PIŞTGIRIYA PÎŞEYÎ

Beşa Duyem 

Li Ser Ehliyet, Perwerde, Berpirsiyarî û Garantiyê Sîstema  Nû

1. Pêşekî: Hêza Ku Mirovan Tîne Hêla Hev Pîşeyî ye

Hêza civakekê tenê bi sermaye, fabrîqe, makîne an jî çavkaniyên xwe yên sirûştî nayê pîvandin. Asta zanîna mirovên wê civakê, jêhatîbûna wan a pîşeyî, exlaqê kar, têgihîştina berpirsiyarî û baweriya wan a bi hevûdu re jî hêmanên bingehîn ên hêza hilberînê ne.

Xeratek (marangozek), cotkarek, mamosteyek, endezyarek, bijîşkek, ajokarek, hostayê çêker an jî bernameçêkerek dikarin li qadên cihê bixebitin. Lê xala hevpar a hemiyan heye: Her yek ji wan xizmetekê an jî berhemekê ku hewcedariya civakê pê heye pêşkêş dike.

Zanîn û jêhatîbûna van mirovan dikare ji hev cuda be. Hinek nû dest bi pîşeyê kirine, hinek bi salan ezmûn bi dest xistine. Hinek di zanîna teorîk de pêşkeftî ne, hinek jî di sepandinê de bûne hosta. Hinek dikarin berpirsiyariyên mezin hildin ser milê xwe, hinek jî hîn hewcedarî rêberiyê ne.

Ev cudahî di navbera mirovan de ji aliyê nirx ve serdestiyekê pêk nayînin. Lê ji bo ku kar bi ewlehî, karwerî û rast bête kirin, diyarkirina erk û jêhatîbûnan pêwîst dike.

Sîstema pîşeyî armanc dike ku bersiva vê hewcedariyê bide.

Armanca vê sîstemê ne tenê anîna mirovan a li cîhekî kar e. Armanc ew e ku wan perwerde bike, bike xwedî pîşe, jêhatîbûna wan binirxîne, mafên wan biparêze, berpirsiyariyên wan diyar bike û gava hewce bike piştgiriya wan a ji bo hevûdu dabîn bike.

Pîşeyî, saaziyek e ku keda mirov diparêze, zanîna wî pêş dixe, jêhatîbûna wî nas dike û cihê wî di hilberînê de xurt dike.

2. Nirxê Mirovan Eşît e, Jêhatîbûna Wan Cuda ye

Di bingehê pîşeyê de divê du prensîb hebin:

Ya yekem: Mirov ji aliyê rûmet û mafên bingehîn ve xwedî nirxekî eşît e.

Ya duyem: Mirov dikarin ji aliyê zanîn, jêhatîbûn, ezmûn û berpirsiyariyê ve di astên cuda de bin.

Ev du prensîb divê tevlihev nebin.

Çirakekî ku nû dest bi pîşeyê kiriye, dibe ku ne xwediyê ezmûna hostayekî be ku bi salan xebitiye. Lê ev rewş nayê wê wateyê ku çirak wekî mirov kêm-nirx e.

Bi heman awayî, hebûna dîplomeya bilind a kesekî nîşan nade ku ew dikare her karî ji mirovan çêtir bike. Zanîna teorîk û jêhatîbûna pratîk tiştên cuda ne. Bikaranîna rast a zanînê, girtina berpirsiyariyê û bi dest xistina ezmûnê jî gelekî giring in.

Ji ber vê yekê, nirxandina pîşeyî ne ji bo biçûkxistin an dûrxistina mirovan e, ji bo lihevhatina wan a bi karên guncav re û piştgirîkirina pêşketina wan e.

Kesê ku jêhatîbûna wî hîn nîvco ye divê derfeta perwerde û pratîkê jê re bête dabînkirin. Ji bo kesê ku dikare berpirsiyariya bilindtir hilde ser xwe jî divê şertên desthilatdarî û kontrolê yên ku ew berpirsiyarî pêwîst dike bêne diyarkirin.

Bi vê re hem ewlehiya kesên ku xizmetê distînin, hem mafên xebatkaran û hem jî kalîteya hilberînê tê parastin.

3. Ehliyet: Jêhatîbûna Kirina Karekî

Yek ji têgehên bingehîn ên sîstema pîşeyî ehliyet e.

Ehliyet nîşan dide ku mirov xwedî ew ast a zanîn, jêhatîbûn, ezmûn û berpirsiyariyê ye ku dikare karekî taybet bike.

Lê belê her pîşe heman kalîteyê naxwaze. Hinek kar bi jêhatîbûna bingehîn a pratîkî dikarin bêne kirin, lê hinek kar perwerdeya dirêj, pisporî, desthilata fermî an jî mercên ewlehiyê yên taybet dixwazin.

Çêkirina mobîlyayan ji aliyê xeratekî ve û xebitîna elektrîkçiyekî li ser xeta voltaja bilind ne xwedî heman xetereyan e. Hinek qonaxên karê çandiniyê bi perwerdeyek kurt a pratîkî dikarin bêne hînkirin, lê hinek karên teknîkî zanîna taybet dixwazin.

Ji ber vê yekê, jêhatîbûna pîşeyî divê li gorî taybetmendiya karê ku wê bê kirin bête nirxandin.

Di sîstema ehliyetê de mirov dikare van hêmanan li ber çavan bigire:

 Zanîna teorîk: Zanîna kesî ya li ser prensîbên bingehîn ên karê xwe.

 * Jêhatîbûna pratîkî: Kirina kar bi awayekî rast, bi karwerî û ewle.

 Ezmûn: Rasthatina bi rewşên cuda û pêşxistina çareseriyan.

  Berpirsiyarî: Şopandina encamên erka ku hildaye ser milê xwe.

  Exlaqê pîşeyî: Xebitîna bi durustî, bawerî û baldarî.

 Kapasîteya pêşketinê: Vekirîbûna ji bo hînbûna zanîn û teknîkên nû.

Ev hêman divê bi hev re bêne nirxandin. Tenê encama azmûnekê an dîplomeyekê di her pîşeyî de hemû aliyên jêhatîbûnê nîşan nade.

4. Ehliyeta Fermî ya bi Garantî û Baweriya Civakî

Di sîstema piştgiriya pîşeyî de têgeha ehliyeta fermî ya bi garantî xwedî cihê giring e.

Di vê nêzîkatiyê de armanc ne tenê belgekirina wê yekê ye ku kesek dikare karekî bike, belku diyarkirina berpirsiyariyên ku ew kar dixwaze ye jî.

Xwediyê pîşeyî desthilatiya kirina kîjan karan heye? Di kîjan rewşan de hewcedariya wî bi çavdêriya pispor heye? Gava şaşiyek çêbû berpirsiyarî çawa tê nirxandin? Mafê kesê ku xizmetê distîne çawa tê parastin?

Bersivên van pirsan alîkariya avakirina baweriya pîşeyî dikin.

Mekanîzmaya garantiyê dikare li gorî cureyê pîşeyî bi awayên cuda bête avakirin. Fona piştgiriya pîşeyî, sîgortaya berpirsiyariyê ya guncav, kontrola kalîteyê, erka rastkirinê an jî garantiyên din ên ku zagon dixwaze di vê çarçoveyê de dikarin bêne nirxandin.

Lê garantî divê ne bi wê wateyê be ku xebatkar hemû zirarê bê merc ji berîka xwe bide.

Di nirxandina zirarê de divê ev xal bêne lêkolînkirin:

 Taybetmendî û asta xetereya kar,

 Rewşa perwerde û jêhatîbûna xebatkar,

 Guncavbûna fermanên ku hatine dan,

  Ewlehiya amûrên ku hatine bikaranîn,

 Erkên xwediyê kar û berpirsiyarên din,

 Şaşî bi zanebûn e, ji ber xemsariyê ye an neçarî ye,

 Berpirsiyariya aliyan di çarçoveya peyman û hiqûqê de.

Cihê ku tê de tedbîrên ewlehiyê nehatibin girtin, barkirina hemû zirarê li ser xebatkar ne dadperwerî ye. Bi heman awayî, gava xwediyê pîşeyî karê di berpirsiyariya xwe de bi baldariya pêwîst nekiribe, encamên wê jî divê bêne nirxandin.

Armanca ehliyeta bi garantî ne tirsandina mirovan e, rûniştandina jêhatîbûn û berpirsiyariyê ye ji bo çêkirina baweriyê.

5. Derecekirina Pîşeyî: Ji Destpêkê Heta Jêhatîbûna Bilind

Di sîstema çavkanî de ji bo pêşketina pîşeyî derece yên wekî DESTPÊK, BINGEHÎ, YEKEM, NAVÎN, BILIND û SERDEST hene.

Ev derecekirin çarçoveyekê pêşkêş dike ji bo diyarkirina qonaxa pêşketinê ya xwediyê pîşeyî û karên ku ew dikare hilde ser xwe.

Di sîstema resen de biryarên hejmarî yên wekî rêje, temen, qadên xebatê, pêşketina salane û demên xizmetê yên bi van dereceyan re têkildar jî hene. Ev ji bo parastina eslê meqala çavkaniyê têne girtin. Şîroveyên jêrîn ji bo ravekirina wateya giştî ya dereceyan e; cihê tabloya resen nagirin.

 DESTPÊK: Qonaxa ku mirov pîşeyê nas dike, têgehên bingehîn fêr dibe û dest bi têgihîştina rêgezên ewlehiyê dike. Mirovê di vê astê de, gava hewce bike di bin rêberiya xwediyekî pîşeyî yê ezmûnwer de dixebite.

 BINGEHÎ: Qonaxa ku mirov hîn dibe karên bingehîn li gorî rêbazên diyar bike. Amûrên kar nas dike, pirsgirêkên hêsan çareser dike û sînorên erka xwe dizane.

 YEKEM: Qonaxa ku mirov dikare karên diyar serbixwetir bimeşîne. Di karên rojane de dikare jêhatîbûna pêwîst nîşan bide; lê di rewşên ku pisporiyê dixwazin de dibe ku hewcedariya wî bi alîkariyê hebe.

 NAVÎN: Qonaxa ku mirov dikare karên aloztir bimeşîne, ji bo pirsgirêkên ku rastî wan tê çareseriyan çêbike û rêberiyê ji kesên nû re bike.

 BILIND: Qonaxa ku mirov dikare karên ku jêhatîbûna pêşketî ya pratîkî, ezmûna pîşeyî û berpirsiyariya firehtir dixwazin hilde ser xwe. Di kontrola kalîteyê, plankirina kar û karên pisporiyê de dikare rol bistîne.

 SERDEST: Qonaxa ku mirov dikare di erkên pisporiya bilind, perwerde, nirxandin, şêwirmendî an jî pêşxistina sîstema pîşeyî de cih bigire.

Ev derece divê ji bo diyarkirina nirxê civakî yê mirovan neyêne bikaranîn. Armanc diyarkirina jêhatîbûna ku kar dixwaze û vekirîhiştina rêya pêşketina pîşeyî ye.

Rêya gihîştina dereceya jor di heman demê de mîna asta kesî giring e.

6. Çar Aliyên Cuda yên Nirxandinê

Di sîstema çavkanî de aliyên cuda yên nirxandinê yên wekî dereceya zanistî, dereceya jêhatîbûnê, dereceya berpirsiyariyê û dereceya giraniyê hene.

Divê ev têgeh neyêne daxistin ser pîvanek tenê.

  Dereceya zanistî: Asta zanîna teorîk û têgihîştina kesî nîşan dide.

 Dereceya jêhatîbûnê: Têkiliya wê bi sepandina kar û çêkirina encamê re heye.

  Dereceya berpirsiyariyê: Çarçoveya erkên ku kesî hildaye ser xwe û berpirsiyariyên wî yên li ser encamên biryarên wî digire dest.

 Dereceya giraniyê: Pîvanek cuda ye ku di sîstema resen de pênaseya wê ya taybet heye. Çarçoveya tam a vê têgehê li gorî daxuyaniyên di deqa çavkaniyê de divê bête parastin.

Çima ev cudahî giring e?

Ji ber ku mirovek dikare di zanîna teorîk de pêşkeftî be, lê ezmûna wî ya pratîkî kêm be. Mirovên din dikarin di jêhatîbûna pratîk de pir pêşkeftî bin, lê perwerdeya wan a teorîk kêm be. Kesek din dikare kar gelekî baş bike, lê hîn ezmûna rêvebirina xebata mirovan bi dest nexistibe.

Her yek ji van hewcedariyek cuda ya pêşketinê ye.

Nirxandina pîşeyî di dewsa xistina mirovan di rêzeke tenê de, divê bikaribe nîşan bide ka ew di kîjan qadê de xurt in û di kîjan qadê de hewceyî pêşketinê ne.

7. Têkiliya Hosta û Çirak: Veguhastina Zanînê Ji Berekê Bo Berekê

Beşek giring a zanîna pîşeyî di dema sepandinê de tê bi dest xistin.

Zanîna xeratekî ya li ser rêya fîberên darê, hilbijartina teknîka rast a girêdanê, texmînkirina tevgera materyalê û rênedana şaşiyên pîvanê, jêhatîbûnek e ku bi demê re pêş dikeve.

Cotkarek bi çavdêrîkirina ax, av, demsal û pêşketina rûsekan ezmûnê bi dest dixe. Hostayekî makîneyan dikare ji deng û lerzînan serên pirsgirêkê bibîne.

Ev zanîn ne tenê bi vegotina teorîk, di heman demê de bi pratîk û çavdêriyê jî tê veguhastin.

Ji ber vê yekê, di sîstema piştgiriya pîşeyî de divê têkiliya hosta û çirak xwedî cihê giring be.

Lê çiraktî divê nebe hinceta bikaranîna mirovan ên bêezmûn wekî hêza kar a erzan. Armancên perwerdeyê, saetên xebatê, mercên ewlehiyê, erk û maf divê bi zelalî bêne diyarkirin.

Erka hostayî ne tenê yaptirina kar e, veguhastina zanîna pîşeyî û tevkariya pêşketina xwediyên pîşeyî yên nû ye.

Erka çirakî jî ne tenê kirina karê ku hatiye dan e, fêrbûn, sepandin, pirsyarî û pêşxistina jêhatîbûna xwe ye.

Bi vê re zanîna pîşeyî wenda nabê; ji berên nû re tê veguhastin û bi demê re pêş dikeve.

8. Perwerde, Azmûn û Belgeya Jêhatîbûnê

Sîstema jêhatîbûna pîşeyî divê ne tenê mekanîzmayek be ku belgexaneyan belav dike. Di pişt belgeyê de divê pêvajoyek rastîn a perwerde û nirxandinê hebe.

Jêhatîbûna pîşeyî dikare bi van rêyan bête pêşxistin:

  Perwerdeya teorîk,

  Xebata pratîkî,

  Bi dest xistina ezmûnê di bin çavdêriya hosta an pispor de,

 Perwerdeya ewlehiya kar,

 Azmûna pratîkî,

 Nirxandina zanîna pîşeyî,

  Di rewşên pêwîst de lêkolînkirina ezmûn û referansan,

 * Di hinek pîşeyan de nûkirina heyamî an perwerdeya pêşketinê.

Azmûn divê ne tenê zanîna ku kesî ezber kiriye, di heman demê de şiyana wî ya kirina karê rastîn jî binirxînin.

Mînak, jêhatîbûna xeratekî di pîvandina pîvanan, birîn, girêdan û avakirina parçeyan de dikare bi pratîkê bête nirxandin. Jêhatîbûna elektrîkçiyekî jî bi zanîna teknîkî ya ku pîşe dixwaze re bi re, di çarçoveya sepandina rast a rêgezên ewlehiyê de dikare bête girtin dest.

Belgeyên pîşeyî ji aliyê kîjan saaziyê ve dê bêne dan û di kîjan karan de dê desthilata fermî dixwazin, divê li gorî qanûnên heyî bêne diyarkirin.

Hevkariyên piştgiriya pîşeyî dikarin tevkariyê li perwerde û nirxandinê bikin; lê nikarin xwe bixwe bînin cihê desthilatiyên fermî yên pêwîst.

9. Erkên Bingehîn ên Hevkariya Piştgiriya Pîşeyî

Hevkariya piştgiriya pîşeyî divê avahiyek be ku piştgiriya pêşketina pîşeyî û mafên endamên xwe dike.

Erkên sereke yên vê hevkariyê ev in:

 * Perwerde: Pêşxistina zanîn û jêhatîbûna endaman, fêrkirina teknîkên nû û piştgirîkirina pêşketina pîşeyî.

 * Şêwirmendî: Alîkarîkirina endaman ji bo gihîştina zanîna rast û çareseriyên guncav di pirsgirêkên pîşeyî de.

 * Nirxandina jêhatîbûnê: Tevkarîkirina diyarkirina jêhatîbûna endaman û xebitîna wan di karên guncav de.

 * Parastina mafan: Piştgirîkirina endaman di mijarên peyman, mercên xebatê, berpirsiyariyên pîşeyî û mafên din de.

 * Nûnertî: Dabînkirina nûnertiya xwediyên pîşeyî di pêvajoyên rêveberî û biryardanê de.

 * Piştgirî (Piştevazî): Di rewşên nexweşî, qeza, wendakirina kar an jî zehmetiyên din de, li gorî qanûn û derfetên hevkariyê dabînkirina piştgiriyê.

 * Hevkarî: Hêsankirina hevkariya endaman di qadên kirîna materyalên hevpar, bikaranîna amûran, hilberîn, bazarkirin an jî organîzasyona xizmetê de.

 * Çareserkirina nakokiyan: Alîkarîkirina çareserkirina nakokiyên di navbera endaman de bi rêbazên bêalî û zelal.

Ji bo her yek ji van erkan divê desthilat, berpirsiyarî, çavkaniyên darayî û rêbazên kontrolê bêne diyarkirin.

Hevkariya piştgiriya pîşeyî di dema parastina mafên endamên xwe de divê rêzê li mafên kesên sêyemîn jî bigire.

10. Navbeynkar (Hakem) û Şîrovekirina Peymanan

Di faaliyetên hilberîna hevpar de derketina nêrînên cuda tiştekî sirûştî ye.

Di mercên radestkirina berhemê de, kalîteya karê ku hatiye kirin, hesaba lêçûnan, erkên hevpar an jî sedema zirarê de dikare nakokî derkeve.

Di sîstema çavkanî de nêzîkatiya şîrovekirina peymanan û çareserkirina nakokiyan bi rêya hakeman heye.

Armanca vê nêzîkatiyê ew e ku pirsgirêk di dewsa hiştina ji têkiliyên hêzê yên kesatî re, di çarçoveya rêgezên diyar de bêne nirxandin.

Di mekanîzmayek hakemtiyê ya tendurist de divê ev esas hebin:

 * Mercên peymanê divê ji berê de bi zelalî bêne diyarkirin.

 * Her alî divê bikaribe nêrîna xwe diyar bike.

 * Belge û tomar divê bêne lêkolînkirin.

 * Kesên ku biryarê didin divê ji pevçûna berjewendiyan dûr bin.

 * Biryar divê bi hincet bin.

 * Mafê aliyan ê nerazîbûn û serlêdana hiqûqî divê bête parastin.

 * Pêvajoya hakemtiyê divê aliyekî bi awayekî keyfî serdest neke.

Di çareserkirina nakokiyê de tenê piştsipartina îddîaya aliyekî ne rast e. Mercên rûdanê, bendên peymanê û tomarên têkildar divê bi hev re bêne nirxandin.

Piştgiriya pîşeyî divê ne serdestiya kesê xurt li ser yê lawaz be, belku parastina mafê hemû kesî di nav rêgezên diyar de be.

11. Hevkariyên Piştgiriya Olî, Zanistî, Pîşeyî û Civakî

Sîstema çavkanî, hevkariyên piştgiriya olî, zanistî, pîşeyî û civakî wekî avahiyên bi erkên cuda digire dest.

Parastina vê cudahiyê giring e. Ji ber ku hildana hemû erkan ji aliyê saaziyekê tenê ve, dibe ku bibe sedema tevliheviya desthilatiyan û nezelaliya berpirsiyariyan.

 * Piştgiriya zanistî: Dikare di qadên zanîn, lêkolîn, perwerde û piştrastkirinê de erkan hilde ser xwe.

 * Piştgiriya pîşeyî: Dikare bi jêhatîbûn, pêşketina pîşeyî, standardên sepandinê û mafên xwediyên pîşeyî re eleqedar bibe.

 * Piştgiriya civakî: Dikare di mercên jiyanê yên mirovan, piştgiriya dualî û ewlehiya civakî de tevkariyê bike.

 * Piştgiriya olî: Di çarçoveya sîstema çavkanî de dikare di qadên rêberiya manewî, berpirsiyariya exlaqî û piştgiriya civakî de rola xwe bînine cih.

Rêya têkiliya van avahiyan bi hev re di dema anîna cih a erkên xwe de divê bi zelalî bête diyarkirin.

Erka saaziyekê divê erka saaziya din ji holê raneke. Armanca hevpar dabînkirina hewcedariyên mirovan, pêşxistina jiyana hilberînê û xurtkirina baweriya civakî ye.

Avakirin û xebata van hevkariyan divê li gorî mercên hiqûqî yên têkildar û prensîbên sîstema resen bête rêzikirin.

12. Kargeh, Têketî (Girdî), Pişkên Tevkarîyê û Derketî

Ji bo têgihîştina têkiliya piştgiriya pîşeyî bi hevkariyên hilberînê re, divê hêmanên bingehîn ên kargehê bi zelalî bêne pênasekirin.

Kargehek bi anîna hev a têketiyên cuda mal an xizmetê hilberîne.

Di nav têketiyan de tesîs, binesazî, ked, keresteyên xav, materyalên alîkar, enerjî, fînanse û zanîn dikarin hebin.

Pişkên tevkarîyê nîşan didin ku ortak çawa tevkariyê li van têketiyan dikin.

Derketî jî malên ku hatine hilberîn, xizmetên ku hatine pêşkêşkirin û nirxên aborî ne ku derketine holê.

Pişkên dabeşkirinê diyar dikin ku hatin û zêdehiya kargehê dê li gorî kîjan rêgezan bêne nirxandin.

Gava ev têkilî ne zelal bin, di navbera hevkariyan de nakokî dikarin derkevin.

Mînak, gava kesek avahiyê, kesê din makîneyan, kesek din materyalê xav û ortakên din kedê dabîn bikin, divê nirxandina her tevkariyê ji berê de bête diyarkirin.

Pîvandina tevkariyan nabe ku her dem tenê bi rêya holê bête kirin. Dema kedê, kalîteya wê, pisporî û berpirsiyariya ku hatiye girtin jî dikarin di nirxandinê de cih bigirin. Bi vê re rêbazên nirxandina pîşeyî divê zelal bin û ji aliyê hemû ortakan ve bêne têgihîştin.

Hatiniya ji firotina mal an xizmeta hilberîner divê bi berçavgirtina hemû xerc û berpirsiyariyan bête hesabkirin.

Dabeşkirin divê li gorî peymana hevkariyê bête kirin; çavkaniyên ku ji bo domdariya kargehê hewce ne jî divê bêne parastin.

13. Têkiliya di Navbera Piştgiriya Pîşeyî û Serbixwebûna Aborî de

Armanca piştgiriya pîşeyî ne tenê dabînkirina fêrbûna pîşeyekî ji aliyê mirovan ve ye. Di heman demê de çêkirina hawirdorek guncav e ji bo ku mirovên xwedî pîşe bikaribin beşdarî hilberînê bibin û heqê keda xwe bistînin.

Dibe ku xeratek xwedî jêhatîbûna pîşeyî be, lê gava atolye û makîneya wî tune be, destpêkirina hilberînê ji bo wî zehmet dibe. Dibe ku cotkarek xwedî ax be, lê amûr an jî derfeta gihandina berhemê xwe ya bazara wî tune be. Dibe ku teknîsyenek xwedî zanîn û jêhatîbûn be, lê nekaribe bigihîje kargehek ku tê de bixebite.

Di van rewşan de piştgiriya pîşeyî dikare bi hevkariyên hilberînê re bête fikirîn.

Dema hevkariya piştgiriya pîşeyî di qada perwerde û jêhatîbûnê de piştgiriyê dide, kooperatîfa hilberînê dikare tesîs û amûran bixe bin bikaranîna hevpar. Mekanîzmaya fînansê dikare hewcedariya hilberîna rastîn piştgirî bike. Hevkariya bazarkirinê jî dikare gihandina berheman ji kireyar re hêsan bike.

Bi vê re di navbera jêhatîbûna pîşeyî û derfetên aborî de têkilî dikare bête avakirin.

Lê ji bo ku ev têkilî serkeftî be, bazarek rastîn, rêveberiyek bes, peymanên zelal û kontrola darayî hewce ne. Bûyina xwedî pîşe tenê bixwe serkeftina kargehê garantî nake. Lê anîna hev a jêhatîbûna pîşeyî û derfetên hilberînê dikare beşdarbûna mirovan di jiyana aborî de xurt bike.

14. Piştgirî û Garantiya Civakî

Zehmetiyên ku mirov di jiyana xebatê de rastî wan tên tenê ne dîtina kar e.

Nexweşî, qezaya kar, wendakirina demkî ya kar, pîrbûn, berpirsiyariyên malbatî û xercên nediyar dikarin rewşa aborî ya mirovên ku bi rêkûpêk dixebitin jî zehmet bikin.

Ji ber vê yekê, di sîstema piştgiriya pîşeyî de mijara garantiya civakî jî divê bête berçavgirtin.

Hevkarî di nav derfet û sînorên xwe yên hiqûqî de dikarin fonên piştgiriyê çêbikin. Ev fon di rewşên diyar de dikarin piştgiriyê bidin endamên xwe.

Lê ji bo domdariya fonan, hatin û xercên wan divê bi zelalî bêne hesabkirin. Divê ji berê de bête diyarkirin ka kîjan endam di kîjan mercan de dê piştgiriyê bistînin, tevkariyê çawa dê bêne civandin û çavkaniyên fonê dê çawa bêne kontrolkirin.

Bêguman alîkariya bê sînor ku bêyî çavkaniyên bes bêne dan, di paşerojê de dikare hem fonê hem jî baweriya endaman bixe xetereyê.

Fonên piştgiriya pîşeyî divê neyêne hesibandin ku şûna sîstema ewlehiya civakî ya giştî û erka sîgortaya mecbûrî digirin. Ev dikarin wekî mekanîzmayên piştgiriyê yên temamker li gorî hiqûqê bêne sêwirandin.

15. Di Piştgiriya Pîşeyî de Zelalî û Hesabdayîn

Ji bo domdariya hevkariyeka piştgiriyê, divê endam ji rêveberiyê re bawer bin.

Ev bawerî ne tenê dikare li ser niyeta baş a rêveberan bête hiştin. Hatin, xerc, pişkên hevkariyê û biryar divê bêne tomar kirin.

Her endam divê bikaribe maf û berpirsiyariyên xwe fam bike.

Di xebata hevkariyê de ev prensîb dikarin bêne sepandin:

 * Mercên endamtiyê divê bi zelalî bêne diyarkirin.

 * Tevkarî û berpirsiyarî divê bêne tomar kirin.

 * Hatin û xerc divê bêne belgekirin.

 * Malên hevkariyê divê ji malên kesatî bêne cuda kirin.

 * Desthilatiyên xercê divê bêne pênasekirin.

 * Biryarên rêveberiyê divê bêne tomar kirin.

 * Endam divê bi rêkûpêk bêne agahdarkirin.

 * Mekanîzmayên kontrol û nerazîbûnê divê bêne avakirin.

 * Pevçûnên berjewendiyan divê bêne eşkerekirin.

Ev prensîb bi mezinbûna hevkariyê re giringtir dibin.

Di nav gruba pîşeyî ya biçûk de her kes dikare hevnas bike. Lê belê gava hejmara endaman zêde bibe, peymanên devkî û baweriya kesatî tenê bes nabin. Nivîskîkirina rêgezan ji bo domdariya hevkariyê giring e.

16. Xetereyên li Ber Piştgiriya Pîşeyî

Mîna her modela hevkariyê, sîstema piştgiriya pîşeyî jî gava şaş bête sepandin dikare pirsgirêkan derxîne holê.

 * Xetereya yekem: Bikaranîna dereceyen ehliyetê ye ji bo dûrxistina mirovan an çêkirina çînek cihêreng.

 * Xetereya duyem: Bikaranîna çavkaniyên hevkariyê ye ji aliyê rêveberan ve bi awayekî bêkontrol.

 * Xetereya sêyem: Nezelalhiştina mafên xebatkaran û xebitandina wan a bêheq an belaş e bi soza hevkariyê.

 * Xetereya çarhem: Danîna sozên hatin û qezencê yên ne rastîn e.

 * Xetereya pêncem: Belavkirina belgeyên jêhatîbûna pîşeyî ye bêyî ku li ser jêhatîbûna rastîn raweste.

 * Xetereya şeşem: Biçûkdîtina tevkariya ortakên din an zêdenîşandana tevkariya xwe ye ji aliyê ortakekî ve.

 * Xetereya heftem: Neçareserkirina nakokiyan e bi rêbazên bêalî.

Ji bo pêşîgirtina li van xetereyan, rêgezên zelal, karên tomarbûyî, nirxandina serbixwe, çareserkirina bêalî ya nakokiyan û mekanîzmayên parastina mafên endaman hewce ne.

Piştgirî ne tenê avahiyek e ku bi mirovên xwedî niyeta baş hatiye avakirin. Avahiyek e ku dikare li ber reftarên şaş bigire û pirsgirêkan çareser bike.

17. Encama Gotara Duduyê: Mirovê Xwedî Pîşe, Civaka Xurt

Sîstema piştgiriya pîşeyî divê avahiyek be ku zanîn û jêhatîbûna mirovan pêş dixe; jêhatîbûna wan nas dike; erk û berpirsiyariyên wan diyar dike; mafên wan diparêze û beşdarbûna wan di hilberînê de xurt dike.

Nirxê bingehîn ê mirovan eşît e. Lê zanîn, jêhatîbûn û berpirsiyariya ku karên wan dixwazin dikarin cuda bin. Ev cudahî divê bi pîvanên adil û zelal bêne nirxandin.

Ehliyet divê ne ji bo dûrxistina mirovan, ji bo danîna jêhatîbûna rast di erka rast de bête bikaranîn. Perwerde divê ne tenê ji bo danîna belgeyê, ji bo bi dest xistina jêhatîbûna rastîn bête rêzikirin. Garantî divê ne ji bo tirsandina mirovan, ji bo çêkirina baweriyê bête avakirin.

Hevkariyên piştgiriya pîşeyî dikarin di qadên perwerde, şêwirmendî, jêhatîbûn, nûnertî, parastina mafan, çareserkirina nakokiyan û piştgiriya dualî de erkan hildin ser xwe.

Girêdana van avahiyan bi hevkariyên hilberînê re dikare alîkariyê bike ku mirovên xwedî pîşe ne tenê wekî kesên ku li kar digerin bimînin; di mercên guncav de bikaribin beşdarî hilberîn, rêveberî û hevkariyê bibin.

Rizgariya jiyana xebatê ne tenê di dîtina karên zêdetir de ye; di perwerdekirina mirovan, parastina heqê kedê, pêşxistina jêhatîbûna pîşeyî û avakirina hevkariyên ewleh di nav hilberînê de ye.

Serkeftina rastîn a piştgiriya pîşeyî ne bi hejmara belgeyên ku endamên wê girtine, belku bi hejmara mirovên ku bûne xwedî pîşe, mirovên ku mafên wan hatine parastin, têkiliyên hilberînê yên ku bûne ewleh û asta xurtbûna serbixwebûna wan a aborî tê nirxandin.

Civakek ku zanîn, ked û berpirsiyariya mirovan tîne pal hevdû, nikare tenê hêza xwe ya hilberînê, lê baweriya xwe ya civakî jî pêş dixe.

Piştgiriya pîşeyî yek ji rêyan e ku mirovê xebatkar ji tenêtiyê ber bi hevkariyê ve; ji nezelaliyê ber bi garantiya ewle ve; ji bêmeslekiyê ber bi jêhatîbûnê ve û ji girêdayiya aborî ber bi jiyanek hilberînê ya xurtir ve dibe.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa