11. MADDE:

AZADÎYA SÎNORÊ GÎŞTÎ

Azadî, Maf, Xwedîgotina Gelan a li ser Pêşeroja Xwe û Bi Hevre Jiyan

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa 

11.1. DESTPÊK:

AZAD BÛN TÊ ÇI WATEYÊ  ?

Me di maddeyên berê yên Hevaltiya Jidil de têkiliya mirov ku ji xwe dest pê dike ber bi mirovekî din, dostaniyê, biratiyê, civakê û gel ve diçe, nirxand.

Niha em digihişin pirseke mezintir:

«Heke mirov bixwaze bibe azad, ew ê bi azadiya kesê din re çawa bi hevre bijî?»

Ev pirs hêsan xuya dike.

Lê belê di rastiyê de yek ji pirsên herî bingehîn ên dîroka mirovahiyê ye.

Ji ber ku azadî ne tenê meseleyeke kesane ye.

Mirov:

di nava malbatê de,

di nava civakê de,

di nava aboriyê de,

di nava çandê de,

di nava hiqûqê de,

di nava saziyên siyasî de

dijî.

Lewma azadiya mirov di têkiliya bi kesên din re derdikeve holê.

11.2.

AZADÎ TENÊ “YA KU TU DIXWAZÎ BIKΔ YE?

Di zimanê rojane de azadî pir caran:

“Çi ji canê min bixwaze ez dikim.”

tê fêmkirin.

Lê belê di nava civakê de tu mirov bi tenê najî.

Tevgera mirovekî dikare bandorê li jiyana mirovên din bike.

Ji bo nimûne:

Ez dikarim bixwazim bi dengekî bilind guh bidim muzîkê.

Cîranê min dikare bêdengiyê bixwaze.

Ez dikarim bixwazim rê bi dilê xwe bikar bînim.

Mafê mirovên din ê çûnûhatineke ewle jî heye.

Ez dikarim bixwazim çopê biavêjim herê bixwazim.

Lê mafê kesên din heye ku di jîngeheke paqij de bijîn.

Ji ber vê yekê, di navbera azadî û berpirsiyariyê de têkiliyek heye.

11.3.

AZADÎ Û SÎNOR

Têgîna sînorê azadiyê, nayê wateya ku azadiya mirov bi tevahî bê rakirin.

Berevajî vê yekê, ew şert û mercên bi hevre jiyanê lêkolîn dike.

Pirsa bingehîn:

«Azadiya min li ku derê vediguhere mafê kesê din an dest bi binpêkirina mafê kesê din dike?»

DIYARKIRINA vî sînorî ne hêsan e.

Ji ber vê yekê hiqûq, exlaq, siyaset û felsefe bi sedsalan e li ser vê mijarê difikirin.

--- ne heman tişt in.

11.4.

AZADÎ Û MAF NE HEMAN TIŞT IN

Azadî û maf nêzîkî hev in lê ne heman têgîn in.

Azadî pirtir:

qada karibûna kirina tiştekî an parastina ji destwerdanê

dide xuyakirin.

Maf jî:

destilatî û berjewendiyên kesî yên ku ji aliyê hiqûq an civakê ve tên naskirin û hêvîkirin ku bên parastin

dide xuyakirin.

Ji bo ku mirovek bikaribe azadiya xwe bi kar bîne, dibe ku pêwîstiya wî bi hin mafan hebe.

11.5.

RÛMETA MIROV

Di binê mafan de ramana rûmeta mirov dikare hebe.

Mirov divê ne tenê wekî:

hêza kar,

baca bacdaran,

dengdêr,

xerîdar

an welatî

bê dîtin.

Mirov di heman demê de xwediyekî/a wê yekê ye ku dikare der barê jiyana xwe de biryaran bide.

Ji ber vê yekê têgîna rûmetê di nava nîqaşa azadiyê de cih digire.

11.6.

 AZADÎYA KESANE

Azadiya kesane bi van warên mirov re têkildar e:

fikirîn,

bawerkirin,

îfadekirin,

domandina jiyana taybet,

avakirina têkiliyan

û diyar-kirina şêwaza jiyanê.

Lê belê sînorên hiqûqî yên van tiştan dikarin ji civakekê ber bi civakeke din û ji pergaleke hiqûqî ber bi pergaleke din ve biguhere.

11.7.

AZADÎYA FIKIRÊ

Divê mirov bikaribe bêyî destûra kesî bifikire û fikra xwe biguhere.

Ji ber ku fikir bi zorê nayê hilberandin.

Ne mimkûn e ku mirov bi zorê bîra mirovekî diyar bike.

Ji ber vê yekê azadiya fikir bûye yek ji bingehên têgihiştinên azadiyê yên nûjen.

11.8.

AZADÎYA ÎFADEYÊ

Fikir û îfade ne heman tişt in.

Mirov dikare xwediyê fikrekî be.

Wê îfade bike.

Lê belê der barê sînorên azadiya îfadeyê de di pergalên hiqûqî yên ciyawaz de rêziknameyên cuda hene.

Bi taybetî di van waran de:

teşwîqkirina tundiyê,

gef,

heqaret,

cudakarî

û mafên kesên din

dibe ku sînorên hiqûqî yên cuda derkevin holê.

11.9.

AZADÎYA ZIMAN

Ji bo mirov ziman ne tenê amûra axaftinê ye.

Ziman:

nasname,

bîr,

çand,

hest

û fikir

hildigire.

Ji ber vê yekê, bikaranîna zimanê xwe yê dayikê yek ji mijarên girîng ên nîqaşên azadiya çandî ye.

11.10.

 AZADÎYA ÇANDÎ

Çand:

muzîk,

wêje,

çand û nêrît,

cil û berg,

xwarin,

ziman,

huner

û bîra civakî

gelek hêmanan di nava xwe de dihewîne.

Azadiya çandî bi şiyana gelan a jiyandina çandên xwe re têkildar e.

Lê belê çand ne asê ne.

Her çand di nava demê de diguhere.

11.11.

PARASTINA ÇANDÊ Û CEMIDANDINA ÇANDÊ

Parastina çandê ne wateya:

“Tu tiştek naguhere.”

ye.

Çand pêvajoyeke zindî ye.

Peyvên nû werdigire.

Muzîkên nû hildiberîne.

Şêwazên jiyanê yên nû ava dike.

Bi nifşên nû re vediguhere.

Lewma azadiya çandî hem parastina bîrê hem jî mafê guherînê di nava xwe de dihewîne.

11.12.

NASNAME

Mirov dikarin xwe bi nasnameyên cuda pênase bikin.

Nasnameyên:

kesane,

malbatî,

pîşeyî,

zimanî,

çandî,

olî,

herêmî

û neteweyî dikarin di heman kesî de hebin.

