine biparêze.

14. BERÇAVKIRINA PIŞTGIRIYA OLÎ: MODELA PIŞTGIRÎ Û HILBERÎNA HERÊMÎ

Pîvanên piştgiriya olî bi pîvana ku di jiyana rojane de karibin werin sepandin nirxê civakî qezenc dikin. Ji ber vê yekê di asta herêmî de modelên piştgiriyê ku hewcedariyên mirovan tespît dikin, çavkaniyan bi awayekî zelal birêve dibin û encaman dinirxînin dikarin werin pêşxistin.

Modela jêrîn ne avahiyek e ku di Quranê de wekî saziyek amade hatî pênasekirin; ew pêşniyarek hemdem e ku ji pîvanên edalet, parvekirin, emanet, şêwirîn û rûmeta mirov hatî amadekirin.

A. Tespîtkirina hewcedariyan

Pêşî divê bê lêkolînkirin ku li herêmê kîjan hewcedarî hene:

 * Hewcedariyên gıda û vexwarinê yên bingehîn.

 * Pirsgirêkên starxistin û germkirinê.

 * Hewcedariyên perwerdehiyê yên zarokan.

 * Bêkarî û hewcedariyên perwerdehiya pîşeyî.

 * Rewşa kal û pîran û kesên hewcedarê piştgiriya lênêrînê.

 * Hewcedariyên çandinî, ajaldarî û çalakiyên hilberîna piçûk.

Gava tespîtkirina hewcedariyan tê kirin divê agahiyên kesane werin parastin, mirov neyên êşandin û ji bo wergirtina alîkariyê mercê girêdayiya bi ol an dîtineke siyasî ya diyar neyê xwestin.

B. Diyarikirina çavkaniyan

Çavkaniyên piştgiriyê dikarin ji bexşên dilsoz, xercên endamtiyê, alîkariyên madî, çalakiyên hilberîna hevpar ku di çarçoveya hiqûqî de têne meşandin û çavkaniyên din ên guncaw pêk werin.

Ji ber ku dibe ku erka hiqûqî û darayî ya her cûreyê çavkaniyê cûda be, avahiya saziyê divê li gorî vê bêt diyar kirin.

C. Veqetandina alîkariya bilez û piştgiriya domdar

Beşek ji çavkaniyan dikare ji bo dabînkirina hewcedariyên bilez bêt veqetandin. Beşek din jî dikare ji bo perwerdehiya pîşeyî, amûrên hilberînê, gihîştina zarokan bi perwerdehiyê û projeyên ku piştgiriyê didin serxwebûna aborî bêt nirxandin.

Ligel vê hemû hewcedarî bi rêya hilberînê nayên çareserkirin. Ji bo kesên ku nikarin bixebitin, bi nexweşiyê re têkoşînê dikin an hewcedarê piştgiriya lênêrînê ya domdar in, mekanîzmayên piştgiriya civakî yên bi rêkûpêk jî pêwîst in.

D. Rêveberiya zelal (şaffaf)

Hatine û çûyîn divê werin tomarkirin, pîvanên belavkirina alîkariyan divê werin eşkere kirin û derfetên çavdêriya serbixwe divê werin nirxandin.

Divê rêzikên ku rê li ber berjewendiya kesane ya rêveberan digirin werin avaakirin; derfeta girtina agahiyê ya bi qasî guncaw ji bo şirîkan û bexşderan divê bêt dabînkirin.

E. Nirxandina encaman

Serkeftina xebateke piştgiriyê ne tenê bi mîqdara bexşên hatine komkirin divê bêt pîvandin. Divê bê lêkolînkirin ku hewcedariyên bingehîn ên çend kesî hatine dabînkirin, çend kes gihîştine perwerdehî an piştgiriya pîşeyî, kîjan pirsgirêk bi awayekî domdar kêm bûne û çavkanî çiqas bi karkêrî hatine karanîn.

Ev nêzîkatî dikare alîkariyê bike ku piştgirî bi niyeta baş dest pê bike û veguhere sûda civakî ya pîvandar.

15. SERKEFTINA PIŞTGIRIYÊ ÇAWA TÊ PÎVANDIN?

Gava çalakiyên piştgiriya civakî têne meşandin niyeta baş girîng e; lê bi serê xwe têrê nake. Divê bê nirxandin ku çavkanî rast hatine karanîn an na, hewcedarî bi rastî hatine dabînkirin an na û sepandin zirardane mirovan an na.

Ji bo vê armancê hin pirsên bingehîn dikarin werin pirsîn:

 * Yekem: Alîkarî bi rastî digihîje mirovên hewcedar?

 * Duyem: Rûmet, nepenî û tercîhên kesên alîkarîwergir têne parastin?

