ARTÊŞA NETEWÎ

 BEŞA ŞEŞEM

RÊVEBERÎ, SAZÎ Û SÎNORÊN DESTHILATA ARTÊŞA NETEWÎ DI PERGALA AŞTIYÊ DE

 1\. Pêşgotin: Hêz bê rêgez dibe xetere

Di her civakê de, hêz pêdivî bi rêxistin, qanûn û berpirsiyariyê heye. Heke hêz bê sînor be, dikare ji armanca xwe ya bingehîn dûr bikeve û bibe sedema zordariyê. Lê dema ku hêz di çarçoveya qanûnê de tê bikaranîn, ew dikare bibe amûreke parastinê û aramiyê.

Artêşa Netewî ji bo parastina welat û gel tê avakirin. Ji ber vê yekê, rêveberiya wê divê li ser qanûn, şeffafî, dîsîplîn, berpirsiyariyê û çavdêriya destûrî were avakirin.

Di Pergala Aştiyê de, artêş ne xwediyê welat e; ew saziyek e ku ji bo xizmeta welat û gel dixebite. Desthilata wê ji qanûnê tê û divê di sînorên qanûnî de were bikaranîn.

Armanca vê beşê ew e ku prensîbên rêveberiya artêşê, têkiliya wê bi saziyên sivîl re û rêbazên pêşîgirtina li bikaranîna xerab a desthilatê were ravekirin.

 2\. Rêveberiya artêşê û erkên wê

Rêveberiya artêşê pêvajoya plansazî, rêxistin, perwerde, rêvebirin û nirxandina karên parastinê ye.

Rêveberiya baş divê erkên her saziyê zelal bike û rê li ber tevlihevî û dubarekarî bigire.

Di çarçoveya Pergala Aştiyê de, rêveberiya artêşê divê van erkên bingehîn pêk bîne:

* Parastina welat li gorî qanûn û destûrê.

* Amadekirina endaman ji bo erkên wan ên qanûnî.

* Parastina tenduristî, maf û rûmeta endaman.

* Hevkariya bi saziyên sivîl re di şertên ku qanûn destûrê dide.

* Amadekariya li hemberî karesat û metirsiyên giştî.

* Bikaranîna berpirsiyar a çavkaniyên giştî.

* Nirxandina encaman û pêşxistina kalîteya kar.

Rêveberiya baş ne tenê bi pêkanîna erkên rojane tê pîvan; ew bi awayê pêkanîna wan erkên jî tê pîvan. Rêzgirtina qanûnê, parastina sivîlan û berpirsiyariya giştî divê di hemû biryaran de hebin.

### 3\. Sînorên desthilata artêşê

Desthilat divê her dem xwedî sînorên qanûnî be. Tu saziyek nikare tenê bi hinceta ewlehiyê her biryarekê bistîne an mafên bingehîn yên welatiyan binpê bike.

Di Pergala Aştiyê de, sînorên desthilata artêşê li ser van prensîban têne avakirin:

Yekem: Sînorên destûrî. Artêş divê tenê erkên ku di destûr û qanûnan de ji bo wê hatine diyarkirin pêk bîne.

Duyem: Sînorên erkê. Her saziyek divê di warê berpirsiyariya xwe de bixebite û ji desthilata xwe sûdê ji bo berjewendiya kesane negire.

Sêyem: Sînorên mafên mirovan. Ewlehî nikare bibe hinceta îşkence, cezayên bêqanûnî, cudakarî an zexta li ser welatiyan.

Çarem: Sînorên siyasî. Artêş divê ne amûra partiyekê, kesekî siyasî an komên taybet be.

Pêncem: Sînorên aborî. Çavkaniyên giştî yên artêşê divê ji bo erkên qanûnî bên bikaranîn û li gorî pêvajoyên hesabpirsînê bên kontrolkirin.

Ev sînor lawazî nînin. Ew şertên pêwîst in ji bo ku hêza parastinê xizmeta gel bike û pêbaweriya civakê biparêze.

### 4\. Têkiliya artêşê û rêveberiya sivîl

Di Pergala Aştiyê de, têkiliya di navbera artêş û rêveberiya sivîl de divê li ser qanûn, berpirsiyariya destûrî û cudahiya erkên saziyan were avakirin.

Rêveberiya sivîl berpirsiyariya biryarên siyasî û rêveberiya giştî di çarçoveya destûrê de digire. Artêş jî berpirsiyariya erkên parastinê yên ku qanûn ji bo wê destnîşan dike pêk tîne.

Ev têkilî divê ne li ser nakokî û ne jî li ser desthilatdariya bêkontrol be, lê li ser hevkarî û rêzgirtina sînorên qanûnî were avakirin.