Nasname ne yek-tebeqe ye.

11.13.

HILBIJARTINA NASNAMEYê

Hinek nasname ji hawîrdora ku mirov lê çêbûye tên.

Hinek nasname paşê tên bidestxistin.

Hinek dikarin biguherin.

Hinek jî dikarin bi hilbijartina kesî bi xwe xurtir bibin.

Ji ber vê yekê nasname:

hem civakî

hem jî kesane

pêvajoyek e.

11.14.

DAYÎNA NASNAMEYÊ BI ZORÊ

Pênasekirina mirovekî ku ew bixwe xwe çawa pênase dike û ya kesên din ku çawa wî pênase dikin dibe ku ne yek be.

Li vir pevçûn çêdibe.

Dewletek dikare bibêje:

“Tu ev î.”

Civakek dikare bibêje:

“Tu bi me re yî.”

Malbatek dikare bibêje:

“Divê tu bi vî rengî bijî.”

Lê takekes jî dikare bibêje:

“Ez xwe ciyawaz pênase dikim.”

Nîqaşa azadiyê tam li vir girîng dibe.

11.15.

 NASNAMEYA KESANE Û NASNAMEYA CIVAKÎ

Mirov ne tenê takekes e.

Lê ne tenê endamê koma xwe jî ye.

Divê her du pîvan bi hev re werin fikirîn.

Takekes + civak

Heke têkiliya di navberê de saxlem neyê avakirin, du serî dikarin derkevin holê:

Bi tevahî tinehesibandina takekes.

An jî bi tevahî parçekirina civakê.

11.16. DERBASBûNA BER BI TÊGÎNA GEL VE

Gel jî dikare xwe bi rêya:

dîrok,

ziman,

çand,

bîr,

erdnîgarî

û aîdiyeta hevpar

pênase bike.

Lê belê pênasekirina gelan her dem yek-teşe nîne.

Ji aliyê zanistî ve têgînên wekî gel, milet, netewe û koma etnîkî di disiplînên cuda de xwedî bikaranînên cuda ne.

Ji ber vê yekê divê çarçoveya têgînan vekirî be.

11.17. XWE-PÊNÂSEKIRINA GEL

Beriya civakê ku bikaribe bersiva pirsdariya:

“Em kî ne?”

bide, ji bo nasnameya kolektîf girîng e.

Heke ev bersiv ji derve ve bi zorê bê dayîn, di navbera nasname û desthilatdariyê de alozî derdikeve holê.

Ji ber vê yekê şiyana gelan a îfadekirina nasnameyên xwe pîvaneke girîng a nîqaşa azadiyê ye.

11.18. BÎRA DÎROKÎ

Di nasnameya gelan de bîra dîrokî dikare girîng be.

Şer,

koçberî,

serkeftin,

windakirin,

ziman,

wêje,

muzîk,

navên cihan

û vegotinên malbatî

beşên bîra kolektif in.

Lê bîra dîrokî jî ji lêkolîna rexnegir re vekiriye.

11.19. BIJARTINIYA BÎRÊ

Tu civak tevahiya paşeroja xwe di heman demê de bi bîr nayîne.

Hin bûyer derdikevin pêş.

Hin jê tên jibîrkirin.

Hin jî ji nû ve tên şîrovekirin.

Ji ber vê yekê dîrok û bîr ne heman tişt in.

Lêkolîna dîrokî belgeyan û çavkaniyên cuda dide ber hev.

Bîr jî ezmûna civakî hildigire.

Dema her du bi hev re tên lêkolînkirin, têgihiştineke berfirehtir derdikeve holê.

11.20. MAFÊN CIVAKÎ

Li kêleka mafên kesane, hin maf dikarin xwedî giraniyeke kolektif bin.

Ji bo nimûne:

di warê ziman,

çand,

perwerde,

rêxistiniya

û tevlêbûna herêmî de

tevgera hevpar a komutan dikare bibe mijar.

Merivên ku ev maf dê çawa bên rêzkirin di nava modelên destûrî û hiqûqî yên cuda de diguhere.

11.21.

XWEDÎGOTINA GELAN A LI SER PÊŞEROJA XWE

Li vir yek ji têgînên girîng ên Hevaltiya Jidil derdikeve holê:

mafê çarenûsa xwe.

Ev têgîn bi ramana ku gel di diyarkirina statuya xwe ya siyasî û pêşeroja xwe de xwedî gotin be re têkildar e.

Lê belê bicihanîna vê têgînê di hiqûqa navneteweyî de li gorî çarçoveya dîrokî û hiqûqî ciyawaz tê nirxandin.

11.22. DÎROKA TÊGÎNA ÇARENÛSA XWE

Ramana çarenûsê bi taybetî bi pêşveçûna pergala navneteweyî ya nûjen re girîngî bi dest xist.

Di sedsala 20an de di pêvajoya hilweşîna kolonyalîzmê de bû rêgezek siyasî û hiqûqî ya girîng.

Di nava pergala Neteweyên Yekbûyî de jî cih girt.

Lê belê nayê gotin ku ev rêgez di hemû rewşan de heman encamê derdixe holê.

11.23.

 PÎVANA NAVXWEYÎ Û DERVE

Ramana çarenûsê bi gelemperî di du pîvanan de tê nîqaşkirin.

Pîvana navxweyî:

Xwedîbûna civakê ya li ser rêveberiya xwe û tevlêbûna siyasî ya di nava avahiya siyasî ya heyî de.

Pîvana derve:

Xwedîgotina gelan a li ser statuya wan a navneteweyî an pozîsyona wan a navdewletî.

Ev her du pîvan ne heman tişt in.

11.24.

TEVLÊBÛNA RÊVEBERIYÊ

Şiyana mirovan a tevlêbûna li ser biryarên ku bandorê li ser jiyana wan dikin pîvaneke girîng a azadiyê ye.

Di astên tax,

şaredarî,

herêm,

welat

û qada navneteweyî de formên tevlêbûnê yên cuda dikarin hebin.

Asta tevlêbûnê û forma wê li gorî pergalên siyasî diguhere.

11.25.

OZERKIYA HERÊMÎ

Ramana ozerkiya herêmî, dide xuyakirin ku hin biryar dikarin ji aliyê komên herêmî ve bên girtin.

Ev model:

di nava dewleta navendî,

pergala federal,

rêveberiya herêmî,

rêveberiyên herêmî

û rêziknameyên îdarî yên cuda de bi awayên cuda tê bicihanîn.

Ya girîng ew e ku parvekirina desthilatdariyê diyar be.

11.26.

HEVSENGÎ DI NAVBERA NAVENDE Û HERÊMÊ DE

Girtina her biryarê ji navendê dikare bibe sedema ku pêdiviyên herêmî bêne paşguhkirin.

Girtina her biryarê li herêmê jî di mijarên hevpar de pirsgirêkên koordînasyonê çêdike.

Ji ber vê yekê:

koordînasyona navendî + tevlêbûna herêmî

di navberê de hevsengî tê lêgerîn.

11.27.

RAMANA SUBSÎDIYARÎYÊ

Subsîdiyarî ango ramana bikaranîna desthilatdariyê di asta herî jêrîn a mimkûn de, rêgezek rêveberiyê ye ku parêzvaniya girtina hin biryaran li astên rêveberiya jêrîn ên ku rasterast bandorê li wan dikin, dike.

Ev raman di nîqaşên siyasî û hiqûqî yên Ewropî de jî xwedî cihekî girîng e.

Wateya vê ji bo Hevaltiya Jidil:

li cihê herî nêzî mirov çêkirina mafê gotinê yê bi qasî ku pêkan be

wekî tê nîqaşkirin.

11.28.

PIRÇANDÎ (PIRALÎ)

Yek ji hêmanên girîng ên civaka azad piralî ye.

Di heman civakê de:

fikirên cuda,

zimanên cuda,

baweriyên cuda,

çandên cuda

û şêwazên jiyanê yên cuda

dikarin hebin.

Piralî lêkolîn dike ku ev bi hevre di heman demê de hebin.

11.29.

PIRANÎ HEMÛ TIŞT E?

Biryardana piraniyê di hin formên pergalên demokratîk de rêbazeke girîng e.

Lê belê iradeya tenê ya piraniyê nabe ku her pirsgirêkê çareser bike.

Ji ber ku biryara piraniyê:

divê ne bi vî rengî bê bikaranîn ku mafên bingehîn ên kêmneteweyan

tine bike.

Ji ber vê yekê di navbera demokrasiyê û mafan de têkiliyek heye.

11.30.

MAFÊN KÊMNETEWEYAN

Texmîna ku piraniya civakê xwedî wê desthilatdariyê ye ku:

ziman,

çand,

rêxistinî

an nasnameya

komeke din tine bike, bi têgihîştina civaka piralî re aloziyê çêdike.

Ji ber vê yekê parastina mafên kêmneteweyan yek ji mijarên girîng ên pergala demokratîk e.

11.31.

WEKHEVÎ

Wekhevî:

wateya ku her mirov bi tevahî yek e

nîne.

Mirov dikarin ji aliyê:

jêhatiniyê,

pêdiviyê,

temenê,

pîşeyî,

dahatê,

erdnîgariyê

û şert û mercên jiyanê ve cuda bin.

Wekheviya hiqûqî armanc dike ku tevî van ciyawaziyan mirov di warê mafên bingehîn de rastî cudakariyê neyên.

11.32.

WEKHEVÎ Û CIYAWAZÎ

Di civakekê de:

mafê wekhev + nasnameya ciyawaz

di heman demê de dikarin hebin.

Mirovek hem xwedî mafên wekhev be

hem jî dikare zimanekî ciyawaz biaxive.

Gelên din jî dikarin hem xwedî mafên wekhev bin

hem jî çanda xwe biparêzin.

Ne mecbûr e ku ev her du li dijî hev bin.

11.33.

WADÎ Û WEKHEVÎ

Dadwerî û wekhevî jî ne heman têgîn in.

Carinan muameleya wekhev dikare bibe sedema encamên neadil.

Ji bo nimûne dayîna heman piştgiriyê ji mirovên ku xwedî pêdiviyên cuda ne her dem heman encamê dernaxe holê.

Ji ber vê yekê di zanistên civakî de:

wekheviya formal

û

wekheviya li ser encam an derfetan

nîqaş hene.

11.34.

DERFET

Ji bo mirov azad be ne bes e ku tenê ji aliyê hiqûqî ve serbest be.

Mercên wekî:

perwerde,

tenduristî,

çavkaniya aborî,

agahî,

çûnûhatin

û ewlehî

dikarin bandorê li ser bikaranîna azadiyê bikin.

Ji ber vê yekê azadî xwedî pîvaneke civakî û aborî jî ye.

11.35.

XIZANÎ Û AZADÎ

Xizaniya zêde dikare vebijarkên mirov teng bike.

Mirovekî ku li ser kaxezê gelek vebijarkên wê hene di rastiyê de dibe ku xwedî çavkaniyên ku van bi kar bîne nebe.

Ji ber vê yekê azadî ne tenê wekî destwerdannekirina dewletê,

di heman demê de ji aliyê şert û mercên jiyana rastîn a mirov ve jî tê lêkolînkirin.

11.36.

PERWERDE Û AZADÎ

Vebijarkên mirovê ku xwedî agahiyan nîne dikarin bên sînorkirin.

Perwerde:

agahî,

ramana rexnegir,

jêhatiniya pîşeyî

û tevlêbûna civakî

dide çêkirin.

Ji ber vê yekê perwerde wekî yek ji binesaziyên azadiyê tê nirxandin.

11.37.

SERXWEBÛNA ABORÎ

Baweriya aborî dikare bandorê li biryarên mirov bike.

Hêmanên wekî:

dahat,

milkîyet,

pîşe,

amûrên hilberînê

û ewlehiya civakî

bandorê li qada tevgera takekes dikin.

Lewma di navbera avahiya aborî û azadiyê de têkiliyek girîng heye.

11.38.

GIHAŞTINA AGAHIYÊ

Gihaştina agahiyê jî yek ji mercên girîng ên azadiyê ye.

Heke mirov:

negihîje agahiyê,

nikaribe nerînên cuda bibîne,

nikaribe çavkaniyan bide ber hev,

kapasîteya wê/wî ya biryardanê dikare were sînorkirin.

Ji ber vê yekê jîngeheke agahdariyê ya vekirî ji bo tevlêbûna civakî girîng e.

11.39.

MEDYA Û AZADÎ

Medya bandorê li awayê bidestxistina agahiyan ê civakê dike.

Jîngehên medyaya piralî dikarin piştrast bikin ku nêrînên cuda xuya bin.

Lê belê pirsgirêkên wekî xwedîtiya medyayê,

algorîtma,

girêdayîbûna aborî,

agahiyên şaş

û propaganda

jî bandorê li jîngeha agahiyê dikin.

Ji ber vê yekê qasî azadiya medyayê xwendewariya medyayê jî girîng e.

11.40.

PROPAGANDA

Propaganda dikare bi armanca piştgiriyekirina ramanek an armanceke siyasî agahiyan bi rengekî bijarte pêşkêş bike.

Her ragihandineke siyasî ne propaganda ye.

Lê belê girîng e ku ferqê di navbera propaganda û agahdarkirinê de bê lêkolînkirin.

Ji bo Hevaltiya Jidil, divê mirov bikaribe çavkaniyên cuda bide ber hev da ku bikaribe biryara xwe bide.

11.41.

TIRS Û AZADÎ

Tirs dikare tevgerên mirovan sînordar bike.

Mirov:

“Serê min dikeve belayê.”

“Ez ji karê xwe dibim.”

“Civak min diavêje derve.”

“Ez rastî tundiyê têm.”

Heke tirsên bi vî rengî hilgire, dikare ji bikaranîna hin mafên ku bi qanûnî xwediyê wan e bireve.

Ji ber vê yekê azadiya rastîn ne tenê bi mafên li ser kaxezê,

di heman demê de bi bikaranîna mafan a bi awayê fîzîkî ve jî

têkildar e.

11.42.

EWLEHÎ Û AZADÎ

Civak xwedî pêdiviya ewlehiyê jî ne.

Dewlet dikarin ji bo dabînkirina nîzam û ewlehiya giştî xwedî hin desthilatdariyan bin.

Lê belê sînorkirina azadiyan bi hinceta ewlehiyê pirsgirêkên hiqûq, pîvan û çavdêriyê tîne rojevê.

Ji ber vê yekê:

ewlehî + azadî

di navberê de hevsengî mijareke ku her dem tê nîqaşirin e.

11.43.

ROLA HIQÛQÊ

Yek ji peywirên girîng ên hiqûqê ew e ku bikaranîna hêzê bi rêzikan ve girê bide.

Girêdayîbûna dewletê bi hiqûqê re,

û rêzgirtina takekes ji mafên kesên din re jî

di nav de, mijarên bingehîn ên pergala hiqûqî ne.

11.44.

WEKHEVIYA LI BER HIQÛQÊ

Ji bo ku pergala hiqûqî pêbawer be, girîng e ku mirovên di rewşeke de guncaw de bi qanûnên hiqûqî yên hevpar ve girêdayî bin.

Cudakarî:

esaleta etnîkî,

ziman,

bawerî,

zayend,

statuya civakî

û sedemên din

dikare derkeve holê.

Ji ber vê yekê pêşîgirtina li cudakariyê ji bo mafan girîng e.

11.45.

SÎNORKIRINA HÊZÊ

Dema ku hêz navendî dibe, girîngiya mekanîzmên çavdêriyê zêde dibe.

Yasadanîn,

cîbicîkirin,

dadgerî,

rêveberiyên herêmî,

çapemenî,

civaka sivîl

û tevlêbûna welatiyan

di pergalên cuda de dikarin peywirên çavdêriyê bi awayên cuda bibînin.

11.46.

AZADÎ Û DESTHILATDARIYA SIYASÎ

Desthilatdariya siyasî li ser navê civakê biryar dide.

Lê belê bi temamî serbixwebûna desthilatdariyê ji civakê dikare pirsgirêkên azadiyê çêbike.

Ji ber vê yekê:

desthilatdarî + çavdêrî + tevlêbûn

di navberê de têkiliyek girîng e.

11.47.

NÛNERÎ

Di civakên nûjen de her kes nikare rasterast tevlêî her biryarê bibe.

Ji ber vê yekê mekanîzmên nûneriyê hatine pêşxistin.

Nûner:

dikare li ser navê civakê biryaran bide.

Lê belê girîng e ku civaka ku tê nûneratîkirin xwedî derfetên:

çavdêrî,

bidestxistina agahiyan,

serhildanê,

guherandinê

û nûneratiya ji nû ve

be.

11.48.

TEVLÊBÛNA RASTERAST

Hin biryar dikarin bi tevlêbûna rasterast a gel bên girtin.

Referandûm,

civînên herêmî,

meclisên gel,

bûdçeya beşdar

û rêbazên bi vî rengî li welatên cuda bi awayên cuda hatine bicihanîn.

Avantaj û pirsgirêkên her rêbazê dikarin bi serê xwe werin lêkolînkirin.

11.49.

DEMOKRASIYA DÎJÎTAL

Teknolojî awayên tevlêbûna siyasî diguhere.

Platformên dîjîtal:

ji bo parvekirina agahiyan,

tevlêbûnê,

dengdanê,

şefafiyetê

û vegerandina agahiyê

dikarin bên bikaranîn.

Lê belê pergalên dîjîtal jî pirsgirêkên wekî:

ewlehiya daneyan,

nepenî,

manipulasyon,

alîgiriya algorîtmîk

û newekheviya dîjîtal

dihewînin.

11.50.

 BLOKZÎNCÎR Û RÊVEBERÎ

Teknolojiyên wekî blokzîncîrê dikarin di hin waran de ji bo piştrastkirina qeydan û zêdekirina şefafiyetê bên bikaranîn.

Lê belê teknolojî bi tena serê xwe rêveberiyeke demokratîk naxe holê.

PergaleK:

ji aliyê kê ve hatiye sêwirandin,

ji aliyê kê ve tê çavdêrîkirin,

çewti çawa tên sererastkirin

û mirov çawa tevlêî pergalê dibin

ji bilî vê jî girîng e.

11.51.

 OZERKÎ Û BERPIRSIRARÎ

Ozerkiya herêmî an civakî:

wateya “ne bi guhdanê tu rêzikan re”

nîne.

Ozerkî:

kapasîteya biryardanê ya di qada xwe de ye.

Divê ev biryar:

rêzê li mafan,

hiqûqê

û mafên komên din

bigirin.

11.52.

TÊKILIYA GELAN A BI HEV RE

Di rewşên ku zêdetirî gelanekî de li heman erdnîgariyê an li erdnîgariyên cîran dijîn, têkilî dikarin bi awayên cuda werin avakirin.

Dewleta hevpar,

avahiya federal,

herêmên ozer,

rêveberiyên herêmî,

modelên konfederal,

peymanên navneteweyî

û rêziknameyên din ên siyasî dikarin werin nîqaşirin.

Tu model ji bo hemû rewşên dîrokî bixweber nayê sepandin.

11.53.

LI JORÎ NÎQAŞA MODELÊ

Ji bo Hevaltiya Jidil ya girîng ne tenê:

“kîjan model?”

pirs e.

Di heman demê de:

“Ev model mafên mirovan çawa diparêze?”

“Mafê nûneratiyê yê gelan çawa tê peydakirin?”

“Desthilatdarî çawa tê belavkirin?”

“Nakokî çawa tê çareserkirin?”

“Mafê takekes çawa tê parastin?”

pirs jî divê werin pirsîn.

11.54.

KURD Û PIRSGIRÊKA AZADIYÊ

Ezmûnên siyasî, çandî û zimanî yên ku Kurd di serdema nûjen de jiyane yek ji mînakên girîng ên nîqaşa azadiyê ye.

Herêmên ku Kurd tê de dijîn di pêvajoyên dîrokî de di bin rêveberiyên dewletên cuda de mane.

Ji ber vê yekê pirsgirêka Kurd ew qas pir-tebeqe ye ku nayê kêmkirin bo dîroka welatekî tenê.

11.55.

 EZMÛNA DÎROKÎ YA ÇAR PARÇEYÎ

Erdnîgariya ku Kurd lê dijîn îro bi gelemperî bi qadên herêmî yên wekî:

Bakur

Başûr

Rojhilat

Rojava

tê îfadekirin.

Her yek ji van herêman:

avahiyên dewletê yên cuda,

pergalên hiqûqî yên cuda,

dîrokên siyasî yên cuda

û ezmûnên civakî yên cuda

hene.

Ji ber vê yekê ne rast e ku mirov hemûyan wekî bûyerek dîrokî ya yekane binirxîne.

11.56.

ZIMAN Û NASNAME

Kurdî bi zaravayan û cihêrengiyên xwe yên zimanî li erdnîgariyeke berfireh hatiye bikaranîn.

Lê polîtîkayên zimanî ji welatekî ber bi welatekî din û ji serdemekê ber bi serdemeke din ve guherîne.

Qedexeyên li ser ziman,

sînorkirin,

polîtîkayên perwerdehiyê

an piştgiriyên çandî

dikarin bandorê li ser nasnameya civakî bikin.

11.57.

BÎRA ÇANDÎ

Xurtbûna çanda devkî di civaka Kurd de di veguhastina bîra dîrokî de roleke girîng lîstiye.

Dengbêjî,

helbest,

çîrok,

destan

û vegotinên malbatî

di hilgirtina ezmûnên borî de dikarin peywirê bibînin.

Ev bîr di heman demê de beşdarî pêvajoya avakirina nasnameyê dibe.

11.58.

DAXWAZA AZADIYA ÇANDÎ

Civakek dikare bixwaze:

bi zimanê xwe biaxive,

muzîka xwe bike,

wêjeya xwe hilberîne,

mîrateya xwe ya çandî bijîne

û pêşkêşî zarokên xwe bike.

Daxwazên bi vî rengî di çarçoveya mafên çandî de têne lêkolînkirin.

11.59.

AZADÎYA ÇANDÎ Û GELÊN DIN

Jiyandina çanda gelekî ji çandên gelên din re ne mecbûr e ku bibe sedema tinekirinê.

Ji ber vê yekê:

bila çanda Kurd azad be

gotin bi

bila çanda Tirk, çanda Ereb, çanda Fars û çandên din jî azad bin

gotin re wekî cîbicîkirinên ciyawaz ên heman rêgeza mafên mirovan dikarin werin fikirîn.

11.60.

GÎŞTÎBÛNA AZADIYÊ

Hevaltiya Jidil li vir veguherineke girîng pêk tîne.

Di destpêkê de mirov:

“Ez dixwazim azad bibim.”

dibe.

Paşê:

“Divê tu jî azad bî.”

dibe.

Paşê:

“Divê civaka me azad be.”

dibe.

Paşê:

“Divê azadiya gelên din jî bê naskirin.”

dibe.

Di vê xalê de azadî vediguhere rêgezeke gîştî.

11.61.

AZADIYA GELÊ MIN

Mirovek dikare azadiya gelê xwe bixwaze.

Formên demokratîk û hiqûqî yên vê daxwazê dikarin cuda bin.

Lê belê Hevaltiya Jidil pirsa jêrîn lê zêde dike:

«Ma ev têgihiştina azadiyê mafên gelên din jî diparêze?»

11.62.

BAWERIYA DI NAVBERA GELAN DE

Di têkiliyên di navbera gelan de jî wekî di nava dostaniya kesane de bawerî girîng e.

Pevçûnên ku di boriyê de qewimîne dikarin zirarê bidin baweriyê.

Ji nû ve avakirina baweriyê:

agahiyên rast,

ragihandina vekirî,

naskirina mafan,

cih-anîna sozên ku hatine dayîn

û dem

dikare bixwaze.

11.63.

MÎRATA DIJMINATIYÊ

Nifş carinan dikarin vegotinên pevçûnên borî werbigirin.

Zarok dikare:

“Ew dijminên me ne.”

gotinê fêr bibe.

Ev gotin bi demê re dibe beşek ji nasnameyê.

Lê belê ne mecbûr e ku dijminatiyên dîrokî bi heman rengî ji nifşên paşerojê re werin veguhestin.

11.64. AVAKIRINA PÊŞEROJÊ BÊYÎ KU BORÎ BÊ JIBÎRKIRIN

Jibîrkirina borî tiştek e.

Bûna dîlgirtiyên borî tiştekî din e.

Civakek dikare êşên xwe yên borî bi bîr bîne.

Lê belê ji zarokên xwe re ne tenê nefretê,

di heman demê de agahî,

ramana rexnegir

û kapasîteya aştiyê jî

dikare veguhere.

11.65.

DADWERÎ Û BÎR

Lêkolîna binpêkirinên giran ên borî dikare di ji nû ve avakirina baweriya civakan de girîng be.

Belgekirin,

lêkolîna rastiyê,

pêvajoyên hiqûqî,

tezmînat,

bibîranîn

û diyaloga civakî

rêbazên ku di girêdanên cuda de tên bikaranîn in.

Şert û mercên her civakê cuda ne.

11.66.

FERQÊ DI NAVBERA DADWERÎ Û TOLHILDANÊ DE

Dadwerî:

ji bo naskirina binpêkirina mafan,

diyarkirina berpirsiyariyê

û pêşîgirtina li binpêkirinên bi vî rengî yên di pêşerojê de

tê armanckirin.

Tolhildan jî dikare veguhere awayê veguhastina êşê bo kesekî din.

Ji ber vê yekê ji bo aştiya civakî ferqê di navbera her duyan de girîng e.

11.67.

TUNDÎ Û AZADÎ

Derketina daxwaza azadiyê û bikaranîna tundiyê ne heman tişt in.

Têkiliyên siyasî di dîrokê de:

aştîxwaz,

hiqûqî,

sivîl,

çekdarî

û tevlihev

rêbaz bikar anîne.

Encamên dîrokî û hiqûqî yên her rêbazê divê bi serê xwe werin lêkolînkirin.

Armanca bingehîn a Hevaltiya Jidil ne bilindkirina tundiyê ye,

lê belê lêkolîna şert û mercên civakî ye ku mirov bikaribe di nava wan de bi rûmet û ewle bijî.

11.68.

CIVAKA SIVÎL

Civak û dewlet ne heman tişt in.

