BEŞA 15 

ÇANDINÎ, AJALDARÎ Û ORGANÎZASYONA HILBERÎNA XWEZAYÎ

YEKÎTIYA SED KOOPERATÎFÎ

100 Kooperatîf – 25 Xizmetên Giştî û Pergala Piştgiriya Dîjîtal

Amadekar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa

---

1. Armanca bingehîn a çandiniyê û ajaldariyê

Siyaseta çandiniyê û ajaldariya Yekîtiya Sed Kooperatîfî, bi armanca avakirina pergaleke hilberînê ya domdar tê organîzekirin. Di vê pergalê de erdên bêkar, hêza keda bêkar û sermayeyên biçûk tên cem hev; aboriya malbatan tê xurtkirin û pêdiviyên xwarinê yên civakê tên dabînkirin.

Çandinî tenê çandina berheman nîne. Parastina axê, bikaranîna bi bandor a avê, mezinbûna tendurist a ajalan, hilberîn, pêvajoyên amadekirinê, hilanîn û gihandina berheman ji xerîdar re jî beşên girîng ên hilberînê ne.

Formula bingehîn a vê sîstemê ev e:

Erdê Bêkar + Keda Bêkar + Sermayeya Biçûk = Hilberîna Civakî û Serxwebûna Aborî

2. Veguhastina erdên bêkar bo hilberînê

Di herêmekê de erdên ku nayên bikaranîn, kêm tên bikaranîn an kapasîteya wan a hilberînê nayê nirxandin, tên tespîtkirin.

Bi xwediyên erdan re li ser bingeha dilxwaziyê peyman tên çêkirin. Dema bikaranîna erdê, awayê parvekirina hilberan, berpirsiyariyên lênihêrînê û mafên her du aliyan bi zelalî tên diyarkirin.

Xwediyê erdê derfetê dibîne ku erdê xwe bi kar bîne û nirxê wê zêde bike. Endamên kooperatîfê jî derfetê dibînin ku tevlî qadên hilberînê bibin.

Di bikaranîna erdan de van bingehan têne esasgirtin:

- Rûmeta mafê xwedîtiya erdê tê parastin.

- Bikaranîna erdê bi peymanên nivîskî tê birêvebirin.

- Berhemdariya axê tê parastin.

- Çavkaniyên avê bi awayekî domdar tên bikaranîn.

- Piştî bidawîbûna hilberînê, erd bi parastin ji xwediyê wê re tê radestkirin.

3. Çandiniya xwezayî û tenduristiya axê

Di hilberînê de rêbazên ku avahiya xwezayî ya axê diparêzin tên pêşxistin.

Kêmkirina bikaranîna madeyên kîmyewî, zêdekirina madeyên organîk, bikaranîna kompostê, kesk-gübrekirin û guherandina cûreyên çandiniyê ji uygulasyonên bingehîn in.

Berhemdariya axê tenê bi mîqdara hilberîna yek demsalê nayê pîvan. Kapasîteya wê ya hilberîna demdirêj jî tê nirxandin.

Uygulasyonên bingehîn:

- Bikaranîna kompostê û zibilê ajalan.

- Analîzkirina birêkûpêk a axê.

- Pêşîlêgirtina erozyonê û şûştina axê.

- Bikaranîna rêbazên avdanê yên teserûfa avê dikin.

- Şerê bi nexweşî û kêzikan re, di pêşî de bi rêbazên biyolojîk û çandiniyê yên xwezayî.

- Parastina tovên herêmî û cûreyên guncaw ên nebatî.

Prensîbên hilberîna xwezayî, bi zanistî û li gorî şertên avhewayê yên herêmê tên sepandin.

4. Cûrbecûrkirina hilberîna nebatî

Avhewa, ax, kapasîteya avê û pêdiviyên bazarê li her herêmê cuda ne. Ji ber vê yekê, li şûna ku li hemû herêman heman berhem bên çandin, planên hilberînê yên taybet li gorî şertên herêmê tên amadekirin.

