ARTÊŞA NETEWÎ
BEŞA SÊYEM
RÊXISTINA EWELEHIYÊ, PARASTINA HERÊMÎ Û HEVKARIYA DI NAVBERA GEL Û SAZIYÊN PARASTINÊ DE
1. Ewlehî tenê erkê artêşê nîne
Ewlehî ji bo her civakê yek ji pêdiviyên bingehîn e. Mirov bê ewlehiyê nikarin bi aramî bixebitin, zarok nikarin bi azadî perwerde bibin û aborî nikare bi awayekî domdar pêş bikeve. Lê ewlehî tenê bi hebûna artêşê nayê misoger kirin. Ew bi hevkariya gel, rêveberiyên herêmî, saziyên sivîl û saziyên parastinê tê xurtkirin.
Di çarçoveya Pergala Aştiyê de, ewlehî wek berpirsiyariyeke hevpar tê dîtin. Her kes û her saziyek li gorî erk û kapasîteya xwe dikare di parastina jiyana civakî de rolekê bilîze. Lê divê erkên wan zelal bin, da ku berpirsiyariyên cuda tevlihev nebin û kes desthilatdariya ku qanûn neda wî bi dest nexîne.
Mînakî, malbat dikare ji bo amadekariya karesatan xwe amade bike; rêveberiya herêmî dikare rêxistina xizmetên acîl bike; saziyên tenduristiyê dikarin alîkariya tenduristiyê pêşkêş bikin; saziyên parastinê jî di çarçoveya erkên qanûnî de berpirsiyariyên xwe pêk bînin.
Ev dabeşkirina erkên civakî dikare alîkar be ku di dema pirsgirêkan de gel bê çareserî nemîne û saziyên cuda bi hev re bixebitin.
2. Parastina herêmî çi ye?
Parastina herêmî tê wê wateyê ku her gund, tax, bajarok an bajar ji bo ewlehî û amadekariya xwe li gorî şertên xwe planekê hebe.
Her herêm şertên xwe hene. Dibe ku gundek li herêma çiyayan be, bajarek li kêleka çemekê be an taxeke mezin li devereke ku gelek kes lê dijîn be. Xetereyên wan dikarin ji hev cuda bin. Ji ber vê yekê, amadekariya herêmî divê li gorî hewcedariyên rastîn were kirin.
Parastina herêmî di vê pirtûkê de bi taybetî tê wateya parastina sivîl, amadekariya karesatan, ragihandina rast, alîkariya mirovan û domandina xizmetên bingehîn.
Ev têgeh bi xwe nayê wê wateyê ku her herêm divê hêzeke çekdarî ya serbixwe ava bike. Erkên çekdarî divê di bin qanûn û saziyên desthilatdar ên berpirsiyar de bimînin.
Armanca parastina herêmî ew e ku gel di dema karesatan û krîzan de amade be, xizmetên bingehîn bên parastin û alîkarî bi rêkûpêk bigihîje kesên ku hewceyê wê ne.
3. Rola gund û taxan
Gund û tax yek ji bingehên jiyana civakî ne. Mirov li van deran hevdu nas dikin, pêdiviyên hevdu dizanin û dikarin bi lez agahiyan parve bikin.
Ji bo vê yekê, rêveberiyên herêmî dikarin bi beşdariya gel planên amadekariya karesatan pêş bixin. Di van planan de dikare cihên ewle, rêyên derketinê, alîkariya ji bo kesên pîr, zarok, kesên astengdar û kesên ku tenê dijîn bên diyarkirin.
Herwiha, dikare rêbazên ragihandinê bên diyarkirin, da ku di dema karesatan de agahî bi lez û bi awayekî rast bigihîje gel.
Di van karan de, pêdivî nîne ku her kes erkên taybet ên profesyonel bigire ser xwe. Girîng ew e ku kesên herêmê bizanin di dema xetereyê de ji bo agahî û alîkariyê bi kê re têkilî daynin û çawa rêberiyên fermî bişopînin.
Hevkariya herêmî dikare bi awayên sade dest pê bike: civînên gel, navnîşana saziyên acîl, planên ragihandinê û perwerdeya bingehîn a amadekariya karesatan.
4. Rêveberiya herêmî û saziyên netewî
Di Pergala Aştiyê de, pêdivî ye ku rêveberiya herêmî û rêveberiya netewî bi hev re bixebitin. Rêveberiya herêmî gelek caran pêdiviyên gelê xwe nêzîktir nas dike; saziyên netewî jî dikarin çavkaniyên mezin, koordînasyon û xizmetên ku ji bo gelek herêman hewce ne peyda bikin.
Heke ev her du ast bi hev re nexebitin, dikare dubarekirina karan, windakirina çavkaniyan an derengmayîna alîkariyê çêbibe.
Ji bo pêşîlêgirtina vê yekê, divê erk û desthilatdariyên wan di qanûnê de zelal bin. Herêm divê bizane di kîjan mijaran de biryarê dide û di kîjan mijaran de pêdivî bi hevkariya saziyên netewî heye.
Saziyên netewî jî divê agahiyên herêmî guhdarî bikin û biryarên xwe li ser bingeha agahiyên rast û hewcedariyên gel bigirin.
Di dema karesatan de, ev hevkarî dikare bibe sedema belavkirina çêtir a alîkariyê, bikaranîna baştir a çavkaniyan û parastina zêdetir a jiyana mirovan.
5. Hevkariya gel û saziyên parastinê
Têkiliya gel bi saziyên parastinê re divê li ser bingehê bawerî, rêzgirtina qanûnê û berpirsiyariya hevpar be.
Gel divê bikaribe pirsgirêkên ewlehiyê bi rêbazên qanûnî ragihîne. Saziyên parastinê jî divê li gorî erkên xwe bersivê bidin û mafên welatiyan biparêzin.
Hevkariya rastîn ne tê wê wateyê ku gel hemû biryarên saziyên parastinê bê pirsîn qebûl bike. Hevkariya rastîn li ser bingehê qanûn, agahiyên rast, hesabdayîn û rêzgirtina mafan tê avakirin.
Di vê çarçoveyê de, divê rêbazên giliyê qanûnî hebin, da ku welatî bikaribin pirsgirêkên xwe ragihînin. Saziyên berpirsiyar jî divê giliyên wan bi awayekî rast nirxînin û li gorî qanûnê bersivê bidin.
Baweriya gel bi gotinên vala nayê avakirin. Ew bi kiryarên berpirsiyar, zelalbûn û parastina mafên mirovan tê pêşxistin.
6. Ragihandina rast di dema xetereyan de
Di dema krîz û karesatan de, agahî dikare jiyana mirovan biparêze. Lê agahiyên xelet, gotegot û belavkirina tirsê dikarin rewşê xirabtir bikin.
Ji ber vê yekê, divê saziyên berpirsiyar rêbazên zelal ên ragihandinê hebin. Gel divê bizane ku agahiyên fermî ji ku derê bistîne û çawa rastiya agahiyekê kontrol bike.
Ragihandin divê bi zimanên ku gel fam dike were kirin. Di civakên pirzimanî de, belavkirina agahiyan bi zimanên herêmî dikare alîkar be ku kesên zêdetir agahiyan fam bikin û bi awayekî rast tevbigerin.
Herwiha, divê agahiyên kesane bên parastin. Ragihandina ewlehiyê divê nebe sedema belavkirina agahiyên taybet ên mirovan an sûdmendiyê ji rewşa acîl.
Pergala Aştiyê li ser girîngiya agahiyên rast, ragihandina berpirsiyar û hevkariya civakî disekine.
7. Parastina sivîlan di dema krîzan de
Di her krîzê de, kesên sivîl dikarin rastî xetereyên mezin bên. Zarok, kesên pîr, kesên astengdar, nexweş û kesên ku derfetên wan sînordar in, dibe ku ji bo derketinê an gihîştina alîkariyê hewcedariya taybet hebin.
Ji ber vê yekê, planên amadekariyê divê pêdiviyên van kesan jî li ber çavan bigirin.
Divê cihên ewle û gihîştina alîkariyê bi awayekî zelal bên diyarkirin. Xizmetên tenduristiyê, av, xwarin, cihê lêmayînê û ragihandina acîl divê di planan de cih bigirin.
Di dema şer de jî parastina sivîlan û rêzgirtina qanûnên navneteweyî yên mirovî girîng e. Welatiyên ku beşdarî şerê çekdarî nînin divê ji êrîşên ku li dijî wan tên kirin bên parastin. Saziyên parastinê divê di çarçoveya qanûnên derbasdar de tevbigerin.
Di Pergala Aştiyê de, jiyana mirovan nirxek bingehîn e. Parastina sivîlan divê di plan, biryar û kiryarên saziyên berpirsiyar de cihê sereke bigire.
8. Amadekariya herêmî li hember karesatan
Karesat dikarin bi awayên cuda çêbibin: erdhej, lehî, şewat, xetereyên avhewayê an qutbûna xizmetên bingehîn.
Amadekariya baş dikare zirarê kêm bike. Ji bo vê yekê, her herêm dikare li gorî xetereyên xwe planeke amadekariyê hebe.
Di vê planê de dikarin van mijaran cih bigirin:
- Nasîn û nirxandina xetereyên herêmê.
- Diyarkirina rêyên derketinê û cihên kombûnê.
