BEŞA 13 

TESÎSÊN BERHEMKIRINÊ, NAVENDA LÊHÛRDANÊ Û BINGEHA PÎŞESAZIYA HEVPAR

YEKÎTIYA SЕD KOOPERATÎFAN

100 KOOPERATÎF – 25 XIZMETÊN GIŞTÎ – RÊXISTINBÛNA PÎŞESAZÎ Û BERHEMKIRINA HERÊMÎ

Amadekar: SOSYOLOG MARANGOZ Zeki Altuboğa

1. Armanca bingehîn a tesîsên berhemkirinê

Yek ji armancên bingehîn ên Yekîtiya Sed Kooperatîfan ew e ku ne tenê madeyên xav (hêm) berhem bîne, belkî madeyên xav ên hatine hilberandin jî bişixulîne û veguherîne hilberên biqîmetir.

Ger berhemeke çandiniyê li herêmê bê çandin lê bêyî ku bê lêhûrdan ji herêmên din re bê şandin, dibe ku beşeke mezin a nirxa aborî ya berhemê li derveyî herêma hilberînê çêbibe.

Ji ber vê yekê, kooperatîf li gorî qadên xwe yên hilberînê tesîsên lêhûrdanê û îmalatê ava dikin.

Nêzîkatiya bingehîn:

Madeya xav hilberîne, li cihê xwe bişixulîne, nirxê bide berhemê, bi hev re bigihîne bazarê.

2. Cureyên tesîsên berhemkirinê

Di nava yekîtiyê de ji bo qadên hilberînê yên cuda tesîs tên avakirin.

A. Tesîsên lêhûrdana berhemên çandiniyê

 * Hilberîna ard û dexl-dan

 * Paqijkirin û pakêtkirina bobelat (legûm)

 * Ziwakirina fêkî û sebzeyan

 * Hilberîna sosa salçeyê, rîçal û konservekan

 * Hilberîna rûnê riwekan

 * Lêhûrdana ava fêkî û berhemên din ên çandiniyê

B. Tesîsên lêhûrdana berhemên ajalan

 * Berhevkirin û şixulandina şîr

 * Hilberîna penêr, mast û rûnê rûn (tereyağ)

 * Lêhûrdan û pakêtkirina goşt

 * Tasnîfkirin û pakêtkirina hêkan

 * Hilberîna xwarina ajalan (alîf)

Ev tesîs li gorî rêziknameyên ewlehiya xwarinê, veterîneriyê û destûrên xebatê tên avakirin.

C. Tesîsên dar (ahşap) û mobîlyayê

 * Şixulandina keresteyan

 * Hêmanên avahiya darî

 * Hilberîna derî û pencereyan

 * Îmalata mobîlyayê

 * Modulên mal û avahiyên darî

 * Hilberîna palet û qutiyên veguhestinê

D. Tesîsên tekstîl û cilûbergan

 * Şixulandina ben û qumaşan

 * Tevn û dirûtin

 * Cilûbergên xebatê

 * Berhemên kincên rojane

 * Tekstila malê

E. Tesîsên metal û makîneyan

 * Birrîn û şekildana metalan

 * Hilberîna amûrên çandiniyê

 * Îmalata perçeyên makîneyan

 * Atölyeyên tamîr û lênêrînê

 * Makîneyên hilberîna hêsan

F. Tesîsên alavên avakirinê (malzemeyên avahiyê)

 * Hêmanên avahiya darî

 * Derî, pencere û darên çarçoveyê (doğrama)

 * Tecrîd û pêkhateyên avahiyê

 * Şixulandina kevir û alavên avahiya xwezayî

 * Perçeyên avahiya modulî

3. Dabeşandina kar a hilberînê di navbera kooperatîfan de

Ne aborî ye ku her kooperatîf hemû makîne û tesîsan ji hev cuda ava bike.

Di modela hilberîna hevpar de kooperatîf pispor dibin.

Ji bo nimûne:

 * Kooperatîfek madeya xav hilberîne.

 * Kooperatîfek madeya xav dişixulîne.

 * Kooperatîfek pakêtê çêdike.

 * Kooperatîfek makîne û alavan peyda dike.

 * Kooperatîfek kontrola kalîteya berheman dimeşîne.

 * Kooperatîfek îmalata berhema dawî pêk tîne.

Bi vî awayî her kooperatîf di qada xwe ya pisporiyê de pêş dikeve di heman demê de bi kooperatîfên din re têkiliya hilberînê datîne.

Berhema navîn ku ji aliyê kooperatîfekê ve tê hilberandin, dibe têkela (girdisi) hilberîna kooperatîfeke din.

4. Tesîsên pîşesaziyê yên hevpar

Mesref û pêdiviyên teknîkî yên hin tesîsên hilberînê dikarin ji kapasîteya kooperatîfekê derbas bibin.

Di vê rewşê de tesîsên pîşesaziyê yên hevpar tên avakirin.

Di tesîsên hevpar de:

 * Parka makîneyan

 * Xetên hilberînê

 * Laboratuvara kontrola kalîteyê

 * Atölyeya lênêrîna teknîkî

 * Binesaziya enerjiyê

 * Qadên pakêtkirinê û amadekariyê

ji aliyê zêdetirî kooperatîfekê ve bi hev re tên bikaranîn.

Xwedîtiya tesîsê, berpirsiyariya xebatê, mafê bikaranînê û parvekirina mesrefan di peymanên damezrandinê de bi awayekî eşkere tên diyarkirin.

5. Plandana qadên hilberînê

Berî ku tesîs bên avakirin, pêdiviya hilberînê tê lêkolînkirin.

Ev pirs tên bersivandin:

 * Li herêmê kîjan madeyên xav tên hilberandin?

 * Kîjan berhem ji derve tên kirîn?

 * Firotina kîjan berheman bêyî ku bên lêhûrdan dibe sedema ziyaneke aborî?

 * Kîjan tesîs dikarin xizmetê ji zêdetirî kooperatîfekê re bikin?

 * Kapasîteya hêza kar û zanîna teknîkî ya herêmê çawa ye?

 * Ji bo hilberînê çiqas enerjî, av û binesazî pêwîst e?

 * Derfetên firotin û belavkirina berheman çi ne?

Tenê ji bo kirîna makîneyan tesîs nayê avakirin. Pêşî pêdiviya hilberînê, mîqdara madeya xav, bazar û kapasîteya xebatê tên diyarkirin.

6. Modela hilberîna piçûk, navîn û mezin

Tesîsên hilberînê di sê pîvanan de tên planxistin.

Atölyeyên hilberînê yên piçûk

Dikarin li gundan, taxan û cihwarên piçûk bên avakirin. Xizmetê ji pêdiviyên herêmî û xebatên hilberînerên piçûk re dikin.

Nimûne:

 * Atölyeya dar

 * Atölyeya amadekirina xwarinê

 * Atölyeya terzî û dirûtinê

 * Atölyeya tamîr û lênêrînê

Navendên lêhûrdanê yên pîvana navîn

Berhemên zêdetirî kooperatîfekê dişixulîne.

Nimûne:

 * Tesîsa ziwakirina fêkiyan

 * Tesîsa şixulandina şîr

 * Navenda hilberîna mobîlyayê

 * Atölyeya tekstîlê

Tesîsên pîşesaziyê yên hevpar ên pîvana mezin

Xizmetê ji pêdiviya hilberînê ya herêmê re an jî ji gelek herêman re dike.

Nimûne:

 * Tesîsa lêhûrdana xwarinê ya mezin

 * Navenda hilberîna makîneyan a hevpar

 * Fabrîqeya avahiya darî

 * Tesîsa hilberîna makîneyên çandiniyê

Mezinahî, li gorî hilberîna rastîn û pêdiviya bazarê tê mezinakirin.

7. Bikaranîna hevpar a makîne û alavan

Li şûna ku her kooperatîf makîneyên biha bikire ku di demên bêkarbûnê de vala dimînin, dikare parka makîneyên hevpar bê avakirin.

Di vê sîstemê de:

 * Makîne tên qeydkirin.

 * Salnameya bikaranînê tê amadekirin.

 * Mercên perwerdehiyê û jêhatîbûnê yên bikarhêneran tên diyarkirin.

 * Tomarên lênêrîn û qezayan tên girtin.

 * Demjimêra bikaranînê û parvekirina mesrefan tên hesibandin.

 * Rêzikên ewlehiya kar tên şopandin.

Bi taybetî makîneyên çandiniyê, makîneyên marangoziyê, makîneyên pakêtkirinê û alavên hilberînê dikarin ji vê sîstemê sûd werbigirin.

8. Sêwirana hilberînê û pêşxistina berhema standard

Nabe ku kooperatîf tenê berhemên heyî hilberînin. Divê bi demê re sêwiranên xwe yên berheman û standardên hilberînê pêş bixin.

Ji bo vê yekê:

 * Pîvanên berheman tên diyarkirin.

 * Xêzên teknîkî tên amadekirin.

 * Standardên materyalan tên avakirin.

 * Qonaxên hilberînê tên belgekirin.

 * Berhemên nimûne (numune) tên amadekirin.

 * Testên xurtbûn û kalîteyê tên kirin.

 * Xebatên pêşxistina berheman tên meşandin.

Ji bo nimûne, di hilberîna xaniyan a darî de modulên dîwarên standard, pîvanên derî û pencereyan, perçeyên banî û rêbazên girêdanê dikarin bên pêşxistin.

Bi vî awayî kooperatîfên cuda dikarin li gorî heman standardên teknîkî perçeyan hilberînin.

9. Kontrola kalîteyê û ewlehiya berheman

Divê berhemên ku di nûneriya yekîtiyê de tên hilberandin xwedî pîvanên kalîteyê yên diyar bin.

Ji bo her qada hilberînê sîstema kontrola kalîteyê ya guncaw tê avakirin.

 * Kontrola madeya xav

 * Kontrola qonaxa hilberînê

 * Kontrola berhema dawî

 * Testên pîvan û xurtbûnê

 * Kontrolên paqijî û ewlehiyê di berhemên xwarinê de

 * Tomarên lihevhatinê û şopandiniyê

Di berhemên pêwîst de ji laboratuvarên akredîtekirî û saziyên teftîşê yên destûrdirayî xizmet tê girtin.

Armanca kontrola kalîteyê ne cezakirina hilberîner e, belkî zû dîtina xeletiyê û pêşvebirina hilberînê ye.

10. Binesaziya enerjî û jîngehê

Bikaranîna enerjî û çavkaniyan a tesîsên hilberînê bi hev re tê planxistin.

Di tesîsên guncaw de:

 * Sîstemên enerjiya rojê yên banî

 * Makîneyên kêm-enerjî

 * Tecrîda germê

 * Sûdwergirtina ji germahiya bermahî

 * Berhevkirina ava baranê

 * Sîstematên xilasbûna avê

 * Cudaqetkirina çopê (bermahiyan)

 * Sîstemên madeyên xav ên ji nû ve tên bikaranîn

dikarin bên bicihanîn.

Bermahên organîk bi teknîkên guncaw di hilberîna kompost an jî biyogazê de dikarin werin nirxandin.

Bermahên ku zirarê didin jîngehê jî li gorî rêziknameyan tên berhevkirin û lêhûrdankirin.

11. Erk û berpirsiyariyên di tesîsên hilberînê de

Erkên her tesîsekî bi nivîskî tên diyarkirin.

Berpirsiyarê tesîsê: Rêkûpêkiya xebat û hilberîna rojane dimeşîne.

Berpirsiyarê teknîkî: Xebata makîne, alav û binesaziya teknîkî dişopîne.

Tîma hilberînê: Plana hilberînê ya hatiye diyarkirin bi cih tîne.

Berpirsiyarê kalîteyê: Lihevhatina berheman bi standardên diyarkirî re kontrol dike.

Berpirsiyar û pisporên ewlehiya kar: Tevkariyê li bicihanîna tedbîrên saxlemî û ewlehiya kar dikin.

Erk, li gorî pîvana karsaziyê û rêziknameyên mercdar tên rêkûpêkîkirin.

12. Derbasbûna ji hilberînê ber bi pêşxistina berheman ve

Modela hilberînê ya yekîtiyê divê ne tenê bi fason an jî îmalata kevneşopî ve sînorkirî be.

Divê bi demê re veguhere avahiyekî ku berhemên xwe sêwirîne, pêş bixe û bixe markayî.

Ji bo vê armancê:

 * Pêdiviyên herêmî tên lêkolînkirin.

 * Ramanên berhemên nû tên pêşxistin.

 * Nimûneyên ku dikarin bên hilberandin tên amadekirin.

 * Tecrubeyên bikarhêneran tên nirxandin.

 * Mesrefa hilberînê û kalîte tên berawirdkirin.

 * Berhemên serketî tên girtin nav hilberîna standard.

Bi vî awayî kooperatîf ji sazûmanên ku tenê madeyên xav û hêza kar peyda dikin derdikevin; dibin yekîneyên aborî yên ku teknolojiyên berhem û hilberîna xwe bi xwe pêş dixin.

13. Zincîra hilberîna nimûne: Hilberîna xaniyê darî

Ka em bifikirin ku li herêmê hilberîna xaniyên darî tê kirin.

Kooperatîfa yekem: Çavkaniyên darî yên guncaw û qanûnî peyda dike.

Kooperatîfa duyem: Keresteyê pîvan dike û dişixulîne.

Kooperatîfa sêyem: Modulên dîwar, zemîn û banî hilberîne.

Kooperatîfa çarem: Îmalata derî û pencereyan pêk tîne.

Kooperatîfa pêncem: Tecrîd û pêkhateyên din ên avahiyê amade dike.

Kooperatîfa şeşem: Karên montaj û sazkirinê dimeşîne.

Kooperatîfa heftem: Xizmeta kontrola teknîkî û lênêrînê dide.

Ev kooperatîf bi ser xêzên teknîkî yên hevpar û standardên hilberînê re dixebitin.

Di encamê de hilberîneke mezin ku pêkanîna wê bi tena serê xwe ji bo kooperatîfekê zehmet e, bi dabeşandina kar di navbera kooperatîfan de tê temamkirin.

Hilberîna avahiyê; li gorî îmar, ruхsat, agir, erdhej, ewlehiya avahiyê û rêziknameyên teknîkî yên peywendîdar tê meşandin.

14. Pîvandina serketina tesîsên hilberînê

Serketina her tesîsekî ne tenê bi mîqdara berhema ku hilberîne tê nirxandin.

Ev nîşaneyên li jêr tên şopandin:

 * Rêjeya bikaranîna makîneyan

 * Kapasîteya hilberînê

 * Rêjeya berhemên xelet

 * Xerckirina enerjî û madeya xav a ji bo her yekîneyeke berhemê

 * Demjimêra hilberînê

 * Qezayên kar û performansa ewlehiya kar

 * Mesrefa ji bo her berhemê

 * Mîqdara berhema ku dikare were firotin

 * Serketina di pêşxistina berhema nû de

Ev pîvan ji bo pêşvebirina tesîsê an jî guhertina plana hilberînê tên bikaranîn.

15. Plana sepandin û mezinbûnê

Tesîsên hilberînê bi qonaxan tên avakirin.

Qonaxa yekem: Pêdiviyên madeya xav û hilberînê yên herêmê tên diyarkirin.

Qonaxa duyem: Qadên hilberînê yên pêşîn tên hilbijartin.

Qonaxa sêyem: Atölyeyên pîlot ên pîvana piçûk tên avakirin.

Qonaxa çarem: Dabeşandina kar a hilberînê di navbera kooperatîfan de tê avakirin.

Qonaxa pêncem: Bikaranîna makîne û alavên hevpar dest pê dike.

Qonaxa şeşem: Dema daxwaz û kapasîte çêbû, navendên lêhûrdanê yên pîvana navîn tên avakirin.

Qonaxa heftem: Qadên hilberînê yên serketî vediguherin tesîsên pîşesaziyê yên herêmî.

Mezinbûn, li şûna çêkirina kapasîteyê bi deynkirinê, li ser esasê hilberîna rastîn, siparîş, bazar û têra teknîkî pêk tê.

ENCAM

Tesîsên hilberînê û binesaziya pîşesaziyê ya hevpar a Yekîtiya Sed Kooperatîfan piştrast dike ku kooperatîf ne wekî karsaziyên ji hev qut, belkî wekî yekîneyên hilberînê yên ku temamkerê hev in bixebitin.

Her kooperatîf di qada xwe de pispor dibe. Tesîsên hevpar derfetên hilberînê yên bi mesrefên bilind dikin ku bên parvekirin. Madeyên xav bi şixulandinê vediguherin berhemên biqîmetir.

Armanca bingehîn: Avakirina aboriyeke kooperatîfî ye ku ne ew kesên ku madeya xav dişînin derve, belkî yê ku li herêma xwe dişixulîne; ne tenê yê ku dixwe, belkî yê ku sêwirîne û hilberîne; ne yê ku bi pêşbaziyê qels dike, belkî yê ku bi dabeşandina kar xurt dibe.

Ev nêzîkatî bingehê Aştiya Civakî yê hilberîn û piştevaniya aborî xurt dike.