BEŞA ÇARDEHÊ

SÛKÊN GEL, XALÊN FIROTANÊ Û GIHÎŞTINA XERÎDAR

YEKÎTIYA SED KOOPERATÎFÎ

100 KOOPERATÎF – 25 XIZMETÊN GIŞTÎ – TORA BERHEMVANÎ Û BEXŞÎNÊ YA HEVPAR

Amadekar: Civaknas û Xera Zeki Altuboğa

1. Armanca damezrandina Sûkên Gel

Sistema Sûkên Gel a Yekîtiya Sed Kooperatîfî, bi armanca rasterast gihandina hilberîner û xerîdar bi hev re tê avakirin.

Hilberîner berhema xwe digihîne bazarê. Xerîdar pêdiviya xwe dabîn dike. Mesrefên zêde yên di navberê de tên kêmkirin û qîmeta aborî heta ku pêkan e di nava çembara hilberînê de dimîne.

Sûkên Gel tenê ji dikanên ku tişt tê de tên firotin pêk nayên. Di heman demê de ew navendên aborî yên hevpar in ku tê de berhemên kooperatîfan tên naskirin, ferman (sipariş) tên berhevkirin, radestkirin tên kirin û pêdiviyên xerîdar ji hilberînê re tên ragihandin.

Prensîba bingehîn:

 Ji hilberîner re bazar, ji xerîdar re berhema guncaw, ji kooperatîfê re dahata berdewam.

2. Modelên xebatê yên Sûkên Gel

Sûkên Gel li gorî şert û mercên aborî yên herêmên cûda bi çar modelên bingehîn dixebitin.

A. Modela Sûka Esnaf

Di vê modelê de sûk bi tevlêbûna esnafên herêmî û hilberînerên piçûk dixebite.

 * Esnaf dikare berhemên xwe bixe firotanê.

 * Berhemên kooperatîfê dikarin di sûkê de cih bigirin.

 * Pêdiviyên taxê bi rêkûpêk tên dabînkirin.

 * Di navbera hilberînerê herêmî û xerîdar de têkiliyek berdewam tê avakirin.

 * Rêveberiya sûkê li gorî qaîdeyên hevpar ên diyarkirî tê meşandin.

Armanc ew e ku esnafê heyî derveyî sîstemê neyê hiştin, belkî ew bibe beşek ji tora aborî ya hevpar.

B. Modela Sûka Konsînye

Di modela konsînyeyê de hilberîner an dabînker berhema xwe li sûkê dihêle. Gava ku berhem tê firotin, pêvajoya firotanê û heqhesabê pêk tê.

 * Berhem tê radestkirin ji sûkê re.

 * Mîqdara berhemê û şertên radestkirinê tên qeydkirin.

 * Mîqdara ku hatiye firotin diyar dibe.

 * Rewşa berhemên nehatine firotin li gorî peymanê tê nirxandin.

 * Di navbera hilberîner û sûkê de heqhesab tê kirin.

Ev rêbaz bi taybetî ji bo ku hilberînerên piçûk bêyî ku dikanên xwe vekin berhemên xwe bigihînin bazarê, alîkariyê dike.

Winda ên berheman, xeraqî, vegerandin û şertên berpirsiyariyê ji pêş ve tên diyarkirin.

C. Modela Sûka Mal Bi Mal (Cuhur/Danûstendin)

Di vê modelê de ji bilî drav, têkiliyên danûstendinê yên li hemberî mal û xizmetan jî dikarin bên avakirin.

 * Nimûne: Kooperatîfek ard çêdike. Kooperatîfek din leguman çêdike. Du kooperatîf li ser mîqdar û kalîteya diyarkirî guhertina berheman dikin.

 * Di danûstendinan de mîqdar, kalîte û qîmetên hevpar ên berheman bi zelalî tên qeydkirin.

 * Modela Mala-Mal bi taybetî misoger dike ku zêdehiya hilberîna herêmî bi pêdiviyên din ên hilberînê re bê nirxandin.

 * Di vê modelê de qeydên pêwîst ên bac, fatûre, muhasebe û qanûna bazirganî yên danûstendinê tên girtin.

D. Modela Sûka Fermanan (Sipariş)

Di modela fermanan de xerîdar pêdiviya xwe ji pêş ve dide zanîn.

 * Lîsteya berheman tê weşandin.

 * Endam an xerîdar fermanê dide.