- Perwerdeya bingehîn a alîkariya yekem.
- Parastina av, xwarin û amûrên bingehîn.
- Amadekirina rêbazên ragihandinê.
- Diyarkirina pêwendiyên saziyên acîl.
- Planên alîkariyê ji bo kesên ku hewcedariya taybet hene.
- Nirxandina planê piştî temrîn an karesatekê.
Ev kar divê bi rêberiya saziyên pispor û berpirsiyar bên kirin. Armanc ew e ku gel ji bo xetereyên gengaz amade be, ne ku tirs di nav civakê de were belavkirin.
9. Hevkariya aborî di dema krîzan de
Di dema karesatan de, tenê amûrên acîl ne girîng in. Xwarin, av, enerji, veguhastin, tenduristî û cihê mayînê jî pêdiviyên bingehîn in.
Civakeke ku çavkaniyên xwe baş birêve dibe û di navbera malbat, cotkar, hilberîner, bazirgan û saziyên xizmetê de pêwendiyên baş ava dike, dikare di dema krîzan de baştir bersivê bide.
Kooperatîf, komên alîkariyê û saziyên civakî dikarin di çarçoveya qanûnê de di peydakirina xwarinê, alîkariya malbatan û parastina çavkaniyên bingehîn de rolekê bilîzin.
Lê alîkariya aborî divê bi awayekî zelal û berpirsiyar were birêvebirin. Çavkaniyên alîkariyê divê li gorî hewcedariyê bên dabeşkirin û kesên ku alîkariyê distînin divê bê sedemên cuda bên cudakirin.
Hevkariya aborî dikare alîkariyê zûtir bigihîne gel û dikare piştî karesatan vegera jiyana normal hêsantir bike.
10. Perwerde û çandeke berpirsiyar a ewlehiyê
Ewlehî bi qanûn û saziyan tenê nayê misoger kirin. Çanda civakî jî girîng e.
Dema ku mirovan rêzgirtina mafên hevdu, alîkariya kesên di xetereyê de, kontrolkirina agahiyan û rêbazên çareserkirina nakokiyan fêr bibin, civak dikare li hember pirsgirêkan bihêztir bibe.
Perwerdeya ewlehiyê divê ne tenê agahiyên li ser xetereyan bide. Divê mirov fêr bike ka çawa di dema acîl de bi aramî tevbigerin, agahiyên rast bistînin û bi saziyên berpirsiyar re hevkariyê bikin.
Dibistan, malbat, saziyên civakî û rêveberiyên herêmî dikarin di vê perwerdeyê de rolekê bilîzin.
Herwiha, divê aştiya civakî were xurtkirin. Nakokiyên zimanî, çandî an siyasî divê nebe sedema dijminatiya di navbera gelan de. Rêzgirtina cudahiyan dikare bingeha hevjiyana ewletir biafirîne.
11. Sînorên erkên parastina herêmî
Ji bo ku parastina herêmî bibe amûreke ewlehiyê, divê sînorên erkên wê zelal bin.
Rêveberiya herêmî dikare di amadekariya karesatan, ragihandin, alîkariya sivîl û hevkariya civakî de roleke girîng bilîze. Lê erkên çekdarî, bikaranîna hêzê û biryarên leşkerî divê di bin qanûn û saziyên desthilatdar ên berpirsiyar de bimînin.
Heke komên herêmî bê kontrol desthilatdarî bigirin ser xwe, dibe ku ew bibe sedema nakokî, zordarî an kêmbûna ewlehiyê. Ji ber vê yekê, her çalakiyek ku bi ewlehiyê ve girêdayî ye divê di sînorên qanûnî de be.
Parastina herêmî divê ji bo alîkariya gel û parastina jiyana sivîlan bixebite, ne ku bibe amûra kontrolkirina gel an pêşbaziya koman.
12. Encama beşa sêyem
Ewlehî dema ku gel, rêveberiyên herêmî û saziyên parastinê di çarçoveya erkên qanûnî de bi hev re bixebitin, dikare xurt bibe.
Parastina herêmî di vê pirtûkê de tê wateya amadekariya sivîl, parastina jiyana mirovan, ragihandina rast, hevkariya aborî û amadekariya karesatan. Ev têgeh divê ji erkên çekdarî yên ku di bin desthilatdariya qanûnî de ne, were cudakirin.
Pergala Aştiyê hewl dide ku ewlehiyê bi hevkariyê, qanûn, berpirsiyariya hevpar û rêzgirtina mafên mirovan re girê bide.
Prensîba vê beşê ev e:
Ewlehiya civakê bi hevkariyê tê xurtkirin; lê her hevkarî divê di bin qanûnê de be û mafên mirovan biparêze.
---