Civaka sivîl:

komele,

weqf,

sendîka,

kooperatîf,

rêxistinên pîşeyî,

saziyên çandî

û gelek rêxistinên dilxwaz

dihewîne.

Ev avahî dikarin kapasîteya xwe-rêxistinbûnê ya civakê zêde bikin.

11.69.

KOOPERATÎF Û AZADÎ

Rêxistinên piştevaniya aborî dikarin bihêlin ku mirov ne tenê wekî xerîdar,

di heman demê de wekî hilberîner,

hevpar,

biryarbir

û rêveber

tevbigerin.

Modela kooperatîfî di vî warî de dikare bibe beşek ji nîqaşa azadiya aborî.

11.70.

HILBERÎNA HEVPAR

Hilberîna bi hev re ne tenê encama aborî çêdike.

Di heman demê de:

bawerî,

berpirsiyarî,

dabeşbûna kar,

biryardan

û çanda piştevaniyê

dikare çêbike.

Ji ber vê yekê hilberîna hevpar bi lingê civakî yê Hevaltiya Jidil re têkildar e.

11.71.

MIROVÊ AZAD Û HILBERÎN

Mirovê azad ne tenê mirovê ku dixwe ye.

Mirovek e ku dikare jêhatiniyên xwe bi kar bîne,

hildiberîne,

fêr dibe,

rêxistin bibe

û tevlêî pêvajoyên biryardanê bibe.

Ji ber vê yekê di navbera kapasîteya hilberînê û azadiyê de têkiliyek tê avakirin.

11.72.

 BERPIRSIRARIYA CIVAKÎ

Di pîvana civakî ya azadiyê de berpirsiyarî heye.

Mirov:

dema ku maf dixwaze

divê mafê kesê din jî bifikire.

Dema ku zimanê xwe diparêze

divê rêzê li zimanê kesên din bigire.

Dema ku pêşeroja gelê xwe diparêze

divê pêşeroja gelên din tine nede hesibandin.

11.73.

RÊGEZA GÎŞTÎ

Li vir yek ji rêgezên girîng ên Hevaltiya Jidil derdikeve holê:

«“Azadiya bingehîn a ku ez ji bo xwe dixwazim, karibûna xwestina wê ji bo kesê din jî.”»

Ev rêgez azadiyê ji berjewendiya kesane ber bi exlaqa gîştî ve berfireh dike.

11.74. BIRATIYA LI DERVEYÎ SÎNOR

Biratî ne tenê ji heman malbatê tê.

Biratiya civakî:

karibûna parvekirina heman nirxên mirovahiyê,

naskirina rûmta hev,

amadebûna di dema tengasiyê de

û jiyana bi hev re di nava ciyawaziyê de

tê wateyê.

11.75. JI HEVAL BER BI GEL VE, JI GEL BER BI GELAN VE

Di maddeya 10an de me:

Heval → civak → gel

rê çû.

Di maddeya 11an de jî:

Gel → azadî → maf → bi hev re jiyana gelan

rê gihîşt.

Bi vî rengî zengila hizrî ya Hevaltiya Jidil berfireh bû.

11.76. SÎNORÊ GÎŞTÎ YÊ AZADIYê

Sînorê gîştî yê azadiyê ev e:

Ez azad im.

Lê:

Ez nikarim azadiya te jî tine bikim.

Ez:

dikarim nasnameya xwe bijîm.

Lê:

ne mecbûr im ku nasnameya te tine bihesibînim.

Ez:

dikarim pêşeroja gelê xwe biparêzim.

Lê:

ne mecbûr im ku rûmeta mirovahiyê ya gelên din red bikim.

11.77. BER BI PERGALA AŞTIYÊ VE

Li vir Hevaltiya Jidil nêzîkî ramana Pergala Aştiyê ya ku me berê li ser sekinî bû, dibe.

Pergala Aştî:

ne ew e ku her kes wekî hev be.

Berevajî vê yekê:

lêkolîna ramana ku mirovên cuda û gelên cuda bi ewle, azad û bi rûmet bikarin bi hev re bijîn

dike.

11.78. PERGALA AŞTIYÊ Û PİRALÎ

Bêyî piralî, aşitî dikare bişikê.

Ji ber ku tepisandina ciyawaziyan dikare di dema kurt de bêdengiyê çêbike.

Lê belê bêdengî her dem aştî nîne.

Ji bo aştiya civakî ya rastîn:

mekanîzmên axaftinê,

nûneratî,

maf,

bawerî

û dadweriyê

pêwîst in.

11.79. AŞTÎ Û AZADÎ

Bêyî azadî, aştî dikare tenê bêdengiyeke bi zorê be.

Azadî bêyî aştî jî di jîngeheke bêewle de dikare di bin gefa berdewam de bimîne.

Ji ber vê yekê:

azadî + ewlehî + dadwerî + piştevanî

divê bi hev re werin fikirîn.

11.80. BI HEV RE JIYANA GELAN

Li cîhanê mînakên ku gelên cuda:

di nava heman dewletê de,

di dewletên cuda de,

di avahiyên federal de,

di herêmên ozer de,

di rêveberiyên herêmî de

û di rêziknameyên cuda yên siyasî de

bi hev re dijîn hene.

Ev mînak dikarin bi awayê berawirdî werin lêkolînkirin.

Her model xwedî şert û mercên xwe yên dîrokî ye.

11.81. TU MODELA YEKANE NÎNE

Hevaltiya Jidil li şûna ku modeleke siyasî wekî “ya rast a yekane” îlan bike, li ser van pirsan disekine:

Mafên mirovan çawa tên parastin?

Mafê nûneratiyê yê gelan çawa tê peydakirin?

Biryarên herêmî çawa tên girtin?

Desthilatdariya navendî çawa tê çavdêrîkirin?

Çavkaniyên aborî çawa tên parvekirin?

Nakokî çawa tên çareserkirin?

11.82. AZADÎ Û LIHEVKIRIN

Bi hev re jiyan ne ew e ku di her mijarê de mirov wekî hev bifikire.

Carinan pêwîst e ku aliyên cuda:

li hev bikin,

bazariyê bikin,

desthilatdariyê parve bikin,

hev nas bikin.

Ev pêvajo ne qelsî ne,

lê belê hêmanên normal ên jiyana civakî ne.

11.83. LIHEVKIRIN Û RÊGEZ

Di her mijarê de lihevkirin jî ne rast e.

Rêgezên bingehîn ên mafên mirovan dikarin sînorên ku nayên kirin mijara bazarê, ava bikin.

Ji ber vê yekê:

lihevkirin + parastina mafên bingehîn

divê bi hev re werin fikirîn.