 * Mîqdara fermanê diyar dibe.

 * Hilberîner an dabînker tê agahdarkirin.

 * Berhem tê amadekirin.

 * Cih û dema radestkirinê tê diyarkirin.

 * Ferman tê radestkirin û pêvajo diqede.

Bi saya vê modelê, sûk ne tenê li ser stokên heyî, di heman demê de li ser daxwaza rastîn a xerîdar jî dikarin bixebitin. Bi taybetî di berhemên demsalî, kirînên xwarinê yên komî û berhemên ku divê ji pêş ve bên amadekirin de feydeyê dide.

3. Sistema cîh û pîvanê ya sûkan

Sûkên Gel li gorî nifûs, mîqdara xwarinê û kapasîteya hilberînê bi awayê qonaxî tên avakirin.

Di nêzîkatiya pîvanê ya ku ji pêş ve hatiye pêşvebirin de:

 * Nêzîkî ji bo 100 malbatî bakkalek taxê an xalek firotanê

 * Di pîvana qesabeyê de nêzîkî 10 xalên firotanê

 * Di pîvana navçeyê an bajarî de nêzîkî 100 xalên firotanê

 * Di pîvana herêmî de nêzîkî 1.000 xalên firotanê

 * Di pîvana metropoleke mezin de nêzîkî 2.000–2.500 xalên firotanê

tên armanckirin.

Ev ne hejmarên mutleq û neçar in. Li gorî tîrniya nifûsê, çûnûhatin, hêza kirînê û avahiya esnafên heyî tên lihevhatin.

Li şûna ku li her derê sûkên mezin bên vekirin, xalên firotanê yên piçûk û navîn ên guncaw ji bo pêdiviyan tên pêşvebirin.

4. Kirîn bi Qerta Kooperatîf a Dîjîtal re

Endamên sed kooperatîfan di heman demê de dikarin bibin bikarhênerên Qerta Kooperatîf a Dîjîtal.

Ev qert rê dide endaman ku tevlî sîstema aborî ya hevpar bibin û fermanên berheman birêve bibin.

Endam:

 * Berheman dibîne.

 * Agahiyên biha û mîqdarê dinirxîne.

 * Li gorî pêdiviya xwe fermanê dide.

 * Rewşa fermanxwe dişopîne.

 * Cihê radestkirinê hildibijêre.

 * Dîroka danûstendinê dibîne.

Çavkaniyên ku endam dikare di kirîna xwe de bikar bîne di hesabên cuda de tên şopandin:

 * Bakiya kirînê ya heyî

 * Hêjmara keda ku di sîstemê de hatiye diyarkirin

 * Derfeta kirîna bi deyndarî an bi dema paşve xistinê ya ku kooperatîf guncaw dibîne

Pêwîst e ku ev çavkanî bi hev re neyên tevlihevkirin. Her danûstendin ji kîjan çavkaniyê hatiye razandin li wî hesabî tê qeydkirin.

Qerta Kooperatîf a Dîjîtal bi tenê tê wateya desthilatiya saziya dravê elektronîkî an bankê nîne. Pêvajoyên dravdan û veguhestina drav bi binesaziya qanûnî ya pêwîst û saziyên desthilatdar re tên meşandin.

5. Qerta Çarşiyê û tora kirîna hevpar

Qerta Çarşiyê, amrazek naskirin û kirînê ya hevpar e ku dihêle endam ji sûk û xalên firotanê yên kooperatîfên cûda sûd werbigire.

Her çend endam li herêmekê bijî jî, dikare berhemên kooperatîfa li herêmeke din ferman bike.

Nimûne:

 * Rûnê zeytûnê ji herêmekê

 * Peynîr ji herêmeke din

 * Legum ji herêmeke din

 * Berhemên malê û mobîlyayê ji kooperatîfa daristanî/ahşap

di nava heman sîstema kirînê de dikarin bên pêşkêşkirin.

Biha, dema radestkirinê, rewşa stokê û şertên fermanê yên berheman bi zelalî tên nîşandan.

6. Kataloga berheman û cureyên sûkan

Sûkên Gel tenê bi berhemên xwarinê re sînorkirî nînin.

Katalokên berheman dikarin di van waran de bên amadekirin:

 * Berhemên xwarinê: Keskatî, fêkî, genim, legum, berhemên şîr, berhemên goşt, rûn, xwarinên hişkkirî.

 * Berhemên paqijiyê: Sabûn, detirjan, alavên paqijiyê û berhemên hîjyenê.

 * Cil û berg û tekstil: Cilên rojane, cilên xebatê, pêlav, tekstila malê.

 * Dar û mobîlya: Mase, kursî, dolab, derî, pencere, hêmên avahiya darî.

 * Avahî û alavên avakirinê: Pêkhateyên avahiyê, alavên îzolasyonê û berhemên guncaw ên din.

 * Berhemên çandinî û ajalkirinê: Tov, xwarina ajalan, amûrên çandiniyê û girdên hilberînê.

 * Xizmet: Tamîr, bakûr, marangozî, barhilgirî û xizmetên herêmî yên din.

Bi vî rengî Sûkên Gel bi demê re vediguherin torek berfireh a mal û xizmetên hevpar ku pêdiviyên herêmê dabîn dike.

7. Sistematika berhevkirin û radestkirina fermanan

Wekî girtina fermanan, amadekirina rast û radestkirina wan di wextê de jî girîng e.

Karxebat bi vî rengî ye:

 * Kataloga berheman tê weşandin.

 * Xerîdar fermanxwe ava dike.

 * Rewşa stokê an hilberînê ya fermanê tê kontrolkirin.

 * Berhem tê amadekirin.

 * Qeyda taybet ji bo fermanê tê avakirin.

 * Berhem ji bo xala radestkirinê tê şandin.

 * Endam rast dike ku wî wergirtiye.

 * Ger vegerandin an kêmasiyek hebe, qeyd tê vekirin.

Berhem dikarin ji sûkê werin girtin, her wiha li herêmên guncaw radestkirina malê jî dikare bê kirin.

Ji bo fermanên komî, xalên radestkirinê yên taxê û herêmî dikarin bên avakirin.

8. Pêş-ferman û plansaziya hilberînê

Yek ji peywirên girîng ên Sûkên Gel ew e ku pêdiviya xerîbûna pêşerojê ji pêş ve bibîne.

Ji bo nimûne, ger di taxekê de 100 malbat bixwazin meha bê mîqdarek diyar a leguman bistînin, ev daxwaz ji pêş ve ji kooperatîfa hilberîner re tê ragihandin.

Bi vî rengî hilberîner:

 * Dizane ku wê çend berhemî amade bike.

 * Plansaziya hilberînê û pakkirinê dike.

 * Kombûna stokên bêkêr kêm dike.

 * Bêbaweriya bazarê kêm dike.

Pêş-ferman, di navbera hilberîner û xerîdar de têkiliyek aborî ya birêkûpêktir datîne.

Ger dravên pêş-fermanê yên ku li hemberî fermanê hatine girtin hebin, şertên radestkirinê, vegerandinê û mafên xerîdar bi zelalî tên diyarkirin.

9. Bihakirin û zelaliya berheman

Divê bihayên di Sûkên Gel de fêmbar û çavdêrîbar bin.

Di agahiyên berheman de heta ku pêkan e:

 * Hilberîner an dabînker

 * Koka (menşeya) berhemê

 * Mîqdara berhemê

 * Kalîte û pola wê

 * Bihayê firotanê

 * Bihayê radestkirinê

 * Mercên parastinê yên pêwîst

tên nîşandan.

Bihayên bi tenê ji hêla navendekî ve bêserûber nayên diyarkirin. Mesrefa hilberînê, barkirin, pakkirin, mesrefa xebatê, şertên bazarê û bingehên bazirganî yên ku hevpar qebûl dikin bi hev re tên nirxandin.

Di navbera keda hilberîner û hêza kirînê ya xerîdar de dengekî domdar tê parastin.

10. Vegerandin, gilî û mafên xerîdar

Sûkên Gel divê li ser baweriyê bixebitin.

Ji ber vê yekê:

 * Dema ku berhema çewt tê şandin, rastkirin tê kirin.

 * Mîqdara kêm di bin qeydê de tê girtin.

 * Berhemên xerabûyî an ewle nînin ji firotanê tên veqetandin.

 * Şertên vegerandinê ji pêş ve ji xerîdar re tên ragihandin.

 * Gilî di bin qeydê de tên girtin.

 * Pirsgirêkên dubarebûyî tên lêkolînkirin.

Mafên xerîdar û qanûna bazirganî ya derbasdar li hemû xalên firotanê tên sepandin.

11. Têkiliya Sûkên Gel bi tesîsên hilberînê re

Tesîsên hilberînê yên ku di beşa berê de hatine gotûbêjkirin, çavkaniya dabînkirina berheman a Sûkên Gel in.

Tesîsên hilberînê dema ku diyar dikin ku wê çi hilberînin, daxwaza rastîn a ku ji sûkan tê li ber çavan digirin.

Sûk jî pêdiviyên xwe yên berheman ji kooperatîfên hilberînê re radigihînin.

Bi saya vê têkiliyê:

> Daxwaza xerîdar → Agahiya fermanê → Plana hilberînê → Amadekirina berhemê → Belavkirina sûkê → Radestkirina xerîdar

> 

çembereke domdar çêdibe.

Ev sîstem alîkariyê dike ku bêyî ku daxwaz hebe hilberîna zêde neyê kirin û berhemên nayên firotin kom nebin.

12. Tevlêbûna esnafên herêmî ji sîstemê re

Sûkên Gel dema ku tên avakirin, hebûna aborî ya esnafên piçûk ên heyî li ber çavan tê girtin.

Bakkalên taxê, dikanên herêmî û karsaziyên piçûk dikarin tevlî sîstemê bibin.

Ji bo vê yekê:

 * Peymanên dabînkirina berheman dikarin bên çêkirin.

 * Sistema fermanên hevpar dikare bê bikaranîn.

 * Weke xala radestkirinê xizmet dikare bê dayîn.

 * Berhemên hilberînerên herêmî dikarin biçin firotanê.

 * Pênaseya hevpar û kataloga berheman dikare bê bikaranîn.

Armanc ew e ku esnafê piçûk tune nebe, belkî tora hilberîn û xwarinê ya hevpar mezin bibe.

13. Pîvandina serketina Sûkên Gel

Performansa sûkan bi van nîşangiran tê şopandin:

 * Mîqdara fermanên rojane û mehane

 * Cûrbecûriya berheman

 * Rêjeya berhemên ku rasterast ji hilberîner hatine girtin

 * Rêjeya radestkirina di dema xwe de

 * Rêjeya vegerandin û giliyan

 * Mîqdara berheman a ku bêyî ku bê firotin xera bûne

 * Razîbûna xerîdar

 * Tevlêbûna esnaf û hilberînerên herêmî

Ev dane alîkariyê dikin ku xalên nû yên firotanê li ku derê bên avakirin û kîjan berhem bên zêdekirin.

14. Plana cîbicîkirinê

Sûkên Gel li hemû herêman di heman demê de nayên vekirin.

Pêşî herêma pîlot tê diyarkirin.

 * Qonaxa yekem: Pêdiviyên hilberîner û xerîdar tên lêkolînkirin.

 * Qonaxa duyem: Çend xalên firotanê yên herêmî dikevin nava sîstemê.

 * Qonaxa sêyem: Modelên Esnaf, Konsînye, Mala-Mal û Fermanê li qadên guncaw tên ceribandin.

 * Qonaxa çaremîn: Qerta Kooperatîf a Dîjîtal û kataloga berheman dikevin dewrê.

 * Qonaxa pêncemîn: Rêza ferman û radestkirinê tê pîvandin.

 * Qonaxa şeşemîn: Serketinên serkeftî ji tax û navçeyên din re belav dibin.

ENCAM

Sûkên Gel, girêdana rasterast a Yekîtiya Sed Kooperatîfî ya di navbera hilberîn û xerîbûnê de ava dikin.

Hilberîner berhema xwe digihîne bazarê. Xerîdar pêdiviya xwe bi rêya sîstema hevpar dabîn dike. Esnafê herêmî di nava tora aborî de cih digire. Kooperatîf berhemên hev diyar dikin û dixin firotanê.

Bi saya Qerta Kooperatîf a Dîjîtal, Qerta Çarşiyê, pêş-ferman û modelên sûkên cûda, têkiliya aborî ya hevpar tê xistin nava jiyana rojane.

Armanca bingehîn a Sûkên Gel, ne tenê firotina tiştan e; avakirina bazarekî hevpar a domdar e ku li ser berjewendiya hevpar a hilberîner, esnaf û xerîdar hatiye avakirin.

Ev model, yek ji qadên sepandinê yên jiyana rojane ye ku têgihiştina hevkariya aborî û pêşvebirina herêmî ya Pergala Aştiyê nîşan dide.