Qadên hilberînê dikarin li ser van koman bên dabeşkirin:

1. Hilberîna genim û leguman.

2. Hilberîna sebzeyan.

3. Hilberîna fêkiyan û rezvanî.

4. Tovên rûnî.

5. Nebatên xwarina ajalan.

6. Nebatên dermanî û bîhnxweş.

7. Hilberîna şitil û daran.

8. Serayên çandiniyê û hilberîna derveyî demsalê.

Cûrbecûrbûna hilberan hem pêdiviyên xerîdaran dabîn dike hem jî metirsiya aborî ya girêdayî bi yek berhemê kêm dike.

5. Organîzekirina ajaldariyê

Ajaldarî bi hevkariya hilberîna nebatî tê plansazkirin.

Mezinbûna ajelên mezin, ajelên biçûk û mirîşkan li gorî kapasîteya çêran, xwarinê, avê û cihên stendinê yên herêmê tê organîzekirin.

Di çalakiyên ajaldariyê de:

- Rewşa jiyana ajalan û şertên guncaw ên stendina wan tên misoger kirin.

- Xizmetên tenduristiya veterîneriyê bi awayekî birêkûpêk tên meşandin.

- Pêdiviya xwarina ajalan heta ku pêkan e bi hilberîna herêmî tê dabînkirin.

- Zibilê ajalan di hilberîna nebatî de tê nirxandin.

- Şîr, goşt, hêk û hilberên din ên ajalan li gorî rêgezên paqijî û ewlehiyê tên amadekirin.

- Nexweşiyên ajalan û metirsiya belavbûna wan tên şopandin.

Hejmara ajalan tenê li gorî armancên aborî nayê diyarkirin; kapasîteya lênihêrînê û kapasîteya xwezayî ya herêmê jî tên hesibandin.

6. Yekgirtina hilberîna nebatî û ajaldariyê

Di pergala kooperatîfê de çandinî û ajaldarî wekî du qadên cuda yên serbixwe nayên dîtin. Ew wekî du qadên hilberînê tên nirxandin ku hevdu piştgirî dikin.

Hilberîna nebatî ji bo ajalan xwarinê peyda dike. Ajaldarî jî bi hilberîna zibilê ajalan alîkariya axê dike ku madeyên organîk werbigire.

Bi vê çerxa hilberînê:

- Mesrefên xwarina ajalan dikarin kêm bibin.

- Zibilê organîk dikare bê hilberandin.

- Bermahiyên çandiniyê dikarin bên nirxandin.

- Windahiyên hilberînê dikarin kêm bibin.

- Çavkaniyên herêmî bi awayekî bi bandortir tên bikaranîn.

Bermahiyên ajalan, bi avakirina tesîsên guncaw û bi destûrên hawîrdorê, dikarin di hilberîna biyogaz û enerjiyê de bên bikaranîn.

7. Rêveberiya avê û avdanê

Domdariya çandiniyê bi rêveberiya rast a çavkaniyên avê ve girêdayî ye.

Kooperatîf çavkaniyên avê yên herêmên hilberînê nas dike û planên avdanê li gorî kapasîteya wan amade dike.

Rêbazên wekî avdana bi dilop, komkirina ava baranê, depokirina avê û komkirina ava baranê li qadên guncaw tên nirxandin.

Pêdivî ye ku ji bikaranîna zêde ya ava binerdê were dûrketin. Çalakiyên avdanê li gorî rêgez û destûrên rêveberiya avê yên herêmê tên meşandin.

8. Tevlêbûna malbatan û hilberînerên biçûk di sîstemê de

Yek ji armancên sereke yên Yekîtiya Sed Kooperatîfî ew e ku hilberînerên biçûk ji derveyî pergala aborî neyên hiştin.

Malbat dikarin bi awayên cuda tevlî hilberînê bibin:

- Dikarin li ser erdên xwe hilberînê bikin.

- Dikarin li ser erdên kooperatîfê tevlî hilberîna hevpar bibin.

- Dikarin di çalakiyên ajaldariyê de kar bikin.

- Dikarin tov, şitil û fidan hilberînin.

- Dikarin tevlî amadekirin û pakêtbarkirina berheman bibin.

- Dikarin di pêvajoyên veguhestin, hilanîn û firotanê de erkên xwe bigirin ser xwe.

Her malbat dikare li gorî hêza xwe ya xebatê û derfetên xwe tevlî pergala hilberînê bibe.

9. Hevkarîya hilberînê û pergala parvekirinê

Di hevkariyên hilberînê de, beşdariya erdê, sermayeyê û kedê ji hev cuda tên nirxandin.

Mînakek ji bo pergala parvekirinê:

Beşdariya hevkaran| Rêje

Erd| %10

Sermaye û mesrefên hilberînê| %40

Ked| %50

Tevahî| %100

Ev rêje ji bo her projeya hilberînê qaîdeyeke neguhêr e nîne. Beşdariya rastîn a her alî, mesrefên hilberînê, metirsî û şertên peymanê tên hesibandin.

Berî destpêkirina hilberînê, dahat, mesref, zirar, parvekirina berheman û berpirsiyariyên her alî bi peymaneke nivîskî tên diyarkirin.

10. Modela destpêkê ya deh malbatan

Di her herêmê de dikare yekeya destpêkê ya hilberînê bi deh malbatan bê avakirin.

Ev yekane dihêle ku pergala hilberînê di pîvaneke biçûk de bê ceribandin û kêmasiyên wê bên dîtin.

Di yekeya deh malbatan de:

- Qada hilberînê tê diyarkirin.

- Hêza kedê û pisporiya malbatan tê nasîn.

- Plana çandiniyê û ajaldariyê tê amadekirin.

- Pêdiviya wesayît û amûrên hevpar tê hesabkirin.

- Demjimêra hilberînê tê amadekirin.

- Depokirin û bazirganîkirina berheman tê plansazkirin.

Di serdema yekem de bi qadeke hilberînê ya sînorkirî dest pê dike. Piştî nirxandina encaman, kapasîteya hilberînê tê zêdekirin.

11. Modela hilberîna herêmî ya pêncî malbatan

Piştî ku yekeyên deh malbatan bi serkeftî bixebitin, pênc yekeyên hilberînê dikarin bibin yek û organizasyoneke hilberînê ya herêmî ya pêncî malbatan ava bikin.

Karên vê organizasyonê:

1. Amadekirina plana hilberînê ya herêmî.

2. Rêvebirina bikaranîna hevpar a makîneyan û amûran.

3. Organîzekirina dabînkirina tov, şitil, xwarina ajalan û zibilê.

4. Dabînkirina perwerdeya teknîkî.

5. Dabeşkirina berheman û kontrola kalîteyê.

6. Koordînasyona depokirinê û veguhestinê.

7. Avakirina girêdanê di navbera hilberîneran û Sûkên Gel de.

Ev avahî dihêle ku hilberînerên biçûk mesrefên ku bi tena serê xwe nikarin dabîn bikin, bi hev re birêve bibin.

12. Amadekirina berheman û afirandina nirxa zêde

Kooperatîf divê tenê bi firotina berhemên xav re bisekine.

Li herêmên guncaw dikarin tesîsên amadekirina berheman bên avakirin.

Mînakên çalakiyan:

- Hișkkirina fêkî û sebzeyan.

- Hilberîna salçe û konservan.

- Amadekirina şîr û hilberên şîrî.

- Pakêtbarkirina ard û leguman.

- Hilberîna zeytûn û rûnê zeytûnê.

- Amadekirina hingiv û hilberên hingivê.

- Hilberîna marmelat, pekmez û hilberên herêmî yên wekî van.

Çalakiyên amadekirinê li gorî destûrên pêwîst ên ewlehiya xwarinê û xebitandina tesîsan tên meşandin.

13. Girêdana bi Sûkên Gel re

Kooperatîfên çandiniyê û ajaldariyê rasterast bi tora Sûkên Gel a Yekîtiya Sed Kooperatîfî re dixebitin.

Hilberîner berhema xwe li gorî mîqdar û şertên kalîteyê yên ku ji pêş ve hatine plansazkirin, pêşkêşî sîstemê dike. Sûkên Gel jî daxwaza xerîdaran digihînin yekeyên hilberînê.

Bi vî awayî di navbera hilberînê û vexwarinê de herikîna agahiyan a birêkûpêk tê avakirin.

Berhem bi van rêbazan dikarin bigihîjin xerîdaran:

- Firotina rasterast ji hilberîner.

- Sûkên kooperatîfan.

- Hilberîn û radestkirina li gorî fermanan.

- Navendên belavkirinê yên herêmî.

- Ferman bi rêya Qerta Kooperatîf a Dîjîtal.

14. Perwerde û piştgiriya teknîkî

Çalakiyên hilberînê divê bi zanîn û ezmûnê bên piştgirîkirin.

Kooperatîf li gorî pêdiviyên hilberîneran perwerdeyên çandiniyê û ajaldariyê organîze dike.

Mijarên perwerdeyê:

- Analîzkirina axê û gübrekirin.

- Hilbijartina tov û mezinbûna şitilan.

- Birîna şaxan û lênihêrîna nebatê.

- Avdan û rêveberiya avê.

- Xwarin û lênihêrîna ajalan.

- Nasîna zû ya nexweşiyan.

- Paqijiya xwarinê.

- Bikaranîna makîne û amûran.

- Parastin û bazirganîkirina berheman.

Tê teşwîqkirin ku hilberînerên bi ezmûn û hilberînerên nû bi hev re bixebitin.

15. Jiyana gundewarî û aboriya malbatan

Armanca organizasyona çandiniyê û ajaldariyê tenê zêdekirina mîqdara hilberan nîne. Xurtkirina jiyana gundewarî û tevlîkirina malbatan di çalakiyên aborî yên domdar de jî girîng e.

Li nêzî qadên hilberînê, xizmetên perwerdeyê, tenduristiyê, veguhestinê, lênihêrînê û piştgiriya civakî dikarin bên plansazkirin.

Ji bo jinan, ciwanan û kal û pîran li gorî zanîn û jêhatîbûna wan karên hilberînê tên afirandin. Mafê perwerdeyê, ewlehiya zarokan û pêşketina wan tên parastin û beşdariya malbatan di hilberînê de tê piştgirîkirin.

16. Metirsiyên hilberînê û pergala ewlehiyê

Çandinî û ajaldarî dikarin ji ber avhewa, nexweşî, bihayên bazarê û karesatên xwezayî bandor bibin.

Ji ber vê yekê divê her yekeya hilberînê xwedî planeke rêveberiya metirsiyan be.

Di rêveberiya metirsiyan de:

- Cûrbecûriya hilberan tê parastin.

- Qeydên hilberînê tên girtin.

- Rezerva avê û xwarina ajalan tê plansazkirin.

- Kapasîteya depokirinê ya guncaw tê avakirin.

- Ji bo nexweşî û karesatan amadekarî tê kirin.

- Derfetên bîmeya çandiniyê yên guncaw tên nirxandin.

- Peymanên hilberîneran bi zelalî û awayekî fêmbar tên amadekirin.

Kooperatîf avahiyeke hevpar ava dike ku endam dikarin di wê de metirsiyan bi hev re binirxînin û mekanîzmayên piştgiriya hevpar pêş bixin.

17. Qeydên hilberînê û şopandina dîjîtal

Her yekeya hilberînê çalakiyên xwe bi rêya pergala dîjîtal tomar dike.

Qeydan dikarin van agahiyan dihewînin:

- Agahiyên qadê û erdê yên hilberînê.

- Berhema hatiye çandin û roja çandinê.

- Tov û madeyên hatine bikaranîn.

- Hêza kedê û demên xebatê.

- Mesrefên hilberînê.

- Mîqdara hilberîna dema dirûnê.

- Berhemên ketine depoyê û derketine ji depoyê.

- Mîqdar û dahata firotanê.

- Windahiyên hilberînê.

Bi saya van agahiyan, planên hilberînê li ser bingeha daneyên rastîn tên amadekirin. Endam dikarin beşdariya xwe, mesrefên hevpar û encamên hilberînê bişopînin.

18. Demjimêra hilberînê û plansaziya demsalî

Ji bo her herêmê demjimêra hilberînê ya taybet tê amadekirin.

Plana hilberînê tenê dema çandin û dirûnê nahewîne. Amadekirina axê, mezinbûna şitilan, avdan, lênihêrîn, depokirin û dema firotanê jî dihewîne.

Plana salane dikare li çar qonaxên bingehîn bê dabeşkirin:

1. Qonaxa amadekariyê: Analîzkirina axê, amadekirina erdê, dabînkirina tov û şitilan.

2. Qonaxa çandin û şitandinê: Çandina berheman li gorî demjimêra herêmî.

3. Qonaxa lênihêrînê: Avdan, kontrola giya yên nezewicî, xwarindana nebatê û şopandina nexweşiyan.

4. Qonaxa dirûn û nirxandinê: Berhevkirina berheman, dabeşkirina kalîteyê, depokirin, amadekirin û firotin.

Ev demjimêr li gorî taybetmendiyên avhewa û cûreyên berheman her sal tê nûkirin.

19. Peymanên hilberîneran û berpirsiyariyan

Têkiliyên di navbera kooperatîfê û hilberîneran de bi peymanên zelal tên birêvebirin.

Di peymanê de van mijaran cih digirin:

- Mercên bikaranîna qada hilberînê.

- Kar û berpirsiyariyên hilberîner.

- Piştgiriyên ku kooperatîfê pêşkêş dike.

- Mîqdar û pîvanên kalîteya berheman.

- Rêbaza hesabkirina dahat û mesrefan.

- Dema radestkirinê û dema dayîna pereyan.

- Nirxandina zirar û rewşên awarte.

- Mercên bidawîkirin û nûkirina peymanê.

Hilberîner, li gorî qaîdeyên şefaf ên ku ji pêş ve hatine diyarkirin, mafê xwe yê wergirtina berhema ked û beşdariya xwe bi dest dixe.

20. Pîvanên serkeftinê

Serkeftina organizasyona hilberînê divê tenê bi dahata tevahî ya firotanê neyê pîvan.

Ev nîşanger bi awayekî birêkûpêk tên şopandin:

- Mîqdara erdên ku hatine vegerandin bo hilberînê.

- Hejmara malbatên ku tevlî sîstemê bûne.

- Hejmara endamên ku hilberînê dikin.

- Berhemdariya her hektarê.

- Mesrefa yekeya berhemê.

- Mîqdara ava hatiye bikaranîn.

- Rêjeya windahiyên berheman.

- Mîqdara berhemên hatine depokirin û amadekirin.

- Dahata ku endam ji hilberînê bi dest dixin.

- Rêjeya pêdiviyên xwarinê yên herêmê ku bi hilberîna xwe têne dabînkirin.

Ev pîvan alîkariyê dikin ku pêşketina kooperatîfê bê nirxandin û plana sala bê bê amadekirin.

21. Qonaxên sepandinê

Organîzekirina çandiniyê û ajaldariyê bi awayekî qonax bi qonax tê cîbicîkirin.

Qonaxa yekem: Lêkolîna erd, av, hêza mirovan, sermaye û bazarê tê kirin.

Qonaxa duyem: Yekeya ceribandinê ya deh malbatan tê avakirin.

Qonaxa sêyem: Serdema yekem a hilberînê tê temamkirin û encamên wê tên nirxandin.

Qonaxa çarem: Sepandinên serkeftî tên berfirehkirin û organizasyona herêmî ya pêncî malbatan tê avakirin.

Qonaxa pêncem: Binesaziya depokirin, amadekirina berheman û lojîstîkê tê pêşxistin.

Qonaxa şeşem: Hilberîn bi Sûkên Gel û pergala Qerta Kooperatîf a Dîjîtal re tê yekgirtin.

Qonaxa heftem: Modelên herêmî yên serkeftî tên veguhastin bo kooperatîfên din.

22. Encam: Civaka hilberîner, aboriya xurt

Modela çandiniyê û ajaldariyê ya Yekîtiya Sed Kooperatîfî, erd, mirov, ked û sermayeyê ji bo armanceke hevpar a hilberînê li hev tîne.

Her herêm li gorî derfetên xwe hilberînê dike. Kooperatîf ji xizmetên hevpar sûd werdigirin. Berhem tên depokirin, amadekirin û bi rêya Sûkên Gel digihîjin xerîdaran.

Bi vî awayî, di navbera hilberîner û xerîdar de têkiliyeke aborî ya rasterast, şefaf û li ser bingeha piştgiriya hevpar tê avakirin.

Prensîba bingehîn ev e:

Erd vala nemîne, ked bê nirx nemîne, sermayeya biçûk tevî hev bibe û hilberîn ji bo pêdiviyên civakê xizmetê bike.

Yekîtiya Sed Kooperatîfî çandinî û ajaldariyê tenê wekî çalakiyên aborî nanirxîne. Ew van wekî hêmanên bingehîn ên pêşketina gundewarî, piştgiriya civakî û Pergala Aştiyê dinirxîne.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa