#ARTÊŞA NETEWEYÎ

#BEŞA DWANZDEHEM

 ENCAM A GIŞTÎ — ARTÊŞA NETEWEYÎ DI PERGALA AŞTIYÊ DE: PARASTINA GEL, AZADÎ Û AŞTIYA DOMDAR

1\. Pêşgotin: Ji Bo Çi Artêşeke Neteweyî Pêwîst e?

Di dîroka mirovan de, gel ji bo parastina jiyana xwe, axa xwe, çand, ziman û mafên xwe gelek caran neçar bûye rêxistinên parastinê ava bike. Lê dîrok herwiha nîşan dide ku hêza bêqanûn dikare ji bo parastinê were bikaranîn, an jî bibe amûra zordarî û binpêkirina mafan.

Ji ber vê yekê, pirsa bingehîn tenê ev nîne: Artêş çiqas xurt e?

Pirsên girîngtir ev in:

* Artêş kê diparêze?

* Ji bo çi armancê dixebite?

* Kî sînorên desthilata wê diyar dike?

* Gel çawa dikare pêbaweriya xwe bi wê re ava bike?

* Hêza wê çawa di xizmeta aştiyê de tê bikaranîn?

Di Pergala Aştiyê de, artêşa neteweyî divê ji bo parastina gel û welat, biparêze mafên mirovan û di bin qanûnê de bixebite.

Armanca wê ne serwerî li ser gel e, lê parastina şertên ku gel bikare bi ewlehî, azadî û rûmet bijî.

### 2\. Bingehên Artêşa Neteweyî

Artêşeke neteweyî ya berpirsiyar divê xwe li ser gelek bingehên hevtemamker ava bike.

### 2.1. Parastina gel

Gel ne amûra artêşê ye; gel armanca bingehîn a parastinê ye. Jiyana mirovan, ewlehiya malbatan û parastina sivîlan divê di navenda her biryarê de bin.

### 2.2. Parastina welat

Parastina welat tê wê wateyê ku ax, çavkaniyên giştî, binesazî û mafê gel ê biryardana li ser paşeroja xwe bên parastin, di çarçoveya qanûnê û peymanên navneteweyî de.

### 2.3. Rêzgirtina qanûnê

Tu fermandar, rêveber an endamê artêşê ji qanûnê bilindtir nîne. Hêz divê di sînorên qanûnî de were bikaranîn û binpêkirin divê bên lêkolînkirin.

### 2.4. Profesyonelî û zanist

Artêş divê xwe bi perwerde, disîplîn, zanist, teknolojîya berpirsiyar û fêrbûna domdar pêş bixe.

### 2.5. Baweriya gel

Pêbaweriya gel bi zordarî nayê bidestxistin. Ew bi parastina mafan, şefafî, dadwerî û tevgerên berpirsiyar tê avakirin.

### 3\. Artêş Di Pergala Aştiyê de

Pergala Aştiyê artêşê wekî beşek ji rêxistina giştî ya civakê dibîne. Artêş divê ne bi serê xwe û ne jî bê kontrol bixebite; divê di çarçoveya qanûn, berpirsiyariya sivîl û saziyên dadweriyê de erkê xwe pêk bîne.

Di vê pergala de, parastina neteweyî bi gelek qadan ve girêdayî ye:

* Ewlehiya civakî.

* Xurtbûna aborî.

* Perwerde û zanist.

* Parastina çavkaniyên xwezayî.

* Hevkariya herêmî.

* Pêşîlêgirtina karesatan.

* Rêzgirtina mafên mirovan.

* Çareserkirina aştiyane ya nakokiyan.

Ev nêrîn nîşan dide ku ewlehî tenê erkê artêşê nîne. Ewlehî encama hevkariya saziyên giştî û civakeke amadekar e.

### 4\. Parastina Neteweyî Û Azadiya Gel

Azadî û ewlehî divê li dijî hev neyên danîn. Armanca parastinê ew e ku gel bikaribe jiyana xwe bi azadî, ewlehî û rûmet bijî.

Ji bo vê yekê, artêş divê:

* Mafên bingehîn ên mirovan biparêze.

* Ji zordariya bêqanûn dûr bisekine.

* Di nakokiyên siyasî de bibe amûra aliyekî taybet ne.

* Ji bo hemû welatiyan bê cudakariyê di çarçoveya qanûnê de kar bike.

* Desthilata xwe ji bo berjewendiyên kesane an komî bikar neyne.

Azadiya gel tenê bi parastina sînorên welat nayê misoger kirin; divê mafên gel, qanûn û saziyên berpirsiyar jî bên parastin.

Welatê ku axa wî tê parastin lê mafên gelê wî nayên parastin, hîn negihîştiye armanca tam a ewlehiyê.

 5\. Aborî, Çavkaniyên Giştî Û Berpirsiyariya Artêşê

Artêş beşek ji aboriya giştî ye. Çavkaniyên ku ji bo wê tên terxankirin divê bi berpirsiyarî û li gorî pêdiviyên rastîn bên bikaranîn.

Pereyên giştî divê ne tenê ji bo amûr û pêdiviyên parastinê, lê di plansaziya giştî de ji bo xurtkirina bingehên civakê jî bên dîtin: perwerde, tenduristî, çandinî, av, enerji û pêşketina zanistî.

Di Pergala Aştiyê de, artêş divê xwedî budgeyeke di bin çavdêriya qanûnî de be. Israf, gendelî û sûistifade divê bên astengkirin.

Çavkaniyên welat ne ji bo serweriya saziyan, lê ji bo berjewendiya gel in.

### 6\. Artêş Û Pêwendiya Wê Bi Civakê re

Artêş divê pêwendiyeke qanûnî, profesyonel û bi rêz bi civakê re ava bike.

Di dema aştiyê de, ew dikare di çarçoveya qanûnê de di karesat, xilasî û alîkariyên lezgîn de piştgiriyê bide saziyên sivîl.

Lê divê sînorên erkên sivîl û leşkerî zelal bin. Artêş divê li şûna saziyên sivîl hemû karên civakê negire destê xwe.

Civakeke xurt ew e ku saziyên wê erkên xwe nas bikin, bi hev re bixebitin û li hemberî gel bersivdar bin.

### 7\. Aştiya Domdar Û Çareserkirina Nakokiyan

Aştî tenê nebûna şer nîne. Aştiya domdar hewceyî edalet, rêzgirtina mafan, pêwendiya rast, çareserkirina nakokiyan û parastina rûmeta mirovan e.

Artêşa neteweyî divê ji bo parastinê amade be, lê di heman demê de divê pêşî li zêdebûna nakokiyan were girtin û rê li ber çareseriyên aştiyane were vekirin.

Nakokî di navbera gelan de dikarin bi gotûbêj, navbeynkarî, peyman û saziyên qanûnî bên çareserkirin. Hêz divê ne bibe rêbaza yekane ya bersivdayînê.

Parastina xwe û vekirina deriyê aştiyê dijberê hev nînin. Welatek dikare xwe biparêze û di heman demê de ji bo pêwendiyên aştiyane bixebite.

### 8\. Ji Bo Nifşên Pêşerojê

Artêşa neteweyî divê ne tenê ji bo îro, lê ji bo ewlehiya nifşên pêşerojê jî berpirsiyar be.

Ev berpirsiyarî hewce dike ku:

* Zanist û perwerde were pêşxistin.

* Çavkaniyên xwezayî bên parastin.

* Teknolojî bi berpirsiyarî were bikaranîn.

* Mafên zarokan û malbatan bên parastin.

* Aboriya welat bi awayekî domdar were xurtkirin.

* Çand û zimanên gelan bi rêz bên dîtin.

* Aştiya navbera civakan were xurtkirin.

Nifşên nû divê ne tenê amûrên parastinê, lê herwiha civakeke ewletir, dadperwertir û azadtir werbigirin.

### 9\. Pêşniyarên Pratîk Ji Bo Avakirina Artêşeke Berpirsiyar

Ji bo ku prensîbên Pergala Aştiyê tenê di gotinan de nemînin, divê di pratîkê de bên pêkanîn.

Pêşniyara yekem: Peymana qanûnî ya erk û sînorên artêşê bi awayekî zelal diyarkirin.

Pêşniyara duyem: Kontrola budgeyê û kirînên giştî xurtkirin.

Pêşniyara sêyem: Perwerdeya endaman li ser mafên mirovan, qanûn û berpirsiyariyê domdar kirin.

Pêşniyara çarem: Mekanîzmayên serbixwe yên giliyê û lêpirsînê xurtkirin.

Pêşniyara pêncem: Amadekariya ji bo karesat û alîkariya sivîlan pêşxistin.

Pêşniyara şeşem: Pêwendiya qanûnî û bi rêz a bi civakê re xurtkirin.

Pêşniyara heftem: Her sal encamên kar, berpirsiyarî û pêşketinê di çarçoveya qanûnê de nirxandin.

Ev pêngav dikarin alîkar bin ku artêş saziyeke profesyonel, berpirsiyar û bi gel re pêwendîdar be.

### 10\. Peyama Dawî: Hêz Di Xizmeta Jiyanê de

Armanca vê pirtûkê ew e ku artêşa neteweyî ne tenê wekî hêzeke leşkerî, lê wekî saziyeke ku erk, sînor û berpirsiyariya wê ji bo civakê zelal e, were nirxandin.

Di Pergala Aştiyê de, artêş divê:

* Gel biparêze.

* Welat biparêze.

* Qanûnê nas bike.

* Mafên mirovan biparêze.

* Di bin kontrola qanûnî de bixebite.

* Ji gendelî û sûistifade dûr bisekine.

* Ji bo aştiya domdar alîkar be.

Artêşa neteweyî ne ji bo ku gel jê bitirse, lê ji bo ku gel di ewlehî û azadiyê de bijî heye.

Hêz bê edalet dikare bibe zordarî. Ewlehî bê azadî dikare bibe zindan. Lê hêz di bin qanûnê de, bi berpirsiyarî û di xizmeta gel de, dikare bibe amûra parastina jiyanê û aştiyê.