Prensîbên bingehîn ev in:

* Artêş li gorî qanûn û destûrê dixebite.

* Biryarên giştî di çarçoveya saziyên destûrî de tên girtin.

* Artêş ji nakokiyên partîzanî dûr dimîne.

* Rêveberiya sivîl erkên xwe bi berpirsiyarî pêk tîne.

* Nakokiyên di navbera saziyan de bi rêbazên qanûnî tên çareserkirin.

Armanca vê cudahiyê lawazkirina parastinê nîne. Armanc ew e ku hem parastina welat were domandin hem jî desthilat di sînorên qanûnî de bimîne.

### 5\. Rêxistina berpirsiyariyan

Rêxistina artêşê divê xwedî erkên zelal û rêgezên diyarkirî be. Dema ku berpirsiyariyên saziyan nezelal bin, biryar dereng dikevin, çavkaniyên giştî tên windakirin û hesabpirsîn dijwar dibe.

Ji bo pêşîgirtina li van pirsgirêkan, pêwîst e ku:

* Erkên her beşê bi awayekî zelal bên nivîsandin.

* Berpirsiyarên her astê bên diyarkirin.

* Pêvajoyên biryardanê li gorî qanûnê bên sazûmankirin.

* Agahiyên pêwîst di navbera saziyan de bi awayekî ewle bên parvekirin.

* Encama karan bi pîvanên zelal were nirxandin.

* Binpêkirin û xeletî bên qeyd kirin û li gorî qanûnê bên çareserkirin.

Rêxistina baş ew e ku her kes erkê xwe nas bike û tu kes nikaribe ji berpirsiyariya xwe bireve.

### 6\. Çavdêriya desthilatê û hesabpirsîn

Çavdêriya desthilatê yek ji şertên bingehîn ên rêveberiya qanûnî ye. Saziya ku ji çavdêriyê bêpar be, dikare bêyî ku were dîtin ji erkê xwe derkeve.

Ji ber vê yekê, artêş divê di çarçoveya qanûnê de ji hêla saziyên destûrî û mekanîzmayên berpirsiyar ve were çavdêrîkirin.

Çavdêrî dikare van mijaran bigire:

* Nirxandina bikaranîna budce û çavkaniyên giştî.

* Lêkolîna binpêkirinên qanûnî.

* Parastina mafên endaman û sivîlan.

* Nirxandina kalîteya perwerde û rêveberiyê.

* Kontrolkirina pêkanîna erkên ku ji bo saziyê hatine diyarkirin.

* Pêşîgirtina li gendelî, îstîsmar û berjewendiya kesane.

Çavdêrî divê bi awayekî profesyonel û li gorî qanûnê were kirin. Ew ne ji bo astengkirina her karî, lê ji bo piştrastkirina rastbûna karan e.

### 7\. Şeffafî û nepenîtiya ewlehiyê

Her saziya giştî divê di derbarê kar, çavkanî û berpirsiyariyên xwe de xwedî şeffafiyeta pêwîst be. Lê di warê parastinê de hin agahî dikarin ji bo ewlehiya mirovan û welat bi awayekî qanûnî nepenî bimînin.

Ji ber vê yekê, divê di navbera şeffafî û nepenîtiyê de hevsengiyek were avakirin.

Şeffafî wateya eşkerekirina her agahiyê nîne; wateya wê ew e ku biryar, çavkaniyên giştî û berpirsiyariyên saziyê di çarçoveya qanûnê de bên kontrolkirin.

Nepenîtiya ewlehiyê jî divê bi sînor û bi sedemên qanûnî were bikaranîn. Ew nikare bibe hinceta veşartina gendelî, binpêkirina mafan an revîna ji hesabpirsînê.

Heke nepenîtiya saziyê bê sînor be, pêbaweriya gel lawaz dibe. Heke şeffafî bê hişyarî be, ewlehiya kesan dikare bikeve xeterê. Ji ber vê yekê, qanûn divê sînorên her duyan zelal bike.

### 8\. Pêşîgirtina li gendelî û îstîsmara desthilatê

Gendelî dikare hêza saziyekê ji hundir ve lawaz bike. Dema ku çavkaniyên giştî ji bo berjewendiya kesane tên bikaranîn, ewlehî, edalet û pêbaweriya gel zirar dibînin.

Ji bo pêşîgirtina li gendeliyê, divê pêvajoyên aborî û rêveberî xwedî kontrol û hesabpirsîna zelal bin.

Ev pêvajoyan dikarin van rêgezên bingehîn dihewînin:

* Qeydên rast ên derketin û hatina pereyan.

* Kontrola serbixwe ya hesabên giştî.

* Rêbazên zelal ên kirîn û peymanan.

* Pêşîgirtina li berjewendiya kesane di biryaran de.

* Rêbazên qanûnî yên ragihandina gendeliyê.

* Lêkolîn û cezakirina binpêkirinan li gorî qanûnê.

Gendelî ne tenê pirsgirêkeke aborî ye. Ew dikare bandorê li kalîteya parastinê, ewlehiya endaman û pêbaweriya gel bike.

Ji ber vê yekê, durustiya aborî û rêveberiya berpirsiyar divê beşek bingehîn a exlaqê artêşê bin.

### 9\. Rola dadweriyê di kontrolkirina desthilatê de

Dadweriya serbixwe û pêvajoyên qanûnî ji bo parastina mafên mirovan û çareserkirina nakokiyan girîng in.

Endamên artêşê û welatiyan divê karibin di çarçoveya qanûnê de mafên xwe bigerin. Kesên ku bi binpêkirinê tên tawanbarkirin jî divê xwedî mafê parastina qanûnî û darizandina adil bin.

Sînorên desthilata artêşê divê ne tenê di nivîsên qanûnê de hebin, lê divê mekanîzmayên pêwîst jî hebin da ku dema binpêkirin çêdibe, ew were nirxandin.

Dadwerî ne dijminê parastinê ye. Ew alîkar e ku ewlehî bi edaletê re were hevgirtin û tu kes xwe ji qanûnê bilindtir nebîne.

### 10\. Hevkariya artêşê bi saziyên sivîl re

Di dema karesatan, erdhejan, lehiyan, şewatan û krîzên mezin de, hevkariya di navbera artêşê û saziyên sivîl de dikare jiyana mirovan biparêze.

Lê ev hevkarî divê li gorî erk, qanûn û pêdiviyên rastîn were birêvebirin.

Saziyên sivîl dikarin berpirsiyariya tenduristî, alîkariya civakî, rêveberiya herêmî û xizmetên lezgîn pêk bînin. Artêş jî dikare di çarçoveya destûrî de alîkariya ku ji hêza wê re hewce ye pêşkêş bike.

Ji bo hevkariyeke baş, pêwîst e ku:

* Erk û berpirsiyariyên saziyan berê bên diyarkirin.

* Agahî bi awayekî rast û ewle bên parvekirin.

* Plansaziyên karesatan bi hev re bên amadekirin.

* Alîkarî li gorî hewcedariya mirovan bê cudakariyê were belavkirin.

* Piştî krîzan, encam bên nirxandin û xeletî bên rastkirin.

Hevkariya bi saziyên sivîl re dikare bandora parastinê xurt bike, bê ku sînorên erkên her saziyê bên tevlihevkirin.

### 11\. Rêveberiya artêşê û pêbaweriya gel

Pêbaweriya gel ji bo her saziya giştî çavkaniyeke girîng e. Lê pêbawerî bi daxuyaniyan tenê nayê bidestxistin. Ew bi tevgerên rast, edalet, durustî û berpirsiyariyê tê avakirin.

Dema ku gel dibîne ku saziyên parastinê qanûnê pêk tînin, mafên mirovan diparêzin û çavkaniyên giştî bi berpirsiyarî bikar tînin, pêbaweriya civakê dikare xurtir bibe.

Berevajî vê, dema ku desthilat bêkontrol be, gendelî belav bibe an mafên mirovan bên binpêkirin, pêbaweriya giştî lawaz dibe.

Ji ber vê yekê, pêbaweriya gel divê ne wekî armanceke propagandayê, lê wekî encama rêveberiyeke rast û berpirsiyar were dîtin.

### 12\. Encama beşa şeşem

Di Pergala Aştiyê de, Artêşa Netewî divê di çarçoveya qanûn û destûrê de were rêvebirin. Erkên wê divê zelal bin, desthilata wê xwedî sînor be û çavkaniyên wê di bin hesabpirsîna giştî de bên bikaranîn.

Rêveberiya sivîl, dadwerî û saziyên parastinê divê erkên xwe nas bikin û di çarçoveya qanûnê de bi hev re bixebitin.

Şeffafî, nepenîtiya bi sînor, pêşîgirtina li gendeliyê û parastina mafên mirovan dikarin bingeha saziyeke profesyonel û pêbawer ava bikin.

Di Pergala Aştiyê de, artêş ne xwediyê desthilatê ye; ew xwediyê erk û berpirsiyariyê ye. Hêza wê ji bo parastina welat û gel e, û bikaranîna vê hêzê divê her dem di sînorên qanûnê de bimîne.

Armanca dawî ew e ku artêş xurt be, rêveberiya wê berpirsiyar be, mafên gel bên parastin û ewlehî bibe bingeha aramî û jiyana bi rûmet.