11.84. PARASTINA MAFAN

Bes nîne ku maf tenê nivîskî bin.

Pêwîst e ku:

bên bicihanîn,

bên parastin,

bên çavdêrîkirin

û dema ku hatin binpêkirin rêyên serlêdanê hebin.

Ji ber vê yekê sazî beşên girîng ên azadiyê ne.

11.85. SAZÎ Û BAWERÎ

Dema ku mirov baweriyê bi saziyan nayîne, dikarin ewlehiya xwe bixwe dabîn bikin.

Ev rewş:

bi rêya hêza kesane,

piştevaniya malbatê,

piştevaniya komê

û tewra bi rêya pevçûnê

pirsgirêkên nû çêdike.

Ji ber vê yekê pêbaweriya hiqûqê girîng e.

11.86. JI NÛ VE AVAKIRINA BAWERIYA CIVAKÎ

Dema ku bawerî winda dibe, ji nû ve avakirina wê demê dixwaze.

Ji bo vê yekê:

şefafiyet,

lihevhatin,

dadwerî,

tevlêbûn,

berpirsiyariya hesabdayînê

û cîbicîkirina sozên ku hatine dayîn

dikarin girîng bin.

11.87. MAF Û ERK

Li kêleka mafan berpirsiyarî jî hene.

Ji bo nimûne:

azadiya îfadeyê heye.

Lê divê gef li kesî neyê xwarin.

Azadiya rêxistinbûnê heye.

Lê divê zirar negihîje mafên kesên din.

Mafê rêveberiya herêmî heye.

Lê berpirsiyariya çavkaniyên giştî yên hevpar jî heye.

11.88. GÎHIŞTINBÛNA AZADIYÊ

Forma gîhiştinbûyî ya azadiyê:

ji gotina “Bila kes tevlê min nebe” pirtir e.

Divê bikaribe vê jî bibêje:

«“Ez jî bêsedem destwerdanê li jiyana kesî nakim.”»

Ev, pîvana berpirsiyariyê ya azadiyê ye.

11.89. HEVALTIYA JIDIL Û NASKIRINA HEV

Têgihiştina azadiyê ya Hevaltiya Jidil disparêze ser naskirina hev.

Ez:

hebûna te nas dikim.

Tu:

hebûna min nas dikî.

Ez:

mafê te nas dikim.

Tu:

mafê min nas dikî.

Ji vir:

baweriya hevpar

dikare derkeve holê.

11.90. BÊYÎ NASKIRINA HEV AŞTÎ

Heke aliyek aliyê din tine bihesibîne,

avakirina aştiyeke mayinde dijwar dibe.

Ji ber ku aliyê ku tê tinehesibandin:

peyama “Ez li vir nîne” werdigire.

Lê belê yek ji gavên pêşîn ên aştiyê ev e:

ku bikaribe bêje “Te dibînim.”

11.91. DÎTINBÛN

Mirov ne tenê dixwaze bijî,

di heman demê de dixwaze were dîtin jî.

Dikare naskirina çanda xwe,

zimanê xwe,

êşa xwe,

kedê xwe,

hebûna xwe

bixwaze.

Ji bo civakan jî rewşeke bi vî rengî mijara gotinê ye.

11.92. NASKIRIN Û RÛMET

Naskirin bi rûmeta mirov re têkildar e.

Wergirtina berdewam a peyama “Tu tune yî” ji aliyê civakê ve dikare bandorê li ser nasnameya civakî bike.

Li hemberî vê yekê:

karibûna gotina “Tu heyî, çanda te heye, zimanê te heye, mafên te hene” dikare baweriya civakî xurttir bike.

11.93. NASKIRIN NE WATEYA QEBÛLKIRINA HER DAXWAZÊ YE

Naskirina komekê nayê wateya qebûlkirina her nêrîna wê ya siyasî.

Naskirina mirovan ne pejirandina her tevgera wan e.

Naskirina li vir:

naskirina hebûnê û mafên bingehîn

di wateyê de ye.

11.94. AZADÎ Û REXNE

Azadî rexneyê jî mumkun dike.

Mirovek dikare:

dewletê,

civakê,

serok,

saziyê,

gelê xwe

û tewra bîra xwe jî

rexne bike.

Rexne yek ji mekanîzmên xwe-sererastkirinê yên civakê ye.

11.95. PIRSKIRINA DOZA XWE

Heke mirov tenê li çewtiyên aliyê din bigere, dibe ku nikaribe çewtiyên xwe bibîne.

Ji ber vê yekê her tevgereke civakî:

“Em li ku derê çewtiyan dikin?”

pirsê jî divê bipirse.

Ev pirs ne qelsî ye,

lê belê kapasîteya xwe-sererastkirinê ye.

11.96. HIŞYARIYA HEVAL

Hevalê rast:

kesê ku dibêje “Her tiştê ku tu dikî rast e” nîne.

Kesê ku di dema pêwîst de dikare bibêje:

“Tu li vir çewtiyê dikî”

ye.

Heman rêgez ji bo gel û civakan jî derbasdar e.

11.97. XWE DERBASKIRIN

Mirov dema xwe derbas dike ne mecbûr e ku nasnameya xwe bide aliyekî.

Berevajî vê yekê, dikare bi parastina nasnameya xwe kesê din fêm bike.

Kurdekî dikare Kurdayetiya xwe bijî.

Tirki dikare Tirkiyetiya xwe bijî.

Erebekî dikare Erebyetiya xwe bijî.

Farsekî dikare Farsiyeta xwe bijî.

Û tu yek ji van ne mecbûr e ku nirxa mirovahiyê ya ya din tine bike.

11.98. MIROVAHIYA PIRALÎ

Mirovahî ji rengekî tenê pêk nayê.

Mirovahî:

bi hezaran ziman,

bi hezaran çand,

bi hezaran dîrok

û gelek ezmûnên jiyanê

dihewîne.

Ev cihêrengî mîrateya hevpar a mirovahiyê ye.

11.99. MIROVAHIYA HEVPAR

Di binê ciyawaziyan de pêdiviyên hevpar hene:

ewlehî,

hezkirin,

aîdiyet,

azadî,

rûmet,

war/mal,

xwarin,

perwerde

û wate.

Mirov dikarin xwedî çandên cuda bin.

Lê piraniya pêdiviyên wan ên bingehîn dişibin hev.

11.100. DOSTANIYA GÎŞTÎ

Di wateya herî berfireh a Hevaltiya Jidil de dostaniya êdî ne tenê:

“Dostê min e.”

ye.

Vediguhere vê yekê:

«“Ji ber ku ew mirov e, ez mafê wî yê jiyanê û rûmeta wî nas dikim.”»

Ev gîştîbûna dostaniyê ye.

11.101. SÎNROÊ DAWÎ YÊ AZADIYÊ

Sînorê dawî yê azadiyê dikare li cihê ku azadiya kesê din dest pê dike, were lêgerîn.

Lê belê ev sînor ne tenê ji qedexeyan pêk tê.

Di heman demê de bi:

empati,

berpirsiyarî,

hiqûq,

dadwerî,

piştevanî

û naskirina hev

tê avakirin.

11.102. FORMÛLA AZADIYÊ YA HEVALTIYA JIDIL

Em dikarin formûla hizrî ya vê beşê bi vî rengî binivîsin:

Ez azad im.

↓

Tu jî azad î.

↓

Em dikarin bi azadî bijîn.

↓

Gelê me dikare li ser pêşeroja xwe xwedî gotin be.

↓

Em dikarin mafê gelên din jî yê xwedîgotina li ser pêşeroja wan nas bikin.

↓

Em dikarin azadiyên cuda di nava pergala aştiyê ya hevpar de bicivînin.

11.103. JI AZADIYÊ BER BI AŞTIYÊ VE

Azadî bi tena serê xwe ne bes e.

Azadî:

bi mafan re,

maf:

bi hiqûqê re,

hiqûq:

bi dadweriyê re,

dadwerî:

bi ewlehiyê re,

ewlehî:

bi piştgiriyê re

dema ku dibe yek, nizedegeheke civakî ya mayindetir dikare were avakirin.

11.104. JI PIŞTEVANIYÊ BER BI PERGALA AŞTIYÊ VE

Di maddeya 10an de me dît ku piştevanî çawa dikare civakê ava bike.

Di maddeya 11an de me dît ku ev piştevanî gihîştiye pîvana azadî û têkiliya di navbera gelan de.

Niha em digihişin derenceya dawî ya merdivenê.

11.105. MERDİVENA MEZIN

Em dikarin rêya Hevaltiya Jidil a heta niha ji nû ve binivîsin:

Mirov

↓

Ez

↓

Tu

↓

Heval

↓

Bira

↓

Empatî

↓

Bawerî

↓

Piştevanî

↓

Civak

↓

Gel

↓

Azadî

↓

Maf

↓

Naskirina hev

↓

Piştevaniya navbera gelan

↓

Mirovahî

Ev merdiven me dibe maddeya dawî.

11.106. ENCAM: AZADÎ NE TINEBÛNA KESÊ DIN E

Azadî:

tinekirina kesê din nîne.

Karibûna jiyandina nasnameya xwe ye.

Karibûna axaftina bi zimanê xwe ye.

Karibûna jiyandina çanda xwe ye.

Karibûna îfadekirina fikra xwe ye.

Karibûna xwedîgotina li ser pêşeroja xwe ye.

Lê di heman demê de:

vekirina qadê ye ji bo kesê din ku ew jî bikaribe van bike.

11.107. RÊGEZA GÎŞTÎ YA HEVALTIYA JIDIL

Rêgeza bingehîn a tevahiya beşê bi vî rengî tê kurtkirin:

«“Heke ez di dema parastina azadiya xwe de azadiya te tine nakim, tu jî di dema jiyandina azadiya xwe de divê azadiya min tine nekî.”»

Ev rêgez çawa ku di navbera takekesan de ye, dikare di navbera civak û gelan de jî were fikirîn.

11.108. AZADÎ Û PÊŞEROJ

Armanca azadiyê ne tenê guhertina îro ye.

Di heman demê de hiştina:

civakeke ewletir,

piraltir,

agahdartir,

piştevanîtrer

ji nifşên pêşerojê re ye.

Ji ber vê yekê azadî di heman demê de berpirsiyariya li hemberî nifşên pêşerojê ye.

11.109. NIFŞÊN PÊŞEROJÊ

Biryarên ku em îro didin:

jîngehê,

aboriyê,

perwerdehiyê,

çandê,

hiqûqê

û têkiliyên civakî

diguhêzin ji nifşên pêşerojê re.

Ji ber vê yekê azadî ne tenê:

“Ez îro çi dixwazim?”

pirs e.

Di heman demê de:

“Mirovên ku dê piştî min werin dê çawa bijîn?”

pirs e.

11.110. PÊŞEROJA HEVALTIYA JIDIL

Armanca Hevaltiya Jidil ne romantîzekirina dostaniyên borî ye.

Armanc:

avakirin çarçoveyeke hizrî ye ku dikare têkiliyên mirovan,

têkiliyên civakî

û têkiliyên navbera gelan

bibe ser kapasîteyeke piştgiriyê ya bilindtir.

11.111. BER BI ENCAMA MEZIN VE

Niha em nêzîkî dawiya rêwîtiyê dibin.

Pirsa me ya pêşîn:

“Ma mirov tenê ji bo xwe dijî?”

bû.

Paşê:

“Ji ‘Ez’î ber bi ‘Em’î ve çawa tê derbasbûn?”

me got.

Paşê:

“Ezmûna rastîn a dostaniyê çi ye?”

me pirsî.

Paşê:

“Mirov xwe çawa derbas dike?”

em hatin ser pirsê.

Paşê:

“Dîrok mirov çawa bi armancên ji xwe mezintir ve girê dide?”

me lêkolîn kir.

Paşê:

“Heval çawa vediguhere gel?”

me got.

Niha:

“Azadî çawa dikarin bi hev re bijîn?”

em gihîştin pirê.

11.112. MADDEYA PÊŞEROJÊ Û YA DAWÎ

Ev tevahiya rêwîtiyê me tîne maddeya 12an.

Li wir êdî ne têgînên bi tenê,

lê belê tevahiya pergalê

em ê bînin cem hev.

Mirov:

dê xwe derbas bike.

Dê dostê xwe bifikire.

Dê birayê xwe bifikire.

Dê civaka xwe bifikire.

Dê gelê xwe bifikire.

Dê mafên gelên din nas bike.

Û di dawiyê de dê pêşeroja hevpar a mirovahiyê bifikire.

11.113. DERBASBÛNA BER BI MADDEYA 12AN VE

 * MADDE

ENCAMA MEZIN A HEVALTIYA JIDIL

Ez → Heval → Bira → Civak → Gel → Gelên → Mirovahî

Pirsa me ya dawî êdî ev e:

«Ma mirov dikare bi derbaskirina xwe re exlaqeke piştgiriyê ava bike ku ji dostê xwe re, ji dostê xwe re ber bi civaka xwe ve, ji civaka xwe ber bi gelê xwe ve û ji gelê xwe ber bi tevahiya mirovahiyê ve dirêj bibe?»

Tevahiya rêwîtiya Hevaltiya Jidil li dora vê pirsê dibe yek.

XERATÊ CIVAKNAS Zeki Altuboğa