PIŞTGIRIYA OLÎ

 – GOTARA 7AN

PERWERDE, PERWERDEKIRINA MIROV Û AVAKIRINA AVAHIYA CIVAKÎ

Refleksiyona Piştgiriya Olî li ser Avakirina Mirov û Geşepêdana Civakî

1. DESTPÊK: PAŞEROJA CIVAKÊ BI KALÎTEYA MIROVÊN WÊ VE GIRÊDAYÎ YE

Yek ji hêmanên herî girîng ku paşeroja civakê diyar dike ew e ku ew zarok û ciwanên xwe çawa perwerde dike. Çünki zarokên ku îro têne perwerdekirin, dê bibin hosta, mamoste, cotkar, zanyar, hunermend, birêvebir, karsaz û malbatên sibê.

Civakek tenê bi avakirina avahiyan, çêkirina rêyan, avakirina kargehan an berhevkirina sermayeyê geş nabî. Ji bo cîbicîkirin, xebitandin, parastin û veguhastina van razandinan ji nifşên paşerojê re hewcedarî bi mirovan heye.

Perwerdekirina mirov ne tenê hînkirina zanyariyê ye ji zarokan re. Di heman demê de geşkirina jêhatiniyên wan ên raman, lêkolîn, hilberîn, hevkarî, çareserkirina pirsgirêkan û girtina berpirsiyarîyê ye.

Erkeya bingehîn a piştgiriya olî di vê qadê de, piştgirîkirina geşepêdana mirovî ya hem kesane hem jî civakî ye. Ewqas ku geşkirina nirxên exlaqî yên mirovan girîng e, bi dest xistina meslekî, dabînkirina debara wan û kirina karên bi sûd ji bo civakê jî girîng e.

Ji ber vê yekê perwerde dikare wekî yek ji qadên xebatê yên herî girîng ên piştgiriya olî bête destgirtin.

Lê di vir de veqetandineke girîng heye: Piştgiriya olî nabe ku bibe avahiyeke ku hewla kontrolkirina hemû perwerdeyê di bin destê xwe de dide. Lêkolîna zanistî, perwerdeya meslekî, perwerdeya giştî, perwerdeya malbatê û geşepêdana exlaqî qadên ku hevdu temam dikin in. Rêbaz û berpirsiyarîyên taybet ên her yekê hene.

Armanc ne neçar kirina mirovan e ku bi yek awayî bifikirin; belkî tevkarkirina geşepêdana civakê ye ku mirovên xwedî jêhatinî, raman û pêdiviyên cuda dikarin tê de bi hev re bijîn.

2. DI KUR’ANÊ DE GIRÎNGIYA ZANÎN Û FÊRBÛNÊ

Di nav yekem wehiyên Kur’anê de banga xwendin û fêrbûnê heye.

Di Sûreya Alaqê de wiha tê buyurîn:

> «“Bi navê Perwerdekarê xwe yê ku afirandiye bixwîne!”»

> «“Wî mirov ji alaqê (dilopek xwînê) afirand.”»

> «“Bixwîne! Perwerdekarê te yê herî comard e.”»

> «“Ew e ê ku bi pênûsê nivîsandinê hîn kiriye.”»

> «“Wî tiştê ku mirov nezanîbû hînî wî kir.”»

> (Sûreya Alaq, 96:1-5)

> 

Hebûna kavramên xwendin, nivîsandin û fêrbûnê di van ayetan de, ji bo bîranîna li ser girîngiya zanyariyê di jiyana mirov de xala destpêkê ya pir xurt e.

Xwendin tenê dengderxistina peyvên nivîskî nîn e. Dema mirov dixwîne cîhanê nas dike, rastî ramanên cuda tê, têkiliyê di navbera rûdanan de ava dike û biryarên xwe bi zana bûn distîne.

Nivîsandin jî tenê tomarkirina ramanan nîn e. Ew ewlehiya parastina zanyariyê, veguhastina wê ji yên din re û gihîştina wê ji nifşên paşerojê re peyda dike.

Bifikirin hostatiya darşokekî (marangoz). Hosta di nav salan de di barê keresteyan de zanyariyê bi dest dixe, bikaranîna amûran hîn dibe, pîvanê distîne, çewtiyê dike, çewtiya xwe sererast dike û tecrûbeyê bi dest dixe. Heke ev zanyarî tenê bi gotin bête veguhastin, di nav demê de dikare winda bibe. Lê dema pîvan, xêzkirin, rêbaz û tecrûbe hatin nivîsandin, nifşên paşerojê jî dikarin ji van sûd wergirin.

Heman rewş di çandiniyê de, xwedîkirina heywanan de, mîmarî de, tenduristiyê de, bazirganiyê de û lêkolînên zanistî de derbasdar e.

Piştgiriya olî nabe ku fêrbûnê tenê bi mijarên olî re sînordar bike. Divê zanyariyên zanistî, teknîkî, civakî û meslekî ku jiyana mirovan geş dikin jî bêtin hînkirin û piştgirîkirin.

Çünki kêmboona nezaniyê, birêkûpêkkirina jiyana mirovan bixwe û çareserkirina pirsgirêkên hevpar hêsan dike.

3. FARKÎ DI NAVBERA KESÊ ZANÎ SÊNÊ NEZAN DE

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêje: Ma kesên ku dizanin û kesên ku nizani bûn yek in? Tenê kesên xwedî hiş şîretê distînin.”»

> (Sûreya Zûmer, 39:9)

> 

Zanîn, kapasîteya biryardanê ya mirov geş dike. Lê nirxê zanyariyê ne di vê de ye ku mirov xwe ji yên din bilindtir bibîne. Nirxê rastîn, bikaranîna rast a zanyariyê û peydakirina sûdê ji mirovan re ye.

Mirovek dikare gelek pirtûkan bixwîne lê zanyariya xwe ji bo biçûkxistina yên din bi kar bîne. Mirovekî din jî her çend perwerdeyek sînordar dîtibe jî, dikare bi parvekirina tecrûbeya xwe tevkariyên girîng bide jiyana mirovên dora xwe.

Ji ber vê yekê di piştgiriya olî de xwedîzanyarî bûn û bikaranîna exlaqî ya zanyariyê divê ji hev bêtin veqetandin.

Zanîn ji bo girtina biryarên rast hewce ye; lê bi tenê ne misoger xudaniya niyeta baş an rastgojiyê ye.

Bi heman awayî, niyetbaş bûn jî pêdiviya zanyariyê ji holê ranake.

Wekî nimûne, cotkarek dikare ji axa xwe hez bike û bixwaze ji mirovan re bibe sûdwer. Lê heke di barê birêvebirina avê, avahiya axê, xwedîkirina riwekan û nexweşiyan de xwedî zanyariya têrker nebe, niyeta baş bi tenê ne bes e ku hilberîneke bilind bi dest bixe.

Birêvebirek dikare bixwaze alîkariya mirovan bike. Lê heke di barê muhasebe, hiqûq û rêxistinê de xwedî zanyarî nebe, biryarên wî yên bi niyeta baş jî dikarin zirarê bidin saziyê.

Ji ber vê yekê pergelê perwerdekirina mirov divê li rexa geşepêdana exlaqî, geşkirina zanîn û jêhatiniyê jî armanc bike.

4. ARMANCA PERWERDEYÊ: AMADEKIRINA MIROV JI BO JIYANÊ

Armanca perwerdeyê tenê qezenckirina azmûnan an wergirtina dîplomayê nabe. Perwerde divê alîkariya mirov bike ku wateya jiyana xwe fêm bike, jêhatiniyên xwe kifş bike û beşdarî jiyana civakî bibe.

Derçûna mirovekî ji dibistanê ne bi wateya ew e ku xwedî zanyariya çareserkirina hemû pirsgirêkên jiyanê ye. Derçûn nîşan dide ku qonaxeke perwerdeyê hatibû temamkirin. Fêrbûna di tevahiya jiyanê de pêvajoyeke berdewam e.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Xuda pileya kesên bawerî anîne û kesên ku zanist ji wan re hatî dayîn bilind dike.”»

> (Sûreya Mûcâdele, 58:11)

> 

Ev ayet nirxê zanistê bi bîr tîne. Lê ji bo ku fêrbûn bibe sûdeke civakî, divê zanyarî di jiyana rojane de bête bikaranîn.

Mirov di pêvajoya perwerdeyê de nabe ku tenê zanyariya teorîk bi dest bixin; divê bikaranîna vê zanyariyê, xebata bi yên din re û çareserkirina pirsgirêkan jî hîn bibin.

Wekî nimûne:

 * Xwendekarê ku matematîkê hîn dibe, divê zanyariya hesabkirinê di hilberîn û jiyana aborî de bi kar bîne.

 * Xwendekarê ku zanistên xwezayî hîn dibe, divê çavdêrîkirina rûdanên xwezayî û ramanên li ser bingeha delîlan geş bike.

 * Xwendekarê ku perwerdeya ziman distîne, divê bikaribe xwe bi zelalî bîne ziman û yên din fêm bike.

 * Xwendekarê ku perwerdeya meslekî distîne, divê karê ku hîn bûye bi awayekî ewle û bi kalîte bike.

 * Xwendekarê ku perwerdeya civakî distîne, divê maf, berpirsiyarî û rêzikên jiyana hevpar nas bike.

Pergelê perwerdeyê divê ne tenê çi dizanin, lê awayê bikaranîna zanyariyê jî ji aliyê xwendakaran ve binirxîne.

5. MALBAT: JÎNGEHA YEKEM A PERWERDEKIRINA MIROV

Mirov tecrûbeyên yekem ên jiyana civakî piranî di nav malbatê de bi dest dixe. Zarok axaftin, parvekirin, nasîn sînoran, sazkirina têkiliyan bi yên din re û gelek reftaran pêşî di jîngeha xwe ya nêzîk de çavdêrî dike.

Rola malbatê di geşepêdana zarok de pir girîng e. Digel vê yekê barkirina hemû berpirsiyarîyê li ser milê malbatê jî ne rast e. Derfetên aborî, asta perwerdeyê, mercên xebatê û çetinayiyên malbatan cuda ne. Civakeke saxlem hewceyî saziyên perwerde û xizmetên civakî ye ku piştgiriya malbatan dikin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Xwe û malbata xwe ji agirê ku dara wî mirov û ber in biparêzin.”»

> (Sûreya Tahrîm, 66:6)

> 

Ev ayet di kevneşopiya şîroveya Îslamî de bi berpirsiyarîya kesî li hember xwe û malbata xwe ve hatibû girêdan.

Ji aliyê jiyana civakî ve berpirsiyarîya malbatê nabe ku tenê bi peydakirina pêdiviyên malî yên zarokan re sînordar bibe. Peydakirina ewlehiya zarokan, guhdarîkirina wan, piştgirîkirina perwerdeya wan, rexa guncav ji ramanên wan re û rêzgirtina ji kesayetiya wan re jî girîng e.

Mezin kirina zarok ne biryardana hemû tiştan di şûna wî de ye. Ew alîkarîkirina zarok ye ku li gorî temen û geşepêdana xwe jêhatiniya biryardanê geş bike.

Malbat dema behsa rastgojiyê ji zarokên xwe re dikin, divê bi reftarên xwe bibin mînak. Dema behsa girîngiya xebatê dikin divê rêzê li kedê bigirin, dema behsa edaletê dikin divê di navbera zarokan de cihêkarî nekin û dema berpirsiyarîyê hîn dikin divê derfeta çewtiyê û fêrbûnê jî bidin zarok.

Piştgiriya olî dikare ji bo ku malbat van erkeyên xwe bînin cî, rêberî, perwerde, piştgirî û dema hewce be mekanîzmayên alîkariya civakî geş bike.

6. YEKÎTIYA EXLAQ Û ZANÎNÊ DI PERWERDEYÊ DE

Zêdebûna hejmara mirovên perwerdekirî di civakê de girîng e. Lê kalîteya perwerdeyê tenê bi hejmara dîplomayan nayê pîvandin.

Awayê bikaranîna zanyarî ji aliyê mirovan ve, reftara wan li hember mafên yên din û awayê cîbicîkirina berpirsiyarîyên wan ên civakî jî girîng e.

Digel vê yekê perwerdeya exlaqî nabe ku bibe pergelekî ku xwendakaran neçarî guhdariya bêpirsiyarî dike. Zarok û ciwan divê nirxandina rast û çewtê, pirsîna sedeman, lêkolînkirina delîlan û dema hewce be rexnekişandina biryarên çewt hîn bibin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Ji bo Xuda bi sekneke hişk li ser edaletê rawestin, bibin şahidên bi edalet. Kîna we ya hemberî civatekê we nexe bin biryara neheqiyê. Edaletî bin; ev ji teqwayê re nêzîktir e. Ji Xuda bitirsin. Bêguman Xuda bi tiştên ku hûn dikin dizane.”»

> (Sûreya Mâide, 5:8)

> 

Ev ayet nîşan dide ku edalet divê li ser hestên kesane û dijminatiyê bête girtin.

Di perwerdeyê de ev prînsîb dikare bête girtin ku xwendekar li hember mirovên ku ji wan hez dikin jî bi awayekî rexnegir bifikirin, çewtiyên kesên nêzîkî xwe nebînin çênebî û kesên xwedî dîtinên cuda yekser sucdar nekin.

Perwerdeya exlaqî ne tenê reftara rast hîn dike; di heman demê de aşkere dike bê ka çima reftara rast girîng e.

Ji ber vê yekê di perwerdeyê de divê cî ji van pirsan re bête dayîn:

 * Reftarek sûdê dide kî û zirarê dide kî?

 * Encamên biryarekê bandorê li kî dikin?

 * Em çawa dikarin fêm bikin ka îddîayak rast e an na?

 * Di nakokiyekê de em çawa dikarin guhdarî hemû aliyan bikin?

 * Dema çewtiyek derkeve holê em çawa dikarin zirarê ji holê rakin?

 * Em çawa dikarin di navbera mafên mirovan û berpirsiyarîyên hevpar de hevsengiyê ava bikin?

Van cûre pirsan alîkariyê didin ku ramana exlaqî bi jiyana rojane re têkiliyê ava bike.

7. PERWERDEYA MESLEKÎ: VEGUHASTINA ZANÎNÊ JI BO JÊHATINIYÊ

Mirovên ku civak pêdiviya xwe pê dibîne tenê kesên ku di qadên akademîk de dixebitin nînin. Pêdivî bi cotkaran, darşokan (marangoz), tesîsatvanan, elektrîkvanan, çêkerên hesin, teknîsyenên makîneyê, çêkerên xwarinê, karmendên tenduristiyê, bernameçêkeran û gelek xwediyên meslekan heye.

Meslek, perçeyên jiyana civakî ne ku hevdu temam dikin.

Dema avahiyek tê çêkirin, bi qasî xêzkirina mîmar, jêhatiniya hosta, ewlehiya peydakerê keresteyan, hesaba endezyariyê û zanyariya ewlehiya kar jî girîng e.

Ji ber vê yekê perwerdeya meslekî ne tenê ji dersên teorîk divê pêk bête. Pratîk, çavdêrî, veguhastina tecrûbeyê û rêbazên xebata ewle divê bibin perçeyên girîng ên pêvajoya perwerdeyê.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêje: Her kes li gorî avahiya xwe kar dike. Perwerdekarê we çêtir dizane ka kî di rêya rast de ye.”»

> (Sûreya İsrâ, 17:84)

> 

Ev ayet di çarçoveya baldarîkirina li ser meyl û taybetmendiyên cuda yên mirovan de dikare bête girtin.

Her mirov ne neçar e ku heman karî bike. Hin mirov di jêhatiniya destan de, hin di matematîkê de, hin di têkiliyê de, hin di zanistên xwezayî de û hin jî di rêxistin û birêvebirinê de dikarin serkeftîtir bin.

Erkeya pergelê perwerdeyê ne bicihkirina mirovan di temenê biçûk de di qalibên neguhêr de ye; belkî alîkarîkirina wan e ku jêhatiniyên xwe kifş bikin, qadên cuda nas bikin û meslekên guncav ji bo xwe helbijêrin.

Di perwerdeya meslekî de xwendekar divê hem aliyê teknîkî yê kar hem jî berpirsiyarîya exlaqî ya meslekê hîn bibin.

Ji bo darşokekî (marangoz) rastiya pîvanê, zanyariya keresteyan û bikaranîna ewle ya amûran girîng e. Di heman demê de sededana zanyariya rast ji mişterî re, veşartina qusûra keresteyî nakirin, aşkerekirina beramberiya keda xwe û baldariya li ser ewlehiya kar jî girîng e.

Exlaqê meslekî cîhê kêfiya teknîkî nagire; wê temam dike.

8. TÊKILIYA HOSTA-ÇÎRAK Û VEGUHASTINA ZANÎNÊ DI NAVBERA NIFŞAN DE

Têkiliya hosta-çîrak di dîroka mirovatîyê de di veguhastina zanyariya meslekî de cîhekî pir girîng digire.

Hostayek ne tenê nîşan dide bê ka karek çawa tê kirin. Di heman demê de naskirina keresteyî, plana kar, bikaranîna rast a amûran, fêmkirina çewtiyan û çareserkirina pirsgirêkên derketine holê hîn dike.

Lê dema aliyên xurt ên têkiliya kevneşopî ya hosta-çîrak têne parastin, divê aliyên qels jî bêtin sererastkirin. Perwerdebûna çîrak nabe ku bibe sedema nizm xistina wî, xebitandina bêberamber û bêsînor an neçar kirina wî ji bo karên xetere.

Ewlehiya zarok û ciwanan, mafê perwerdeyê û parastinên di zagonsaziya xebatê de divê bêtin parastin. Perwerdeya meslekî nabe ku bibe amûra bikaranîna mirovan wekî hêza kar a erzan.

Piştgiriya olî dikare bernamên ku hostayên bi tecrûbe û mirovên dixwazin meslekê hîn bibin bînin cem hev ava bike. Di van bernamyan de targetên perwerdeyê, demjimêrên xebatê, rêzikên ewlehiyê û mafên xwendekar dikarin bi zelalî bêtin diyarkirin.

Wekî nimûne di kargeheke çêkirina berhemên darîn de perwerde dikare ji van qonaxan pêk bête:

 * Naskirina cûreyên dar û taybetmendiyên wan ên bingehîn.

 * Hînbûna pîvanstendinê û xwendina xêzkirina teknîkî.

 * Hînbûna bikaranîna ewle ya amûrên destan û makîneyan.

 * Destpêkirina pratîkê ji berhemên hêsan.

 * Lêkolînkirin û sererastkirina çewtiyan.

 * Hesabkirina mesrefa berhemê.

 * Fêmkirina pêdiviyên mişterî.

 * Nirxandina kalîte û ewlehiya kar.

 * Hînbûna berpirsiyarîyên meslekî.

 * Gihîştina astê ku bikaribe zanyariya hînbûyî bide yên din.

Ev nêzîkatî dikare asteng bike ku zanyariya meslekî tenê wekî tecrûbeya kesane bimîne û tevkariyê bide geşkirina kapasîteya hilberîna herêmî.

9. ANÎNA HILBERÎN Û PERWERDEYÊ BI HEV RE

Di navbera perwerde û hilberînê de têkiliyeke xurt dikare bête sazkirin. Dema xwendekar zanyariyên ku hîn bûne li ser pirsgirêkên rastîn diçêjînin, hem dikarin zanyariyên xwe yên teorîk biprovin hem jî tecrûbeya meslekî bi dest bixin.

Lê ev têkilî divê bi baldarî bête rêxistinkirin. Pêşengiya saziyên perwerdeyê fêrbûna xwendakaran e; hilberîna bazirganî nabe ku armancên perwerdeyê veşêre.

Ji ber vê yekê di perwerdeya li ser bingeha hilberînê de ev prînsîb dikarin bêtin pejirandin:

 * Çalakiyên hilberînê divê li ser targetên fêrbûnê yên aşkere rawestin.

 * Karên guncav bi temen û jêhatiniya xwendakaran divê bêtin helbijartin.

 * Rêzikên tenduristî û ewlehiya kar divê bêtin sepandin.

 * Dema perwerdeyê ya xwendakaran divê bête parastin.

 * Mercên beşdarbûna di hilberîna rastîn de û heke hebe daxistina heqdestê divê bi zelalî bêtin diyarkirin.

 * Xwendekar nabe ku di bin zexta bazirganî de bêtin hiştin.

 * Ceribandinên neparastî divê wekî perçeyekî xwezayî ê fêrbûnê bêtin dîtin.

 * Bi qasî kalîteya berhemê, pêvajoya fêrbûnê jî divê bête nirxandin.

Wekî nimûne, xwendekarek di dema perwerdeya darşokiyê (marangozî) de dikare maseyeke hêsan çêbike. Ev xebat ne tenê ji çêkirina maseyê pêk tê. Xwendekar bi zanyariya matematîkê pîvanê distîne, bi zanyariya fîzîkê li ser berxwedanê difikirî, bi zanyariya keresteyan dara guncav helbijêre, bi zanyariya aboriyê mesrefê hesab dike û bi jêhatiniya sêwiranê berhemekî bi sûd derxîne holê.

Bi vê awayî zanyariyên di dersên cuda de hatine hînkirin di derdora pirsgirêkek rastîn de digehêjin hev.

Ev nêzîkatî dikare alîkariya xwendakaran bike ku têkiliya di navbera dersan û jiyanê de çêtir fêm bikin.

10. ZANÎNGEHA HILBERÎNÊ: ZANÎN, LÊKOLÎN Û PRATÎK

Yek ji tevkariyên piştgiriya olî di qada perwerdeyê de, dikare piştgirîkirina geşepêdana saziyan be ku hilberîn û lêkolînê tînin cem hev.

Zanîngeha Hilberînê ku di vê gotarê de tê pêşniyarkirin, ne tenê saziyeke perwerdeyê ye ku dersên teorîk dide; belkî wekî avahiyekê ye ku zanyariyê hilberîne, pirsgirêkên teknîkî lêkolîn dike, berheman geş dike û ji bo pêdiviyên herêmî çareseriyan digere tê sêwirandin.

Ev pêşniyar ne neçar e ku bibe şûna zanîngehên klasîk. Ew dikare bi zanîngehan, dibistanên meslekî, navendên lêkolînê, kooperatîfan û hilberînerên herêmî re hevkarîyê bike.

Wekî nimûne, heke di herêmekê de hilberîna çandiniyê belav be, bernamên lêkolînê dikarin di van qadan de bêtin komkirin:

 * Avahiya axê û birêvebirina avê.

 * Rêbazên çandiniya xwezayî.

 * Parastina tovan û lêkolînkirina cûreyên guncav.

 * Çilmisandin û parastina berheman.

 * Ewlehiya xwarinê û pakêtkirin.

 * Lênêrîn û geşkirina makîneyên çandiniyê.

 * Karîgeriya aborî ya kooperatîfên hilberîneran.

Di herêmeke ku karkeriya darîn berbelav e de jî qadên lêkolînê yên cuda dikarin bêtin geşkirin:

 * Taybetmendiyên cûreyên darên herêmî.

 * Nirxandina darên mayî yên çopê.

 * Pergelên avahiyê yên ku îzolasyona germê peyda dikin.

 * Avahiyên darîn ên moduler ku dikarin bêtin hilweşandin û ji nû ve bêtin avakirin.

 * Berxwedan û ewlehiya şewatê di berhemên darîn de.

 * Kêmkirina mesrefan bi keresteyên herêmî.

 * Tomarkirina zanyariya hostatiya kevneşopî.

Serkeftina vê modelê ne tenê bi hejmara berhemên hatine hilberandin divê bête pîvandin. Kalîteya lêkolînê, tiştê ku xwendakaran hîn bûne, ewlehiya teknolojiyên hatine geşkirin, bandorên derdorê û tevkariya ji bo pêdiviyên civakî jî divê bêtin nirxandin.

Fikra Zanîngeha Hilberînê, pêşniyareke geşepêdana civakî ye ku armanc dike zanîn û ked ji hev qetiyayî nemînin.

11. WEKHEVIYA DERFETAN DI PERWERDEYÊ DE

Ji bo ku mirov bikaribin jêhatiniyên xwe geş bikin, divê bikaribin bigehêjin derfetên perwerdeyê.

Lê hemû zarok di heman mercên aborî de mezin nabin. Hin malbat dikarin di peydakirina amûrên perwerdeyê, veguhastin, xwarin û stargehê de tengasiyê bikişînin. Hin xwendekar ji ber herêma ku lê dijîn nekarin bigehêjin saziyên perwerdeyê yên bi kalîte. Hin xwendekar jî ji ber astengdarî, cudahiya ziman an sedemên din hewceyî piştgiriya zêde ne.

Dema ev cudahî neyên berçavkirin, pergelê perwerdeyê di şûna kêmkirina bêwekheviyên heyî de dikare wan ji nû ve hilberîne.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Xuda fermanê li we dike ku hûn emanetan bidin xwediyên wan û dema di nav mirovan de hukim dikin bi edaletê hukim bikin.”»

> (Sûreya Nisâ, 4:58)

> 

Prînsîbên edalet û emanetê yên di vê ayetê de, ji aliyê berpirsiyarîyên saziyên perwerdeyê ve jî dikarin bêtin bîranîn. Dema derfetên perwerdeyê têne belavkirin, di şûna nêzîkatiyên kesane an helbijartinên keyfî de divê pîvanên aşkere, edaletî û bi sedem bêtin bikaranîn.

Wekheviya derfetan di perwerdeyê de ne bi wateya bidestxistina heman encamê ji aliyê her kesî ve ye. Ew gihîştina mirovan ji derfetên bingehîn ên ku ji bo fêrbûnê hewce dikin re û kêmkirina astengiyên neheq e.

Piştgiriya olî ji bo vê armancê dikare fonên bursê, parvekirina keresteyên perwerdeyê, piştgiriya veguhastinê, rêberî, piştgiriya dersan a belaş û bernamên perwerdeya meslekî geş bike.

Lê dema alîkarî têne kirin divê rûmeta xwendakaran bête parastin. Mirovên alîkarîwergirtî ne neçar in ku tenê ji ber ku alîkarî wergirtine biryarên xwe bidin destên yên din an bi rewşeke bêmaf di civakê de razî bibin.

Alîkarî ne ji bo çêkirina girêdanê ye, belkî ji bo piştgirîkirina mirovan e ku bikaribin jêhatiniyên xwe geş bikin.

12. PERWERDEYA ZAROKÊN KEÇ Û KUR

Geşepêdana civakê bi wê yekê ve ji nêzve girêdayî ye ku zarokên keç û kur bikaribin jêhatiniyên xwe geş bikin.

Mafê perwerdeyê nabe ku li gorî cinsiyeta zarokan bête sînordarkirin. Zarokên keç jî mîna zarokên kur divê bikaribin zanistê hîn bibin, meslekê bi dest bixin, ramanên xwe bînin ziman û di qadên guncav de bi pêş ve biçin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Perwerdekarê wan duaya wan qebûl kir: Ez ked û xebata ti xebatkarekî ji we –nêr be an mê be– vala dernexim. Hûn ji hev in.”»

> (Sûreya Âl-i İmrân, 3:195)

> 

Ev ayet beramberiya keda jin û mêran li ba Xuda destnîşan dike. Ji vir dikare bête bîranîn ku di jiyana perwerde û hilberînê de keda jinan û jêhatiniyên wan nabe ku bêqdîr bêtin hiştin.

Piştgiriya civakî nabe ku astengiyê di perwerde, geşepêdana meslekî û beşdarbûna jinan di jiyana aborî de çêbike.

Ji bo sazkirina hevsengiyê di navbera berpirsiyarîyên malbatê û jiyana perwerde û xebatê de, xizmetên lênêrînê, derfetên perwerdeya hêsan û bernamên meslekî yên guncav dikarin bêtin geşkirin.

Heke civakek astengiyê li ber geşkirina jêhatiniyên beşek mezin ji nifûsa xwe çêbike, çavkaniya xwe ya mirovî jî sînordar kiriye.

Ji ber vê yekê siyasetên perwerdekirina mirov divê ewlehî, mafê perwerdeyê û geşepêdana kesane ya zarokên keç û kur bi hev re biparêzin.

13. BEŞDARBÛNA CIWANAN DI JIYANA CIVAKÎ DE

Ciwan tenê temenmezinên paşerojê nînin. Ew endamên çalak ên jiyana civakî ya îro ne jî.

Aşkerekirina ramanên ciwanan, nîqaşkirina pirsgirêkan, geşkirina jêhatiniyan û beşdarbûna wan di xebatên hevpar de girîng e.

Lê dayîna berpirsiyarîyê ji ciwanan re ne bi wateya bendewariya çareserkirina hemû pirsgirêkan ji aliyê wan ve bi tenê ye. Divê jîngehên ewle yên ku ciwan dikarin tecrûbeyê bi dest bixin, mirovên ku dikarin rêberiyê bidin wan û derfetên fêrbûnê dema çewtiyê bikin hebin.

Saziyên piştgiriya olî nabe ku ciwanan tenê wekî kesên beşdarî çalakiyan dibin bibînin. Ew dikarin derfetê bidin wan ku projeyan geş bikin, bütçeyê amade bikin, lêkolînê bikin, pêvajoyên hilberînê hîn bibin û beşdarî mekanîzmayên biryardanê bibin.

Wekî nimûne, ciwan di taxekê de dikarin pêdiviyên temenmezinan lêkolîn bikin, xebatên paqijiya derdorê rêxistin bikin, tamîrkirina tiştên nehatine bikaranîn peyda bikin an ji bo hilberînerên herêmî projeyên danasîna dîjîtal amade bikin.

Ev cûre çalakî divê li ser bingeha xwebaxşiyê bin, dema perwerde û bêhnvedanê biparêzin û keda ciwanan ji bo hilberîna bazirganî ya bêberamber bi kar neînin.

Beşdarbûna ciwanan hem dikare tevkariyê bide çareserkirina pirsgirêkên civakî hem jî dikare jêhatiniyên wan ên berpirsiyarî û hevkarîyê geş bike.

14. PIŞTGIRIYA OLÎ Û RAMANA ZANISTÎ

Yek ji mijarên girîng di perwerdeyê de sazkirina rast a têkiliya di navbera nirxên olî û lêkolîna zanistî de ye.

Zanyariya zanistî bi rêya çavdêrî, ceribandin, pîvan, rexne û delîlên pejirandî tê geşkirin. Ramana olî û exlaqî jî dikare li ser lêgerîna wateyê, têgihiştina berpirsiyarîyê û nirxên mirovî bandor karker be.

Axa peyivîn û hevkarîyê di navbera van qadan de dikare bête avakirin. Lê rastiya îddîayeke zanistî tenê li gorî niyeta olî an exlaqî ya kesê ku wê diparêze nayê diyarkirin.

Wekî nimûne, ka rêbazeke çandiniyê axê geş dike an na divê bi pîvan û çavdêriyên guncav bête lêkolînkirin. Ka keresteyekî avahiyê ewle ye an na divê bi ceribandinên teknîkî bête nirxandin. Ka modeleke aborî kar peyda dike an na divê li ser daneyan bête lêkolînkirin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Tişte ku zanîna te di barê wî de tune be nakeve pey wî. Bêguman guh, çav û dil; hemû ji wî berpirsiyar in.”»

> (Sûreya İsrâ, 17:36)

> 

Ev ayet girîngiya zanyarî û berpirsiyarîyê bi bîr tîne. Ew dikare bi prînsîba baldariyê û girtina berpirsiyarîyê li hember îddîayan ve bête girêdan.

Piştgiriya olî dema lêkolîna zanistî piştgirî dike, divê derfetê bide aşkerekirina encaman, sererastkirina îddîayên çewt û nirxandina ramanan dema delîlên nû derkevin holê.

Fêrbûna rastîn ne tenê lêgerîna zanyariyên ku ramana me rast derdixin e; dema hewce be pejirandina çewtiya xwe ye jî.

15. SAZIYÊN PERWERDE Û PIŞTGIRIYA CIVAKÎ

Perwerde tenê di avahiyên dibistanan de çênabe. Malbat, cîhê kar, pirtûkxane, kargeh, navenda lêkolînê, kooperatîfa hilberînê û saziya çandê jî dikarin tevkariyê bidin pêvajoyên fêrbûnê.

Hevkarîya van saziyan bi hev re dikare gihîştina mirovan ji zanyariyên di qadên cuda de hêsan bike.

Wekî nimûne, dibistana meslekî dikare bi darşokên (marangozên) herêmî re bixebite. Kooperatîfa çandiniyê dikare piştgiriya teknîkî ji navenda lêkolînê bistîne. Pirtûkxaneyek dikare jîngehekê amade bike ku ciwan tê de lêkolînê bikin. Şaredariyek an rêxistineke civakî dikare bernamên fêrbûna meslekî ji bo temenmezinan rêxistin bike.

Piştgiriya olî dikare tevkariyê bide çêbûna van hevkarîyan; lê divê rêzê li serbixweyiya saziyên perwerdeyê, pîvanên zanistî û mafên beşdaran bigire.

Dema xebata hevpar tê kirin, erke û berpirsiyarî divê bi zelalî bêtin diyarkirin. Çalakiyên ji bo perwerdeyê û çalakiyên bazirganî divê ji hev bêtin veqetandin, awayê bikaranîna çavkaniyan divê bête aşkerekirin.

Heke bête zanîn ka çavkaniyên ji bo perwerdeyê hatine veqetandin ji bo kîjan mebestan hatine xerckirin, bawerî zêde dibe. Lê şfafiyet ne bi wateya aşkerekirina neheq a zanyariyên taybet ên mirovan e.

Piştgiriya perwerdeyê ya saxlem, dema sûda hevpar diparêze divê mafên kesane jî berçav bike.

16. EM DIKARIN SERKEFTINA DI PERWERDEYÊ DE ÇAWA BINIRXÎNIN?

Serkeftina bernameyeke perwerdeyê tenê bi hejmara kesên hatine tomarkirin an hejmara dîplomayên hatine dayîn nayê pîvandin.

Tişta ku xwendakaran hîn bûne, asta bikaranîna zanyariyê, mebesta ku bername bersivê dide wî û awayê geşepêdana beşdaran piştî perwerdeyê jî girîng e.

Di perwerdeya meslekî de xebata ewle ya xwendekar, derxistina berhemê bi kalîte û jêhatiniya çareserkirina pirsgirêkan dikarin bêtin nirxandin.

Di perwerdeya giştî de fêmkirina xwendekar ji tiştê ku dixwîne, ramana matematîkî, pirsîna çavkaniyên zanyariyê û aşkerekirina xwe bi zelalî dikarin bêtin lêkolînkirin.

Di perwerdeya civakî de jî jêhatiniya mirovan a guhdarîkirina dîtinên cuda, naskirina mafên xwe, beşdarbûna di pêvajoyên biryarên hevpar de û çareserkirina nakokiyan bêyî tundî dikarin bêtin destgirtin.

Lê ev nirxandin nabe ku hemû karakterê mirovan daxe ser yek pûanê.

Serkeftina xwendekarekî di matematîkê de û nirxê wî ê exlaqî ne yek tişt in. Nizmbûna jêhatiniya meslekî ya mirovekî ne bi wateya ew e ku ew layıqî rêzdariyeke kêmtir e.

Nirxandin divê piştgiriya geşepêdana kesî bike; nabe ku ji bo nizm xistina wî an bêparhiştina wî ji mafên civakî bête bikaranîn.

Piştgiriya olî divê di şûna pergelên ku mirovan rêz dikin û etîket dikin, mekanîzmayên ku tevkariyê didin fêrbûn û geşepêdana mirovan piştgirî bike.

17. TÊKILIYA DI NAVBERA PERWERDE, ÎSTÎHDAM Û HILBERÎNÊ DE

Bêtikariya mirovên perwerdekirî di civakê de, neguncavbûna jêhatiniyên meslekî bi pêdiviyên hilberînê re an bêparbûna mirovan ji derfetên ku bikaribin jêhatiniyên xwe bi kar bînin pirsgirêkek girîng e.

Çareseriya vê pirsgirêkê ne birêvebirina her kesî ye ji bo heman meslekî. Divê pêdiviyên herêmê, mercên aborî, sînorên derdorê û daxwazên mirovan bi hev re bêtin nirxandin.

Wekî nimûne, di herêmeke ku hilberîna çandiniyê berbelav e de di qadên hilberîna xwarinê, depoyên hênik, pergelên avdanê, lênêrîna makîneyan û lojîstîkê de bernamên perwerdeyê dikarin bêtin geşkirin.

Di herêmeke ku hilberîna darîn xurt e de perwerdeyên darşokî (marangozî), sêwirana mobîlyayê, teknolojiyên avahiyê, ji nû ve qezenckirina keresteyan û sêwirana dîjîtal dikarin bêtin piştgirîkirin.

Di herêmên xwedî potansiyela geştyariyê (turîzm) de zimanê bahrî, xizmetên rawestînê, danasîna çanda herêmî, ewlehiya xwarinê û qadên geştyariya domdar dikarin derkevin pêş.

Dema plansaziyên wiha têne çêkirin, tenê mêzekirina îlanên kar ên heyî bes nîn e. Pêdiviyên paşerojê, geşepêdanên teknolojîk, bandorên derdorê û targetên xelkê herêmê bixwe jî divê bêtin berçavkirin.

Piştgiriya olî dikare alîkariya mirovan bike ku di navbera perwerde û hilberînê de têkiliyên xurtir ava bikin. Lê biryarên di barê kîjan meslekî hewce ye û kîjan razandin dê serkeftî be divê li ser daneyên berçav û zanyariya pisporiyê rawestin.

18. ROLA PERWERDEYÊ DI KÊMKIRINA TENGASIYÊN ABORÎ DE

Perwerde dikare alîkariya mirovan bike ku derfetên xwe yên aborî geş bikin. Lê perwerde bi tenê xizaniyê ji holê ranake.

Mirovek heke meslekê jî hîn bibe dibe ku derfeta kar nebîne. Hilberînerek heke xwedî zanyariya teknîkî be jî dibe ku nekaribe bigehêje erz, av, sermaye an pazarê. Ciwanek heke perwerdeya baş jî dîtibe ji ber qeyranên aborî dikare rastî bêtikariyê bibe.

Ji ber vê yekê siyasetên perwerdekirina mirov nabe ku serbixwe ji mercên aborî û civakî bêtin bîranîn.

Saziyên piştgiriya olî dikarin piştgiriya perwerdeyê, rêberiya meslekî, kooperatîfên hilberîneran, torên hevkarîyê û dema hewce be alîkariyên civakî wekî xebatên ku hevdu temam dikin binirxînin.

Lê modelên alîkarî û hevbendiyê divê li ser rêzikên aşkere rawestin. Divê bête dabînkirin ku mirov dema dikevin bin deyn, hevbendî an têkiliyên xebatê fêm bikin ka çi qebûl dikin.

Ne rast e ku kesên piştgiriya perwerdeyê wergirtine neçar bêtin kirin ku bi awayekî bêşert girêdayî saziyeke diyar bimînin. Mirov divê bikaribin di barê paşeroja xwe de biryarê bistînin.

Armanca rastîn ne neçar kirina mirovan e ku her dem alîkariyê bistînin; belkî piştgirîkirina wan e ku bi rêya perwerde, hilberîn û beşdarbûna civakî jiyana xwe bi awayekî serbixwetir ava bikin.

19. PARASTINA ÇANDA HERÊMÎ Û AFIRANDINA ZANÎNÊN NÛ

Zanyariyên civakan ên ji paşerojê hatine, ziman, huner, meslek û tecrûbeyên wan ên çandî hene.

Parastina van birikînan ji bo domandina bîra civakî girîng e. Lê parastina çandê ne bi wateya domandina hemû rêbazên paşerojê bêyî guherîn e.

Zanyariyên kevneşopî dikarin bi dîtinên zanistî yên nû re bêtin berhevkirin, aliyên wan ên bi sûd dikarin bêtin geşkirin û rêbazên pirsgirêkdar dikarin bêtin guherandin.

Wekî nimûne, teknîkên avahiyê yên kevneşopî dikarin bêtin lêkolînkirin; berxwedan, karîgeriya energiyê û ewlehiya van teknîkan dikarin bi rêbazên nûjen bêtin nirxandin. Zanyariyên çandiniya herêmî dikarin bêtin tomarkirin; ka kîjan rêbaz ji bo ax û avê bi sûd in dikarin bêtin lêkolînkirin.

Bi heman awayî çanda devkî, helbest, muzîk û çîrok dikarin bêtin tomarkirin û ji nifşên paşerojê re bêtin veguhastin.

Piştgiriya olî dikare tevkariyê bide parastina mîrata çandî. Lê parastina çandê nabe ku bibe biçûkxistina çandên din an neçar kirina mirovan ji bo nasnameyeke diyar.

Jiyana li hev a ziman û çandên cuda, dikare derfetê bide mirovan ku hevdu nas bikin û zanyariyên nû bi dest bixin.

20. MODELA PÊŞNIYARKIRÎ: NAVENDÊN PERWERDEKIRINA MIROVÊN HERÊMÎ

Bi tevgerkirina ji prînsîbên ku di vê gotarê de hatine destgirtin, avakirina navendên perwerdekirina mirovên herêmî dikare bête pêşniyarkirin.

Ev navend di şûna bûn bi şûna saziyên perwerdeya fermî, wekî avahiyên piştgiriyê ku bi wan re hevkarîyê dikin dikarin bêtin sêwirandin.

Her navend dikare li gorî pêdiviyên herêma ku lê ye bernamên cuda geş bike.

Wekî nimûne di navendekê de ev beş dikarin hebin:

 * Yekeya perwerde û lêkolînê: Piştgiriya jêhatiniyên xwendin, nivîsandin, matematîk, xwendindîtina dîjîtal û lêkolînê dike.

 * Yekeya geşepêdana meslekî: Bi xwediyên meslekan ên herêmî re bernamên perwerdeya pratîkî rêxistin dike.

 * Kargeha hilberîn û sêwiranê: Derfetê dide ku zanyariyên hînbûyî bi sepandinên ewle û kontrolkirî bêtin geşkirin.

 * Yekeya piştgiriya civakî: Xebatên xwebaxşî, rêberî û projeyên ji bo çareserkirina pirsgirêkên herêmî geş dike.

 * Arşîva çand û zanyariyê: Dîroka herêmî, ziman, huner, meslek û tecrûbeyên hilberînê tomar dike.

 * Tora hevkarîyê: Têkiliyan di navbera dibistan, zanîngeh, kooperatîf, şaredarî û kargehan de ava dike.

Birêvebirina van navendan divê li ser rêzikên aşkere raweste. Kalîteya bernamên perwerdeyê divê bête nirxandin, bikaranîna çavkaniyan divê bête aşkerekirin û mafên beşdaran divê bêtin parastin.

Her wiha serkeftina navendan tenê bi mezinahiya wan nabe ku bête pîvandin. Navendeke piçûk jî heke bikaribe perwerdeya bi kalîte, guncav bi pêdiviyên herêmê û domdar peyda bike, dikare erkeyeke girîng bîne cî.

Bi vê awayî di navbera perwerde, hilberîn û piştgiriya civakî de hevkarîyeke li ser bingeha pêdiviyên herêmî dikare bête sazkirin.

21. ENCAM: RAZANDINA JI BO MIROV, RAZANDINA JI BO PAŞEROJA CIVAKÊ YE

Yek ji çavkaniyên herî girîng ên civakê, zanîn û jêhatiniyên mirovên wê ne. Lê mirov tenê heyînek ku hilberîna aborî dike nîn e. Mirov ferdek e ku difikirî, dihesîne, biryarê distîne, têkiliyan ava dike û divê li ser jiyana xwe xwedî gotin be.

Ji ber vê yekê têgihiştina perwerdekirina mirov nabe ku mirovan tenê li ser karîgeriya wan a aborî binirxîne. Perwerde divê geşepêdana kesane, berpirsiyarîya civakî, azadî, rûmeta mirov û fêrbûna di tevahiya jiyanê de bi hev re biparêze.

Piştgiriya olî di vê pêvajoyê de dikare tevkariyên girîng bike. Dikare piştgiriya malbatan bike, alîkariya geşkirina derfetên perwerdeyê bike, Teşvîqkirina veguhastina zanyariya meslekî bike û hêsankarîyê di çareserkirina pirsgirêkên hevpar de ji bo mirovan derxe holê.

Lê ji bo ku ev tevkarî saxlem be, perwerde nabe ku ji pîvanên zanistî dûr bikeve, divê rêz li dîtinên cuda bête girtin û mafên bingehîn ên mirovan bêtin parastin.

Di Kur’anê de wiha tê buyurîn:

> «“Bêguman Xuda rewşa civatekê naguhere heta ku ew tiştê di nav xwe de heye neguhêrin.”»

> (Sûreya Ra‘d, 13:11)

> 

Ev ayet ji aliyê nirxandina kesî ji rewşa xwe re û bîranîna li ser berpirsiyarîya guherînê ve girêdayî ye. Lê guherîna civakî nabe ku tenê bi vîna kesane bête daxistin. Saziyên perwerdeyê, mercên aborî, hiqûq, xizmetên cemawerî û derfetên civakî jî bandorê li geşepêdana mirovan dikin.

Ji ber vê yekê geşepêdana civakî ya domdar, girtina hewldana kesane û berpirsiyarîya saziyî bi hev re daxwaz dike.

Targeta bingehîn a piştgiriya olî di qada perwerdekirina mirov de; tevkarkirina avakirina mirovên ku difikirin, hîn dibin, hilberînin, mafên xwe dizanin, rêzê li mafên yên din digirin û berpirsiyarîyên jiyana hevpar bi dilê xwe digirin ser milê xwe ye.

Paşeroja civakê tenê bi ax, sermaye an avahiyên ku xwedî ye nayê diyarkirin. Kalîteya mirovên ku dizanin ev çavkanî dê çawa bêtin bikaranîn, wan diparêzin, geş dikin û digehînin nifşên paşerojê jî diyar e.

Perwerdekirina mirov, avakirina paşerojê ye.

Têgihiştineke piştgiriyê ku perwerde û exlaqê, zanîn û jêhatiniyê, hilberîn û berpirsiyarîya civakî, û azadiya kesane bi sûda hevpar re digire dest, dikare tevkariyê bide geşbûna civakeke xurtir û ewledartir.

Xeratê Civaknas Zekî Altuboğa