 * Sêyem: Di belavkirina çavkaniyan de nêzîkahî, cudakarî an torên xizmtiyê bandorê dikin?

 * Çarhem: Xebata hatî kirin tenê hewcedariya îro dabîn dike, an mercên jiyanê yên paşerojê jî baştir dike?

 * Pêncem: Hatine, çûyîn û encamên xebatê dikarin werin çavdêrkirin?

 * Şeşem: Mirovên hewcedar dikarin beşdarî pêvajoyên biryardanê bibin?

 * Heftem: Gava xeletiyek bêt kirin gilî têne guhdarîkirin û rastkirinên pêwîst têne kirin?

Ev pirs dikarin alîkariyê bidin saziyên piştgiriya olî da ku xebatên xwe pêş bixin. Di heman demê de dikarin tevkariyê li xurtkirina baweriya civakî bikin.

16. PIŞTGIRIYA OLÎ BANGÎ WÎCDAN Û BERPIRSYARIYA HEVPAR A MIROVAN DIKE

Piştgiriya olî hişmendiya exlaqî ye ku tîne bîra mirov ku ew ne tenê ji bo xwe dijî. Mirov gava hewcedariyên xwe dabîn dike, rewşa yên din jî difikire; berpirsiyariya derfetên xwedî digire ser xwe û tevkariyê dike ku jiyana civakî ewledartir bibe.

Ligel vê divê piştgirî ji bo lêpirsîna baweriya mirovan an ferzkirina awayekî jiyanê yê diyar neyê karanîn. Veguhertina alîkariyê bo amûrekî zextê, taybetmendiya piştgiriyê ya ku baweriyê ava dike xira dike.

Bangkirina wîcdana mirovan û avaakirina saziyên adil ku mafên wan biparêzin ne alternatîfên hev du ne. Gava exlaqê kesane, piştgiriya dildar û berpirsiyariya giştî bi hev re werin girtin dest, bi pirsgirêkên civakî re berfirehtir dikare bêt têkoşînkirin.

 Ji Quranê: Sûreya Beqere, Ayeta 256

"Di ol de zorlêkirin tune ye. Êdî rastî û xeletî ji hev hatine veqetandin..." 

Aşkerakirin û wateya wê ya civakî:

Hevoka destpêkê ya vê ayetê diyar dike ku zorlêkirin di mijara ol û baweriyê de nayê قبولkirin. Tevî ku şîrove û derdorên cûda li ser ayetê hene jî, girîngiya berçavgirtina vîna azad di mijara ol û baweriyê de di cihê hewla zorlêkirina mirovan de eşkere ye.

Piştgiriya civakî jî divê ol, bawerî, raman an nasnameya mirovan di bin zextê de nehêle. Xwestina guhartina baweriyê, beşdarbûna di komeke diyar de an destberdana ji dîtinên kesane wekî mercê alîkariyê, zirarê dide xisusiyeta azad û ewledar a piştgiriyê.

Berpirsiyariya exlaqî di dema alîkariyê de parastina rûmet û tercîhên wan jî dihewîne.

17. ENCAMA HEVPAR A SERIYA JI DEH GOTARAN: JI PIŞTGIRIYÊ BER BI NÎZAMA AŞTÎYÊ VE

Di dirêjahiya vê xebata ji deh gotaran pêk tê de aliyên cûda yên piştgiriya olî hatine girtin dest. Ji têkiliyên malbatê heta cîrantiyê, ji parvekirinê heta kedê, ji têkoşîna li hemberî xizaniyê heta berpirsiyariya hevpar gelek qad, parçeyên ku hev du di civakê de temam dikin in.

Di nuqteya hevpar a hemû van mijaran de mirov heye.

Mirov gava birçî dimîne tenê pakêteke xwarinê ne, derfeta jiyana mirovane jî girîng e. Mirov gava bêkar dimîne tenê alîkariya demkî ne, derfetên fêrbûna pîşe û xebatê jî girîng in. Mirov gava rastî neheqiyê tê tenê teselîkirina wî ne, parastina mafê wî jî girîng e. Mirov gava xwedî nasnameyeke cûda be tenê pêşwazîkirina wî bi tehamulê ne, pejirandina wî wekî kesekî xwedî mafên meksan jî girîng e.

Ji ber vê yekê piştgirî; nirxandina bi hev re ya pîvanên dilovaniyê, edaletê, berpirsiyariyê, kedê, baweriyê û aştiyê dixwaze.

Ji bo ku piştgiriya civakî xurt be ev pîvan dikarin werin pejirandin:

 * Rûmeta mirov: Tu kes ji ber xizanî, nasname an bêheziya xwe nebe ku bêt piçûkxistin.

 * Edalet: Maf divê li gorî nêzîkahiyên kesane an hêza aborî neguherin.

 * Parvekirin: Mirovên xwedî derfet divê rewşa kesên di nav hewcedariyê de berçav bigirin.

 * Rêzgirtina li kedê: Mafên mirovên hilberîner divê werin parastin û beramberiya keda wan bi awayekî adil bê diyar kirin.

 * Bawerî: Çavkaniyên hevpar divê bi rêbazên zelal û hesabdanbar werin rêvebirin.

 * Azadî: Piştgirî divê nebe amûrê zextê li ser ol, bawerî an ramanê.

 * Beşdarbûn: Mirov divê di biryarên têkildarî xwe de xwedî mafê axaftinê bin.

 * Çareseriya domdar: Li kêleka alîkariya bilez divê perwerdehî, hilberîn û derfetên parastina civakî werin pêşxistin.

 * Pêkvejiyana bi cudahiyan re: Cudahiyên ziman, çand, ol, bawerî û ramanê divê neyên veguhertin bo sedema dijminatiyê.

 * Aştî: Nakokî heta ku pêkan be di cihê tundiyê de bi rêbazên adil û guncawên hiqûqê divê werin çareserkirin.

Ev pîvan bi serê xwe hemû pirsgirêkên civakî ji holê ranakerin. Lê gava bi awayekî pêsikbar werin sepandin, dikarin tevkariyê li avaakirina civakeke ewledartir, piştgirîdartir û aştîxwaztir bikin.

18. GOTINA DAWÎ: VEGUHERTINA BAŞIYYÊ JI TEVGERÊ BO ÇANDA CIVAKÎ

Dayîna xwarinê ji aliyê mirovekî ve ji mirovekî birçî re bi nirx e. Alîkariya cîranekî ji nêxweşê xwe re bi nirx e. Fêrkirina pîşeyekî ji aliyê xerat û ustayekî ve ji ciwanekî re bi nirx e. Parastina mafê karker ji aliyê kardêrekî ve bi nirx e. Karanîna dürüst a çavkaniyên giştî ji aliyê rêveberkî ve bi nirx e. Parastina mafên mirovên xwedî nasnameyên cûda ji aliyê civakê ve bi nirx e.

Lê divê ev tevger tenê wekî nimûneyên awarte nemînin. Veguhertina başiyê bo çanda civakî, piştgirîkirina edaletê bi garantiya saziyî û vekirî hiştina rêyên ku mirov karibin mafên xwe biparêzin girîng e.

Piştgiriya olî ne tenê nîşandana tevgerên baş ji aliyê mirovên baş ve ye. Di heman demê de hişmendiya berpirsiyariyê ye ku rê li ber zirar gihandina mirovan ji hev re digire, çavkaniyên hevpar dipáreze, hewcedaran berçav digire û nakokiyan bi awayekî adil çareser dike.

Lê vir de cûdakariyeke girîng heye: Pîvanên exlaqî yên di Quranê de divê wekî rêziknameyeke amade ku hemû saziyên aborî û îdarî yên civaka hemdem bi hûrgilî diyar dike neyên dîtin. Kooperatîf, fonên piştgiriyê, modelên perwerdehiya pîşeyî û mekanîzmayên piştgiriya civakî yên ku ji van pîvanan têne pêşxistin divê bi berçavgirtina mafên mirovan, berpirsiyariyên hiqûqî, zanîna zanistî û hewcedariyên berçav werin sêwirandin.

Bi vê yekê piştgiriya olî tenê wekî şîretek ji paşerojê hatî veguhastin namîne; dikare tevkariyê li sepandinên berpirsyar, pîvandar û pêşkeftî li hember pirsgirêkên îroyîn jî bike.

Di civakekê de heke pirdên baweriyê di navbera dewlemend û belengazan de têne avaakirin, karker beramberiya keda xwe distîne, zarok digihîjin derfetên perwerdehiyê, kal û pîr tenê nayên hiştin, civakên cûda dikarin mafên xwe biparêzin û çavkaniyên hevpar bi dürüstî têne rêvebirin, piştgirî dibe parçeyekî rastîn ê jiyana civakî.

Aştî ne tenê pevkenciyana mirovan e. Aştî; jiyana mirovan bêyî tirs, karîna lêgerîna mafên xwe, debarakirina bi keda xwe, pejirandina bi cudahiyên xwe û avaakirina paşeroja xwe di bin ewlehiyê de ye.

Edalet garantiya vê aştiyê ye. Piştgirî torên civakî yên vê aştiyê xurt dike. Bawerî jî dihêle ku mirov karibin bi hev re tevger bikin.

Armanca piştgiriya olî saxlem nehiştina başiyê tenê wekî çêkiyeke kesane ye; veguhertina wê ye bo çanda jiyanê ku rûmeta mirov biparêze, edaletê berçav bigire, nirx bide kedê û aştiya civakî xurt bike.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa