TÊGHIŞTINA PAŞDEHIŞTINÊ WEKÎ MESELEYEKE CIVAKÎ

Ji Paşdehiştina Birekî Berev Bêlivtiya Civakî: Li Ser Malbat, Aborî, Jiyana Kar û Hilberîna Hevpar Lêkolînek

1. PÊWENDIYA DI NÊVBERA PAŞDEHIŞTINA MIROVEKÎ U PAŞDEHIŞTINA CIVAKEKE DE

Paşdehiştin (erteleme) piranî wekî pirsgirêkeke takekesî (bireysel) tê dîtin. Mirov karê ku divê bike dizane, lê dest pê nake; biryarê dide, lê bi cih nayîne; li paşerojê difikire, lê berpirsiyariya îro ji bo paşê hiştî dihêle.

Lê belê paşdehiştin tenê di jiyana kesekî de dernakeve holê. Malbat dikarin axaftinan, civak çareseriyan, sazî biryaran, aborî hilberînê û rêveberî jî veguhastinên (dönüşüm) pêwîst paşde bihêlin.

Paşdehiştina mirovekî dikare bibe sedema windahiyan di jiyana wî bixwe de. Lê paşdehiştina demdirêj a saziyekê an jî civakekê dikare bandorê li jiyana bi milyonan mirovan bike.

Ji ber vê yekê divê paşdehiştin di du astan de bête lêkolînkirin:

 * Paşdehiştina takekesî: Mirov karê ku dikare bike, bêyî sedem dereng bixe.

 * Paşdehiştina civakî: Civakek, saziyek an jî hevkariyek biryar û çalakiyên pêwîst berdewam dereng bixe.

Digel vê yekê, her derengxistin ne bêberpirsiyarî ye. Xizanî, bêkarî, kêmasiya çavkaniyan, astengiyên burokratîk, bêbawerî û rêveberiya şaş jî dikarin tevgera mirovan zehf biwestînin û asteng bikin.

Meseleya bingehîn ew e ku em van du tiştan ji hev cihê bikin: Karên ku mirov dikare bike lê nake, û karên ku ji ber nebûna derfetan nikare bi cih bîne.

2. DI MALBATÊ DE PAŞDEHIŞTIN: KEBANBÛNA PIRSGIRÊKÊN NEHATÎ AXAFTIN

Malbat, ew avahiya civakî ya yekem e ku mirov tê de girtina berpirsiyariyê hîn dibe. Paşdehiştina berdewam a erkên piçûk ên li malê, bi zeman re jiyana hevpar zehmet dike.

 * Dê û bav axaftina bi zarokan re paşde bihêlin, pirsgirêkên ragihandinê mezin dibin.

 * Îhmalkirina pêdiviyên perwerdehiyê yên zaro, dibe sedema windakirina derfetan.

 * Ger budceya malbatê neyê plankirin, deyn ser hev de kom dibin.

 * Parveneikirina adil a karên malê, bargiraniyek giran dixe ser milê kesekî.

 * Heke ferdên malbatê ji lêbuhûrîn (lêborîn) daxwazkirinê an ji axaftina li ser pirsgirêkan birevin, dilêşî û kîn kûr dibin.

Çareseriya di malbatê de ne ew e ku em herkesî neçarî zêdetir xebatê bikin. Berî her tiştî divê berpirsiyarî bi zelalî werin parvekirin.

Rêbazeke hêsan ji bo malbatê:

Her heftê ferdên malbatê dikarin civîneke kurt bikin. Ka dê kîjan kar werin kirin, kî dê berpirsiyariyê hilde ser xwe û dê di kîjan demê de bête qedandin, bi hev re diyar bikin.

Ji zarokan re jî li gorî temenê wan erk dikarin werin danîn. Bi vê yekê berpirsiyarî tenê nabê nirxek ku bi gotinan tê gotin, lê dibe parçeyek ji jiyana rojane.

3. DI ABORÎYÊ DE PAŞDEHIŞTIN: NIRXÊ NEHATÎ HILBERÎN VÎ EW DERFETÊN WINDA BÛNÎ

Jiyana aborî tenê ne qezenckirina pereyan e. Ax, ked, agahî, amûr, sermaye û dem ka çawa têne nirxandin jî meseleyên bingehîn ên aboriyê ne.

Erzêyekî (zêviyekî) vala ye, hunerekî pîşeyî yê nehatî nirxandin, atolyeyeke atil (bêkar) rawestiyayî an jî mirovên hilberîner ên ku nehatine berekurdîkirin, dibine sedema windabûna derfetên aborî.

Lê belê her çavkaniya ku nayê bi kar anîn rasterast ji tembeliyê nayê. Hinek caran erdê mirovê hilberîner heye lê tova wî tune ye; keda wî heye lê derfeta gihîştina bazarê tune ye; pîşeya wî heye lê kar nabîne; fikra wî heye lê nagihîje sermayeya destpêkê.

Ji ber vê yekê, dema em paşdehiştina aborî dihevsênin, divê em van du pirsan bi hev re bipirsin:

 * Gelş em derfetên xwe yên heyî bi têra xwe bi kar tînin?

 * Ew pirsgirêkên avahîsel (yapısal) ku rê li ber bi kar anîna van derfetan digirin çi ne?

Bêyî ku bersiva van du pirsan bête danîn, tenê banga xebatê li mirovan kirin bes nîne.

Çareseriya aborî ew e ku çavkaniyên atil bi hevparî werin nirxandin û astengiyên li ber hilberînê werin kêmkirin.

4. DI JIYANA KAR DE PAŞDEHIŞTIN: MIŞXULBÛN AN HILBERÎN?

Mirov dikare hemû rojê bixebite lê karê girîng qet bi dawî neyîne. Ji ber ku mişxulbûn (bizîbûn) û hilberîna encamê ne heman tişt in.

Civînên nepêwîst, erkên neyar, pêşedanên ku berdewam diguherin û nediyarîya desthilatiya biryardanînê di jiyana kar de dibine sedema derengketinan.

Ji cîhekî kar de heke herkes li benda yekî din be, belavkirina berpirsiyariyê kêm e. Heke herkes heman karî dubare kontrol dike lê kes biryara dawî nade, pergar (sîstem) û rêveberî bi pirsgirêk e.

Ji bo karkeriya bi hilberîn (verimlilik) di jiyana kar de ev prensîb dikarin werin sepandin:

 * Ji bo her karî divê berpirsiyarekî zelal hebe.

 * Dema destpêkirin û qedandina karî divê bête diyarkirin.

 * Muamele û dubarekirinên zêde û nepêwîst divê werin kêmkirin.

 * Amûr û desthilatiyên pêwîst divê bidin karkeran.

 * Serkeftin tenê bi demjimêrên derbasbûyî na, bi encamên derketine holê re divê bête pîvandin.

 * Têmkêşiya (anîna fehmkirina) sedema xeletiyê ew qas girîng e ku jê cezakirina kesê xeletî kirî.

Sextî û zexta berdewam li ser mirovan her dem pênasîn û hilberînê nahêne. Hinek caran parvekirineke çêtir a kar, di demeke kurt de encamên pir biqalite çêdike.

5. DI RÊVEBERIYA GIŞTÎ (KAMU) DE PAŞDEHIŞTIN: BEDELA BIRYARÊ KÎ DIDE?

Yek ji encamên herî giran ên paşdehiştina civakî ew e ku biryarên pêwîst ji bo hewcedariyên hevpar ên gel werin derengxistin.

Di dema xwe de neçêkirina avahiyên ewle dijî metirsiya erdhejê, bêçareser hiştina pirsgirêkên perwerdehiyê, temamnekiirina kêmasiyên jêravahiyê (altyapı) an jî paşdehiştina berdewam a pirsgirêkên hawirdorê bandorê li hemû civakê dike.

Bedela vê derengketinê di van qadan de piranî ne ew kesên biryarê nadin, lê belê ew welatî ne ku neçar in encamên van biryaran bikşînin.

Lê belê di rêveberiya giştî de yekser girtina her biryarê jî ne rast e. Lêkolîn, nirxandina zanistî, kontrola hiqûqî, plana budceyê û beşdariya welatiyan demê dixwaze.

Ji ber vê yekê armanc ne lezgînî ye, lê girtina biryarên pêwîst e bi sedeman, bi kontrolobûnê û di hundirê salnameyek diyar de.

Ji bo vê:

 * Pirsgirêk divê bi zelalî werin pênasekirin.

 * Sazî û berpirsiyarên ku dê biryarê bidin divê werin diyarkirin.

 * Salnameya sepandinê divê ji raya giştî re bête ragihandin.

 * Çavkaniyên hatine bi kar anîn û encamên hatine bi dest xistin divê werin eşkerekirin.

 * Sedemên derengketinan divê ji civakê re werin zelalkirin.

 * Rêyên îtiraz û beşdariya welatiyan divê werin parastin.

Zelalî (şeffaflık), berpirsiyariyê xwiya dike. Berpirsiyariya diyar jî alîkariya kêmkirina derengketinên nepêwîst dike.

6. HILBERÎNA HEVPAR: VEGURHATINA HÊZA TAKEKESÎ BEREV HÊZA CIVAKÎ

Karê ku mirovek bi tenê nikare bi cih bîne, dema ku di navbera mirovan de parvekirineke rast a karî bête çêkirin, dibe gengaz.

Erdê kesekî heye lê keda wî tune ye. Keda kesekî din heye lê erdê wî tune ye. Zanyariya pîşeyî an sermayeyeke piçûk a yekî din heye. Dema ku van mirov di çarçoveya rêgezên ewle de hatin berekurdîkirin (hatin cem hev), ew çavkaniyên ku berê nehatine bi kar anîn dikarin tevlî hilberînê bibin.

Ev nêzîkatî dikare bibe bingeh ji bo nirxandina hevpar a erdên atil, keda atil û sermayeya piçûk.

Mînakî, em deh malbatên ku tarîma xwezayî dikin bînin ber çavên xwe:

 * Malbatek ji bo hilberînê erdê guncan dabîn dike.

 * Malbatên din karên çandinî, lênêrîn û çiloyê (çilokirin / hasad) digirin ser milê xwe.

 * Hinek hevpar bi tov, amûr û xercên din tevlî dibin.

 * Koma din jî qeydkirin, belavkirin û firotina berheman bi rêve dibe.

 * Hilberîn, xerc û dahat bi awayekî ku herkes bibîne têne qeydkirin.

Bi vê yekê re, bêyî ku hewce bike herkes bibe xwediyê heman mîqdara erd, sermaye an demê, pêvajoyeke hevpar a hilberînê tê avakirin.

Lê ji bo ku hilberîna hevpar serkeftî bibe, tenê niyeta baş bes nîne. Ka dê beşdarî çawa bête pîvandin, xerc çawa werin pêşberîkirin, berhem çawa werin parvekirin û pevçûn çawa werin çareserkirin divê ji berê de diyar bin.

Dema rêgezên adil û zelal tune bin, piştevani bi demê re dibe bêbawerî. Lê rêgez, kontrol û hesabdanîn berdewamiya piştevaniyê xurt dikin.

7. KOOPERATÎFÇÎTÎ: AMÛREKE HEVPAR JI BO DERBASBÛNA PAŞDEHIŞTINÊ

Kooperatîfçîtî dikare alîkariya mirovan bike yên ku hewcedariyên wan ên hevpar hene da ku bi awayekî demokratîk werin cem hev û armancên xwe yên aborî an civakî bi cih bînin.

Pirseke bingehîn a kooperatîfê ev e:

> Kîjan karê ku em nikarin bi tenê bikin, em dikarin bi hev re bikin?

> 

Ev pirs dikare çareseriyan ji bo bi kar anîna amûrên hevpar di tarîmê de, bazardana hevpar a berheman, dabînkirina hevpar a keresteyên avahiyê, piştevaniya pîşeyî û peydakirina hewcedariyên herêmî çêbike.

Mînakî, hilberînerên piçûk di cihê ku berhemên xwe yek bi yek bifroşin, dikarin tor û torstana (a torê) firotinê ya hevpar ava bikin. Bi vê yekê xercên veguhestin, danasîn û bazardanê têne parvekirin; gihîştina berheman ji bo xerîdar hêsan dibe.

Lê avakirina kooperatîfê bi tenê serkeftinê nahîne. Beşdariya xwebexş a endaman, biryargirtina demokratîk, jimartina (muhasebe) zelal, parvekirina erkan û nirxandina birêkûpêk pêwîst e.

Di hevkariyekê de heke berpirsiyarê ti karî nediyar be, herkes li benda yekî din dimîne. Ji ber vê yekê, li kêleka armancên hevpar divê erkên diyar û dîrokên rastîn jî werin destnîşankirin.

Piştevanî, ne rabûna berpirsiyarîyê ye; lê parvekirina adil a berpirsiyarîyê ye.

8. PERWERDE Û KULTUR: KOMKIRINA ZANYARIYÊ AN SEPANINA WÊ DI JIYANÊ DE?

Civakek dikare gelek pirtûkan bixwîne, civînan bike, projeyan amade bike û fikrên xweş pêş bixe. Lê belê dema ku zanyarî nebe pratîk û sepandin, encama wê ya civakî kêm dimîne.

Ev yek nayê wê wateyê ku fikirîn nepêwîst e. Berevajî vê, nîşan dide ku divê di navbera fikir û çalakiyê de pênaseyek rast bête çêkirin.

Perwerde, ne tenê zanyariyê dide mirovan; di heman demê de divê jêhatîbûna pênasekirina pirsgirêkan, çêkirina çareseriyê, xebata hevpar û nirxandina encaman jî bide kazanîn.

Şagirtek ku li ser pirsgirêka hawirdorê hîn dibe, dikare di dibistana xwe de projeyeke piçûk a sepandinê pêş bixe. Ciwanek ku pîşeyekî hîn dibe, dikare ew jêhatîbûn bi hilberîna berhemek an xizmeteke rastîn xurt bike. Civakek ku dixwaze ziman û kultura xwe biparêze, divê tenê bi vegotina rabirdûyê nemîne, lê belê berhemên zindî, xebatên perwerdehiyê û çalakiyên kulturî yên nû jî hilberîne.

Berdewamiya kulturî, tenê bi bîranînê na, bi avakirina berhem û saziyên zindî ku ji nifşên nû re werin veguhastin gengaz e.

9. PSÎKOLOJIYA BÊLIVTIYA CIVAKÎ: ÇIMA HERKES GUHERTINÊ DIXWAZE LÊ KÊM KES DEST PÊ DIKE?

Mirov piranî dibêjin ku ew ji rewşa heyî ne razî ne. Lê dema ku mijar bibe girtina berpirsiyariyê ji bo guhertinê, ew dikarin di tirs û gumanê de bimînin.

Sedemên vê yên cûda hene:

 * Tirsa bêserkeftinê.

 * Bêhnçikîn ji rexneyên kesên din.

 * Fikra ku dê hewldana kesekî tenê bes nebe.

 * Bêbawerî.

 * Dilşikestina ji teşebusên berê yên bêencam mêtî.

 * Nezanîna gava yekem ka dê çawa bête avêtin.

 * Nevekişandina mesref û maliyeta guhertinê.

Neyekser dema ku mirov ji hev re nebawer bin, herkes dikare li benda gava yekem a kesê din bimîne.

Ji bo şikandina vê xeleka xirab, berî gotinên mezin hewcedarî bi encamên piçûk, berçav û rastkirî heye.

Mînakî, heke di taxekê de projeyeke hilberîna hevpar bête destpêkirin, berê dikare qada piçûk bête hilbijartin. Beşdar, xerc, erk û encamên hilberînê dikarin bi zelalî werin qeydkirin. Dema ku sepandina yekem serkeftî bû, bawerî xurt dibe û xebat dikare bête firehkirin.

Guhertina civakî ne her dem bi destpêkek mezin, lê bi pirbûna sepandinên piçûk ên ewledar geş dibe.

10. JI BO KÊMKIRINA PAŞDEHIŞTINÊ PLANA ÇALAKIYA CIVAKÎ

Ji bo ku civakek bikaribe bikeve tevgerê, tenê bangkirina li mirovan bes nîne. Divê bang veguhere erkên ku dikarin werin sepandin.

Ev modela li jêr, ji malbateke piçûk heya taxê an jî kooperatîfê di pîvanên cûda de dikare bête sepandin:

 * Pla Asta Yekem: Diyarkirina pirsgirêkê

   Pirsgirêka herî girîng ku divê bête çareserkirin bi zelalî tê pênasekirin. Di cihê ku hewldana çareserkirina her tiştî di heman demê de bête kirin, rêza pêşedanê tê çêkirin.

 * Pla Asta Duyem: Diyarkirina derfetên heyî

   Erd, ked, agahî, amûr, dem û sermayeya di dest de têne nirxandin. Çavkaniyên kêmasî jî bi durustî têne qeydkirin.

 * Pla Asta Sêyem: Parvekirina erkan

   Ji bo her erkî kes an tîma berpirsiyar tê diyarkirin. Beşdarî li ser bingehê xwebexşî û peymana zelal tê meşandin.

 * Pla Asta Çarhem: Destpêkirina sepandineke piçûk

   Ji bo destpêkê armanceke gihîştî tê hilbijartin. Di asta yekem de di cihê veberhênanên mezin an soza ku nayê cih de, xebateke sînordar û pîvokî tê tercîhkirin.

 * Pla Asta Pêncem: Qeydkirina encaman

   Çavkaniyên hatine xerckirin, karên temam bûnî, pirsgirêkên rû bi rû bûnî û encamên hatine bi dest xistin bi rêkûpêk têne qeydkirin.

 * Pla Asta Şeşem: Nirxandin û rastkirin

   Heke kar di rêya planbûyî de neçûyî, berî lêgerîna gunehkar, sedem têne lêkolînkirin. Dema pêwîst de rêbaz tê guhertin.

 * Pla Asta Heftem: Firehkirina sepandina serkeftî

   Xebata yekem heke bi kar hatî, bi beşdar û çavkaniyên nû re tê mezin kirin. Sepandinên bêserkeftî di cihê dubarekirina heman tiştî de re-dîzayn (ji nû ve sêwirandin) dibin.

Ev rêbaz, paşdehiştinê ji pirsgirêkek ku tenê bi vîna kişî tê têkoşînkirin derdixe û vediguherîne meseleya hînboona hevpar û rêxistiniyê.

11. HER DERENGKETINÊ NEHEŞTINA WEKÎ KÊMASIYA AHLAQÎ

Dema em li ser paşdehiştinê diaxivin, divê em ferqeke girîng ji bîr nekin.

Mirovek ku dem, hêz û derfeta wî ya karî heye lê berdewam ji kar bireve; ligel mirovekî ku ji ber tengasiya debarê, nexweşiyê, berpirsiyariya lênêrînê, pirsgirêka ewlehiyê an nebesiya çavkaniyan nikare dest bi kar bike ne heman tişt in.

Civak jî nikarin tenê bi bangkirina li vîna mirovan pirsgirêkên xwe çareser bikin. Divê şert û mercên ku mirov karibin bixebitin, bihilberînin, hîn bibin û tevlî pêvajoya biryaran bibin werin çêkirin.

Hinek caran ji mirov re planek pêwîst e; hinek caran piştevaniya malbatê; hinek caran perwerde; hinek caran fînanse; hinek caran jî guhertina saziyan.

Ji ber vê yekê nêzîkatiya rast ne sûcdarkirina herkesî ye, lê nirxandina rast a pênwendiya di navbera berpirsiyarî û derfetê de ye.

Dema ku ji mirov tê hêvîkirin ku tiştê dikare bike bi cih bîne, berpirsiyariya civakê jî heye ku mercên guncaw ji bo çêkirina wî karî ji mirov re pêş bixe.

12. ENCAM: LI CIHÊ SEKWANA PAŞEROJÊ, AVDAN Û AVISKIRINA ÎRO

Paşdehiştina takekesî dibe sedema windakirina dem û derfetên mirov. Lê paşdehiştina civakî dibe sedema nehatina bi kar anînê ya çavkaniyên hevpar, mezinbûna pirsgirêkan, qelsbûna baweriyê û kêmboona hêviya mirovan ji bo paşerojê.

Çareseriya dijî vê ne tenê bangkirina berdewam a karkirinê ye li mirovan. Çareserî; avakirina xelekek xurt e di navbera plana rast, parvekirina adil a karî, berpirsiyariya zelal, saziyên ewledar, hilberîna hevpar û hesabdanînê de.

Parvekirina berpirsiyariyê di malbatê de, pênaseya zelal a erkan di cîhê kar de, pêvajoya zelal a biryaran di saziyên giştî de, sepandin di perwerdehiyê de, nirxandina çavkaniyan di aboriyê de û işbirliya demokratîk di kooperatîfan de qadên cûda yên vê têkoşînê ne.

Paşeroja civakekê tenê ne bi çavkaniyên sirûştî, sermaye an zanyariya ku di destê wê de heye ve girêdayî ye. Ka dikare van derfetan heya çi astî veguhêzîne berjewendiya hevpar jî diyarxêr e.

Pêşketina civakî, ne bi kirina heman karî ji aliyê herkesî ve, lê belê bi berekurdîkirina (gihandina hev a) jêhatîbûn, derfet û berpirsiyariyên cûda di hundirê nezmeke adil de gengaz e.

Ji ber vê yekê divê em vê pirsê ji xwe bipirsin:

> Îro em dikarin kîjan pirsgirêkê çareser bikin, kîjan çavkaniyê binirxînin û kîjan karî bi hev re bi ser bixînin?

> 

Dema me bersiv dît, bêyî ku em li benda temamkirina guhertina mezin bimînin, em dikarin gava yekem bavêjin.

Ji ber ku paşeroj tenê demeke ku li bendê tê rawestandin nîne. Ew encama biryarên ku em îro digirin, berpirsiyariyên ku em hildidin ser milê xwe û karên ku em bi hev re bi cih tînin e.

Li dijî paşdehiştinê tenê îrade nîne; hişyarî, derfet, piştevanî û rêxistiniya rast heye.

Sosyolog  Zeki Altuboğa