PIŞTGIRIYA OLÎ

            BEŞA   9AN

TÊKOŞÎNA  DIJÎ XIZANIYÊ,

 MAAŞÊ WELATIYÊN WELAT Û MAAŞÊ WELATIYÊN CÎHANÊ

PIŞTGIRIYA CIVAKÎ

Modeleke Piştgiriya Civakî ku Rûmeta Mirov Diparêze, Pêdiviyan Bi Cî Tîne û Serxwebûna Aborî Piştgirî Dike

1. DESTPÊK: XIZANÎ TENÊ BÊPARBÛNA JI PARÊ NÎN E

Xizanî, nebûna çavkaniyên ku mirov ji bo domandina jiyana xwe hewce dike ye. Lê nirxandina xizaniyê tenê wekî nebûna parê di berîka mirov de, ji bo fêmkirina hemû meseleyê ne bes e.

Pêwîst e mirov bikaribin di maleke ewle de bijîn, têr û saxlem xwedî bibin, perwerdeyê bibînin, bigehêjin xizmetên tenduristiyê, ava paqij vexwin û jiyaneke ku li rûmeta mirovatîyê tê bidomînin.

Dibe ku mala mirov hebe lê dahatek wî ya birêkûpêk tune be. Dibe ku hêza yekî ya xebatê hebe lê kar nebîne. Dibe ku axa cotkarekî hebe lê tov, av an amûrên çandiniyê di destê wî de tune bin. Dibe ku meslekê mirovekî di dest de hebe lê ji amûr û derfetên ku zana û hunera xwe tê de bi kar bîne bêpar be.

Ji ber vê yekê, têkoşîna dijî xizaniyê tenê bi belavkirina parê çareser nabe. Ji bilî dabînkirina pêdiviyên lezgîn ên mirovan, fêmkirina sedemên xizaniyê û alîkariya mirovan ku jiyana xwe bi rengekî ewledar bidomînin jî pir girîng e.

Piştgiriya olî dikare di vê mijarê de du berpirsiyariyên bingehîn bi hev re bigire dest:

 * Ya yekem: Piştgirîkirina kesên ku ji ber birçîbûn, bêmalî, nexweşî, felat û sedemên mîna van hewceyî alîkariya lezgîn in.

 * Ya duyem: Kêmkirina qelsiya aborî ya mirovan bi riya alîkariya wan ku bigehêjin derfetên perwerde, tenduristî, meslek, hilberîn û ewlehiya civakî.

Ev her du berpirsiyarî alternatîfên hev nînin. Kesê ku hewceyî alîkariya lezgîn e, divê pêşî pêdiviyên wî yên bingehîn werin peydakirin. Piştre, heke mercên wî guncav bin, derfetên piştgiriya demdirêj û geşepêdana aborî dikarin werin nirxandin.

Piştgiriya rastîn ew e ku rê li ber birçîbûna mirov a îro bigire û di heman demê de alîkariya wî bike ku sibeya xwe bi awayekî ewledar ava bike.

2. DI KUR’ANÊ DE BERPIRSIYARIYA LI HEMBERÎ XIZANAN

Kur’an, berpirsiyariya hemberî kesên hewce di sûreyên cuda de digire dest. Meseleya xizaniyê tenê wekî dilovaniya kesane nayê dîtin; di heman demê de ji aliyê awayê bikaranîna mal û parastina mafên yên din ve jî tê nirxandin.

Di Sûreya Mâûnê de wiha tê buyurîn:

> «“Mirovê ku dîn derew derdixe te dît?”»

> «“Ew e ê ku sêwî paşve dildide û dikişîne.”»

> «“Û li ser xwedikirina xizanan kesî teşvîq nake.”»

> (Sûreya Mâûn, 107:1-3)

> 

Ev ayet bingehekî girîng pêşkêş dikin ku em bifikirin berpirsiyariya olî tenê bi gotinan an bi îbadetên diyar sînordar nîn e.

Heke mirovek behsa nirxên olî bike lê rewşa kesên hewce yên li dora xwe nebîne, di navbera gotin û reftarên wî de nakokiyek derkeve holê.

Alîkariya xizanan tenê dayîna danekî xwarinê nîn e. Hinek caran divê mesrefên perwerdeya zarokekî werin peydakirin, hinek caran alîkariya lênêrîna mirovekî temenmezin bibe, hinek caran derfeta perwerdeya meslekî ji bêtikarekî re bête peydakirin û hinek caran jî pêdiviya stargeha ewle ya malbatekê bête dabînkirin.

Lê divê em ji bîr nekin ku hemû kesên hewce di heman rewşê de nînin. Dibe ku kesek bi awayekî demkî dahata xwe winda kiribe. Dibe ku kesekî din ji ber astengdarî an nexweşiya kronîk hewceyî piştgiriya berdewam be. Kesekî din jî dibe ku di encama felatekê de mal û çavkaniyên xwe yên debarê winda kiribe.

Ji ber vê yekê, rêbazên alîkariyê divê li gorî pêdiviyên rastîn ên mirovan werin diyarkirin.

Piştgiriya olî divê xizaniyê wekî kêmasiyeke di karakterê mirovan de nebîne; divê mercên aborî, civakî û kesane bi hev re binirxîne.

3. ZEKÂT: ÎBADETA MALÎ Û BERPIRSIYARIYA CIVAKÎ

Zekât, yek ji îbadetên bingehîn ên Îslamê ye. Ew ew e ku Musulmanên xwedî mercên taybet ji mal û milkên xwe, bi qasî mîqdarê ku ji aliyê pîvanên olî ve hatiye diyarkirin, bidin kesên ku heq dikin.

Hukmê zekâtê, hesabkirina wê, ka li ser kîjan malan tê sepandin û di kîjan şertan de dibe ferz, bi hukmên fıqhê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê nayê gotin ku divê her mirov di heman mîqdarî de zekâtê bide.

Di Kur’anê de grûpên ku dê zekât ji wan re bête dayîn wiha têne diyarkirin:

> «“Zekât, tenê ferzek ji Xuda ye ji bo feqîran, xizanan, karmendên ku wan dicivînin û belav dikin, kesên ku dilê wan li ser Îslamê tê germkirin, ji bo azadkirina koleyan, deyndaran, di rêya Xuda de û ji bo rêwiyên ku di rê de mane ye. Xuda bi her tiştî dizane, xwedî hikmet û hukim e.”»

> (Sûreya Tevbe, 9:60)

> 

Ev ayet bi zelalî diyar dike ku zekât ji bo kesên xwedî heq ên diyarkirî ye.

Tişta ku divê li vir baldar bibin ew e ku zekât tenê wekî havuzeke alîkariya giştî nayê dîtin. Şertên olî yên zekâtê û hukmên li ser xwediyên heq hene. Heke saziyek berhevkirin an belavkirina zekâtê digire ser xwe, divê li gorî van rêzikan, berpirsiyariyên hiqûqî û prînsîbên hesabdayînê bixebite.

Zekât dikare bibe alîkar di peydakirina pêdiviyên bingehîn ên kesên hewce de. Di hin rewşan de dikare bibe alîkar ji bo sivikkirina barê deyndaran, çareserkirina pêdiviyên rêwiyan an piştgirîkirina xwediyên heq ên din ku di ayetê de hatine gotin.

Digel vê yekê, bandora civakî ya zekâtê bi gihîştina çavkaniyan ji kesên rast re, nirxandina rast a pêdiviyan û birêvebirina ewledar a belavkirinê ve girêdayî ye.

4. ZEKÂT Û ALÎKARIYA CIVAKÎ NE EYNÎ TIŞT IN

Di navbera zekât û alîkariya civakî ya giştî de têkilî heye; lê ev her du ne yek kavram in.

Zekât îbadetek e ku bi hukmên olî û xwediyên heq ên diyarkirî ve girêdayî ye. Alîkariya civakî ya giştî dikare ji aliyê saziyên dewletê, rêxistinên civakî, weqf, komele, kooperatîf an kesane ve ji bo mebestên cuda bête kirin.

Wekî nimûne, alîkariya xwarinê dikare ji malbatekê re bête kirin, burs ji xwendekarekî re bête dayîn, piştgiriya stargehê li herêmeke felatê bête peydakirin an derfeta hînbûna meslekî ji bêtikarekî re bête pêşkêşkirin.

Hin ji van alîkarian dikarin di çarçoveya zekâtê de bêtin nirxandin; lê nabe her alîkarî zekât bête hesibandin. Mebesta alîkariyê, awayê dayînê û rewşa kesê ku werdigire divê li gorî hukmên olî bêtin nirxandin.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Qencî ne ew e ku hûn rûyê xwe bidin aliyê rojhilat û rojava. Qenciya rastîn ew e ku mirov bi Xuda, roja dawiyê, milyaketan, kitêbê û pêxamberan bawerî bîne; digel hezkirina mal, wî malî bide nêzîkan, sêwiyan, xizanan, rêwiyên di rê de mane, daxwazkeran û ji bo azadiya koleyan bide; nimêjê bike, zekâtê bide, dema peyman da peymana xwe bi cî bîne û di tengasiyê de, nexweşiyê de û dema şer de sebir bike. Kesên rast ev in û kesên ku ji Xuda ditirsin jî ev in.”»

> (Sûreya Baqara, 2:177)

> 

Ev ayet nîşan dide ku qencî tenê ji rûniştin an xuyaniya derve pêk nayê; bawerî, parvekirin, berpirsiyarî, sekinîna li ser gotinê û sebir di nav xwe de dihewîne.

Ji aliyê piştgiriya civakî ve encama girîng a ku ji vir tê derxistin ew e ku alîkarî bi yek rêbazê neyê sînordarkirin. Pêdiviyên mirovan cuda ne û ji bo peydakirina van pêdiviyan hewcedarî bi amûrên cuda heye.

5. SADAKA: PARVEKIRINA BI DILÊ XWE Û DILOVANÎYA CIVAKÎ

Sadaka, bi wateya xwe ya giştî, bi alîkariyên bi dilê xwe yên ku ji bo razîbûna Xuda têne kirin ve girêdayî ye. Dema ku şert û mercên diyarkirî yên zekâtê hebin, çarçoveya sadakaya bi dilê xwe dikare firehtir be.

Mirov tenê bi parê alîkariyê nake. Dikare zanîna xwe parve bike, karên mirovekî temenmezin hêsan bike, alîkariya dersên xwendekarekî bike, pêdiviya cîranekî peyda bike an beşdarî xebatên xwebaxş ên ku sûdê didin civakê bibe.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Mînaka kesên ku malên xwe di rêya Xuda de xerc dikin, mîna toqineke (heb) ku heft simbilan şîn dike û di her simbilê de sed heb hene ye. Xuda ji bo kesê ku bixwaze qat bi qat dide. Xuda xwedî lütfeke fireh e û bi her tiştî dizane.”»

> (Sûreya Baqara, 2:261)

> 

Ev ayet, bi mînakê, nirx û pirrbûna xercên ku di rêya Xuda de têne kirin nîşan dide.

Di jiyana civakî de, alîkariyên bi dilê xwe dikarin alîkariyê bidin peydakirina pêdiviyên lezgîn ên mirovan. Lê ji bo ku alîkarî sûdeke demdirêj peyda bike, diyarkirina rast a pêdiviyan girîng e.

Heke pêdiviya malbatekê bi xwarinê hebe, piştgiriya xwarinê hewce ye. Heke di zivistanê de derfeta germbûnê tune be, piştgiriya germbûnê ya guncav hewce ye. Ji xwendekarekî ku nikare mesrefên perwerdeyê peyda bike re piştgiriya perwerdeyê dikare bête kirin.

Awayê alîkariyê, li gorî daxwaza kesê ku alîkariyê dike bêtir, divê li gorî rewşa rastîn a kesê hewce bête diyarkirin.

Her wiha, sadaka nabe ku bibe amûrek ji bo biçûkxistina kesê alîkarî werdigire an jî girêdana wî bi kesê ku alîkarî dike re.

6. PARASTINA RÛMETA MIROV DI ALÎKARIYÊ DE

Tişta ku alîkarî bixwe girîng e, awayê kirina wê jî ewqas girîng e.

Nabe ku mirovek ji ber ku tengasiya aborî dikişîne bête nizm xistin. Dema ku neçar be pêdiviya xwe aşkere bike, divê nepeniya wî bête parastin. Divê ji ber ku alîkarî wergirtiye li ber çavê yên din neyê şermezarkirin an neyê neçar kirin ku girêdana siyasî, olî an kesane nîşan bide.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Alîkariyên xwe bi serçavxistin û êşandina dilan vala dernexin, mîna kesê ku malê xwe ji bo nîşandana mirovan xerc dike û bi Xuda û roja dawiyê bawerî nayne.”»

> (Sûreya Baqara, 2:264)

> 

Ev ayet teqez dike ku alîkariya hatî kirin divê bi serçavxistin û birîndarkirina dilan bêxêr neyê kirin.

Peydakirina pêdiviya mirovekî, mafê desthilatdariyê an serdestiyê li ser wî nade mirov.

Wekî nimûne, kesê ku alîkariya xwarinê dide malbatekê, nikare ji vê malbatê bixwaze ku piştgiriya siyasî bide wî an beşdarî grubeke taybet bibe. Saziyeke ku bursê dide xwendekarekî, bixweber mafê kontrolkirina keyfî ya perwerdeya wî bi dest naxe. Saziyeke ku fêrbûna meslekî dide bêtikarekî, nikare keda wî bêberamber bi kar bîne.

Alîkarî divê di çarçoveya rêzdariya dualî de bête kirin.

Baweriya piştgiriya olî, tenê bi vê ku çiqas alîkarî belav kiriye nayê nirxandin; di heman demê de bi parastina rûmet û mafên kesên ku alîkarî wergirtine ve jî tê pîvandin.

7. DI TÊKOŞÎNA DIJÎ XIZANIYÊ DE ALÎKARIYA LEZGÎN Û ÇARESERIYÊN DEMDİRÊJ

Di têkoşîna dijî xizaniyê de du pîvanên demê yên cuda hene:

 * Ya yekem: Pêdiviyên mirov ku divê yekser werin peydakirin e. Birçîbûn, stargeh, pêdiviya lezgîn a tenduristiyê an windahiyên ku ji ber felatan derketine holê nikarin bêtin rawestandin.

 * Ya duyem: Mercên ku dibin sedema domandina xizaniyê ne. Bêtikarî, kêmasiya perwerdeyê, negihîştina amûrên hilberînê, buhabûna jiyanê û nekêfiya ewlehiya civakî dikarin xebatên demdirêj bixwazin.

Ji ber vê yekê, pergelekî saxlem ê piştgiriyê dikare alîkariya lezgîn û piştgiriya demdirêj bi hev ve girê bide.

Wekî nimûne, ji malbatek ku karê xwe winda kiriye re di qonaxa yekem de piştgiriya xwarinê û stargehê dikare bête peydakirin. Piştre, di rêya daxwaz û tercîhên ferdên malbatê de di mijarên lêgerîna kar, perwerdeya meslekî an gihîştina ewlehiya civakî de alîkarî dikare bête dayîn.

Lê ev pêvajo nabe ku bibe sedema girêdana alîkariyê bi şertê bi cî kirina di kar de. Hêz û mercên xebatê yên her mirovî cuda ne.

Kesên ku ji ber temenmezinî, astengdarî, nexweşî an berpirsiyarîyên lênêrînê nikarin bixebitin jî mafê wan ê jiyana mirovane heye.

Piştgiriya olî peydakirina pêdiviyên lezgîn wekî yek ji erkeyên xwe yên bingehîn dibîne, di heman demê de divê mekanîzmayên piştgiriya aborî û civakî yên demdirêj jî geş bike.

8. EWLEHIYA CIVAKÎ: KÊMKIRINA TIRSA PAŞEROJÊ YÊN MIROVAN

Ewlehiya civakî armanc dike ku mirovan di tevahiya jiyana wan de li hember hin xetereyan biparêze.

Nexweşî, qezayên kar, bêtikarî, temenmezinî, astengdarî, jidayikbûn, pêdiviya lênêrînê û felat dikarin bandorê li dahat û mercên jiyanê yên mirovan bikin.

Mirovek dibe ku îro bixebite û debara xwe peyda bike. Lê sibê dema nexweş ket an karê xwe winda kir, dibe ku nekaribe dahatekê bi dest bixe.

Ji ber vê yekê, ewlehiya civakî tenê ji alîkariyên bi dilê xwe yên ku ji bo xizanan têne kirin pêk nayê. Mafên hiqûqî, pergelên sîgortaya civakî, xizmetên cemawerî, piştgiriya malbatê û mekanîzmayên piştgiriya civakî divê bi hev re werin nirxandin.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Ewan sebrê li hev şîret dikin, dilovaniyê li hev şîret dikin.”»

> (Sûreya Beled, 90:17)

> 

Ev ayet dilovanî û sebrê bi hev re digire dest.

Ji aliyê ewlehiya civakî ve dilovanî daxwaz dike ku mirov di demên xwe yên çetin de bi tenê neyên hiştin. Lê ewlehiya civakî ya demdirêj nabe ku tenê bi alîkariya mirovên dilniyet ve girêdayî be.

Divê diyar be ku mirov dikarin di kîjan şertan de bigehêjin kîjan xizmetan, rêyên serlêdanê bi rengekî zelal bêtin rêxistin kirin û kesên hewce di bin rehmeta biryarên keyfî de neyên hiştin.

Piştgiriya olî ne neçar e ku bibe şûna xizmetên cemawerî an sîgortaya civakî. Ew dikare torên alîkariya xwebaxş, xizmetên lênêrînê, piştgiriyên perwerdeyê û mekanîzmayên piştgiriya herêmî ku van temam dikin geş bike.

9. DEYNDARÎ Û TENGASIYA ABORÎ

Deyn di jiyana aborî ya mirovan de ji ber sedemên cuda dikare derkeve holê. Kesek dibe ku ji bo razandina hilberînê deyn bike. Kesekî din dibe ku ji ber nexweşî, bêtikarî an mesrefên nediyar bikeve bin deynan.

Her deynek nabe ku di heman mercan de bête nirxandin. Tişta girîng ew e ku têkilya deyn çawa hatiye sazkirin, berpirsiyarî çi ne û di dema tengasiya daxistinê de xwediyê deyn xwedî kîjan mafan e.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Heke deyndar di tengasiyê de be, heta ku firehî bête wî paşve bixin. Heke hûn bizanin, bexşandina alaqaya xwe ji bo we çêtir e.”»

> (Sûreya Baqara, 2:280)

> 

Ev ayet teqez dike ku ji deyndarê di tengasiyê de re demer (mühlet) bête dayîn û nirxa bexşandina deyneyê destnîşan dike.

Ji aliyê piştgiriya civakî ve ev nêzîkatî girîngiya reftara bi pîvan û edaletî ya hemberî mirovên deyndar nîşan dide.

Heke kesek ji ber tengasiya aborî nikaribe deynê xwe bide, dibe ku rewşa wî bête nirxandin û çareseriyeke guncav bête lêgerîn. Di hin rewşan de bernameya daxistinê dikare ji nû ve bête rêxistin kirin; di hin rewşan de alîkariya civakî an piştgiriya şêvirmendiya deyn dikare bête peydakirin.

Lê belê parastina mafê deyndar ne bi wateya tunekirina temamî ya mafên alaqader e. Rewşa aliyan, şertên peymanê û berpirsiyariyên hiqûqî divê bi hev re bêtin destgirtin.

Piştgiriya olî dikare di têkiliyên deyn de bibe alîkar ji bo astengkirina sûdwergirtina neheq ji rewşa çetin a mirovan û çareserkirina nakokiyan bi awayekî edaletî.

10. SÊWÎ, TEMENMEZIN Û MIROVÊN DI REWŞA QELS DE

Hemû mirovên di civakê de di heman astê de xwedî hêza aborî û civakî nînin.

Zarokên sêwî, temenmezinên ku hewceyî lênêrînê ne, astengdar, kesên bêmal, qurbaniyên felatan û kesên ku ji ber tundiyê ewlehiya xwe winda kirine dikarin di cûreyên cuda de hewceyî piştgiriyê bin.

Bernamên alîkariyê yên ji bo van grûpan divê li gorî pêdiviyên mirovan bêtin sêwirandin.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Îcar qet sêwî nezilmîne!”»

> «“Qet kesê ku daxwaz dike aciz neke!”»

> «“Qenciya Perwerdekarê xwe jî bixwîne û bibêje!”»

> (Sûreya Duhâ, 93:9-11)

> 

Ev ayet bi bîr tînin ku mirov hemberî sêwî hesas be û reftara hişk li hember kesên daxwaza pêdiviyan dikin nekirî.

Nirxandina zarokan bixwe gava ku tê holê, alîkarî nabe ku tenê bi piştgiriya malî sînordar bibe. Ewlehiya zarok, perwerde, tenduristî, geşepêdan û parastina wî ji xirabkarîyê jî girîng e.

Pêdiviya lênêrîna temenmezinan, gihîştina astengdaran ji xizmetên hêsan re û gihîştina qurbaniyên felatan ji stargeha ewle re dikarin çareseriyên saazûmanî bixwazin.

Dema bernameyên alîkariyê têne çêkirin, divê zanyariyên kesane yên mirovan bêtin parastin, lêkolînkirina pêdiviyan bi rêbazên heqaretkar neyê kirin û biryarên piştgiriyê li ser pîvanên edaletî bêtin bingehandin.

Armanca piştgiriya olî ne tenê dîtina mirovên di rewşa qels de wekî wergirên alîkariyê ye; di heman demê de parastina maf, tercîh û rûmeta wan a mirovatîyê ye.

11. EWLEHIYA ABORÎ YA JIN Û ZAROKAN

Xizanî dibe ku bandorê li hemû ferdên di nav malbatê de bi heman awayî neke. Jin, zarok û kesên ku berpirsiyarîya lênêrînê digirin ser milê xwe dikarin di gihîştina çavkaniyên aborî de rastî astengiyên taybet biqewimin.

Ji ber vê yekê, piştgiriya civakî dema alîkariyê dide malbatê divê balê bikişîne ser ku alîkarî bi rastî digehêje kesên hewce an na.

Pêdiviyên xwedîkirin, perwerde, tenduristî û ewlehiyê yên zarokan divê bêtin parastin. Derfetên jinan ên perwerde, bi dest xistina meslekî û beşdarbûna jiyana aborî divê bêtin piştgirîkirin.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Perwerdekarê wan duaya wan qebûl kir: Ez ked û xebata ti xebatkarekî ji we –nêr be an mê be– vala dernexim. Hûn ji hev in.”»

> (Sûreya Âl-i İmrân, 3:195)

> 

Ev ayet teqez dike ku beramberiya keda jin û mêran li ba Xuda tê parastin.

Ji aliyê piştgiriya civakî ve ev fikir dikare bibe alîkar ku keda jinan neyê nedîtin û tevkariya wan a aborî bêqdîr neyê kirin.

Lênêrîna di nav malê de û ked di domandina jiyana civakî de roleke girîng dilîze. Digel vê yekê, di şûna barkirina mecbûrî ya berpirsiyarîya lênêrînê li ser milê grûpekî diyarkirî, di navbera malbat, xizmetên cemawerî û saziyên civakî de mekanîzmayên piştgiriyê yên hevsengtir dikarin bêtin avakirin.

Dema ku ewlehiya jin û zarokan tê gotin, bernamên alîkariyê divê xetereyên tundî û xirabkarîyê jî berçav bikin.

12. BERHEVKIRIN Û BELAVKIRINA ÇAVKANIYÊN ALÎKARIYÊ

Heke civatek ji bo mebesta alîkariyê çavkaniyan berhev dike, divê rêzika birêvebirina van çavkaniyan berê bête diyarkirin.

Mirovên alîkarî dikin divê bizanin bê tevkariya wan ji bo kîjan mebestê tê bikaranîn. Mirovên alîkarî wergirtine divê bikaribin fêm bikin ka ji bo sûdwergirtina ji piştgiriyê kîjan şert hene.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Gelî kesên bawerî anîne! Alîkariyên xwe bi serçavxistin û êşandina dilan vala dernexin...”»

> (Sûreya Baqara, 2:264)

> 

Nîşana exlaqî ya alîkariyê çiqas girîng e, ewlehiya sepandinê jî ewqas girîng e.

Ji ber vê yekê di saziyeke alîkariyê de ev rêbaz dikarin bêtin pejirandin:

 * Mebesta çavkaniyên berhevkirî berê tê daxuyankirin.

 * Dahat û mesref bi rêkûpêk têne tomarkirin.

 * Pîvanên belavkirina alîkariyê têne diyarkirin.

 * Nepeniya xwediyên heq tê parastin.

 * Biryar li gorî nêzîkatiyên kesane nayên dayîn.

 * Raporên malî bi awayekî guncav têne aşkerekirin.

 * Rêyên gilî û dijberiyê têne avakirin.

 * Îddîayên xirabkarîyê bi awayekî bêalî têne lêkolînkirin.

 * Tê nirxandin ka alîkarî pêdiviyên rastîn peyda dike an na.

Heke çavkaniyên zekâtê têne birêvebirin, her wiha divê li gorî hukmên taybet ên zekâtê bête tevgerekirin. Fona alîkariya giştî û fona zekâtê nabe ku di mebest û mercên bikaranînê de li hev bêtin tevlîhevkirin.

Aşkerebûn (şaffafiyet) dikare baweriya alîkarkaran zêde bike. Lê ev bawerî nabe ku bi nirxê aşkerekirina nav û rewşên taybet ên alîkarîwergirtiyan ji hemû kesan re bête peydakirin.

13. GIHÎŞTINA ALÎKARIYÊ BI HILBERÎNÊ RE

Hin mirov dikarin bi rêya sermayeyekî piçûk, perwerdeya meslekî an piştgiriya amûrên xebatê rewşa xwe ya aborî geş bikin.

Wekî nimûne, peydakirina amûrên hewce ji bo terziyekî, gihîştina cotkarekî ji alavên çandiniyê re, temînkirina amûrên ewle yên xebatê ji bo darşokekî (marangoz) an wergirtina perwerdeya meslekî ji bo ciwanekî dikarin derfetên nû ava bikin.

Lê nabe ku bête texmînkirin ku ev cûreyên piştgiriyê di her rewşê de dê serkeftinê bînin.

Ji bo ku kesek dest bi hilberînê bike tenê amûr û alav bes nînin. Pazar, veguhastin, zanîna kargehê, qada xebatê û sermayeya destpêkê jî dikarin hewce bin.

Ji ber vê yekê, piştgiriya hilberînê divê bi lêkolîna pêdiviyan û planeke rastîn re bête meşandin.

Wekî nimûne, heke piştgiriya makîneyê ji bo hilberînerekî piçûk bête peydakirin, ev pirs dikarin bêtin lêkolînkirin:

 * Zanîna hilberîner ji bo bikaranîna vê makîneyê heye?

 * Mesrefên lênêrîn û xebitandina makîneyê dikarin bêtin peydakirin?

 * Daxwaza têrker ji bo berhemê heye?

 * Hilberîner dê berhema xwe di kîjan rêyran de bifroşe?

 * Gihîştina birêkûpêk ji bo keresteyên xam heye?

 * Heke çalakiya wî têk biçe, pêdiviyên bingehîn ên hilberîner dê çawa bêtin parastin?

Piştgiriya olî dikare bi piştgirîkirina amûrên hilberînê re alîkariya mirovan bike ku serxwebûna xwe ya aborî geş bikin. Lê şertên alîkariyê divê zelal bin û di rewşa têkçûnê de mirovan nexin bin barê deynên girantir.

14. MÎNAKÊN MODELÊ JI BO FONA PIŞTGIRIYA CIVAKÎ

Çêkirina fona piştgiriya civakî li ser asta herêmî dikare bête bîranîn. Armanca vê fonê dikare bibe piştgirîkirina pêdiviyên lezgîn û di mercên guncav de geşkirina derfetên perwerde, tenduristî, stargeh an hilberînê.

Lê rêzikên bikaranîna çavkaniyên cuda divê ji hev bêtin veqetandin. Zekât, bexşîn, endametiya mehane û sermayeya razandinê ne xwedî heman şertên hiqûqî an olî ne.

Ji ber vê yekê di modela mînak de çar cûreyên cuda yên çavkaniyan dikarin bêtin bîranîn:

 * Çavkaniya yekem: Bexşînên alîkariya lezgîn. Ji bo peydakirina pêdiviyên lezgîn ên mîna xwarin, stargeh, tenduristî û felat ye.

 * Çavkaniya duyem: Piştgiriya perwerde û geşepêdana meslekî. Dikare di burs, keresteyên perwerdeyê, qursên meslekî û çalakiyên rêberiyê de bête bikaranîn.

 * Çavkaniya sêyem: Piştgiriyên hilberînê. Di projeyên guncav de dikare tevkariyê bide amûr û alav, perwerdeya teknîkî an geşkirina binesaziya hilberîna hevpar.

 * Çavkaniya çarem: Zekât. Tenê li gorî hukmên olî yên têkildar û şertên xwedîheqiyê divê bête birêvebirin.

Tomarkirina veqetandî ya van çavkaniyan dikare bikaranîna her yekê di rêya armanca xwe de hêsan bike.

Birêvebirina fonê divê li ser rêzikên zelal raweste, tomarên malî bêtin girtin û di pêvajoyên biryardanê de tedbîr li hember pevçûna berjewendiyan bêtin girtin.

Her wiha divê kesên alîkarîwergirtî neyên neçar kirin ku girêdana siyasî, olî an kesane nîşan bidin.

Ev model ne pergelekî amade ye ku di her derî de bi heman awayî bête sepandin. Ew pêşniyarek e ku divê bi berçavgirtina pêdiviyên herêmî, zagonsazî, kapasîteya malî û hukmên olî bête geşkirin.

15. PIŞTGIRIYA CIVAKÎ Û BERPIRSIYARIYA CEMAWERÎ

Piştgiriya civakî dikare alîkariya mirovan hêsan bike ku alîkariya hev bikin. Lê nabe ku bête payîn ku alîkariyên bi dilê xwe bi temamî bibin şûna xizmetên cemawerî û pergelên ewlehiya civakî.

Di qadên mîna perwerde, tenduristî, stargeha ewle, parastina civakî û gihîştina edaletê de berpirsiyarîyên hiqûqî yên saziyên cemawerî dikarin hebin.

Saziyên bi dilê xwe dikarin pêdiviyên herêmî ji nêzve nas bikin û di hinek qadan de piştgiriya bilez peyda bikin. Saziyên cemawerî jî dikarin xizmetên di pîvana firehtir de û misogeriyên hiqûqî pêşkêş bikin.

Ji ber vê yekê çêkirina hevkarîyê di navbera van du qadan de dikare bi sûd be.

Wekî nimûne, saziyeke piştgiriya herêmî dikare alîkariya kesên hewce bike ku bigehêjin piştgiriyên civakî yên heyî. Rêxistineke meslekî dikare rêberiya meslekî pêşkêşî bêtikaran bike. Kooperatîfek dikare gihîştina hilberînerên piçûk ji pazarê re hêsan bike.

Lê ev çalakî nabe ku mafê gihîştina xizmetên cemawerî ji holê rakirin û mafên mirovan tenê bi biryara xêrxwazekî ve girêdayî bikin.

Piştgiriya olî, dema ku hestên xwebaxşî û dilovaniyê di civakê de xurt dike, dikare bi tora parastina civakî ya li ser bingeha mafan re jî bi hevgirtî bixebite.

15.1. ENTEGRASYONA HERÊMÎ, PIŞTGIRIYA BÊSÎNOR Û MAAŞÊ WELATIYÊN CÎHANÊ

Têkoşîna dijî xizaniyê tenê mijareke sînordarkirî bi asta herêmî an neteweyî nîn e. Îro, qelsiyên aborî yên ku mirovatî pê re rû bi rû ye, modelên entegrasyona cîhanî û herêmî yên ku sînorên erdnîgarî û astengiyên herêmî derbas dikin hewce dike.

Armanca dawî ya piştgiriya civakî û olî ew e ku zextên gumrukê, sînorên çêkirî û astengiyên vîzeyê bêtin rakirin; pazareke hevpar a edaletî û klamê aştîyê ku tê de mirov, berhem û xizmet dikarin bi azadî bigerin bête avakirin. Dema ku peymanên aştî û bazirganiyê yên navneteweyî yên dîrokî û nûjen (mînak, modelên lihevkirina edaletî yên mîna Peymanên Mekkeyê) bêtin bingehandin, di navbera welatên ku beşdarî hevkarîya herêmî dibin de rakirina mecbûriyên vîzeyê û barên giran ên gumrukê ku bûne mîna baceyên neheq mimkun e.

Dema astengiyên gumrukê û sînorên vîzeyê rabin:

 * Gera Berhem û Xizmetan Azad Dibe: Pirsgirêka dîtina pazarê û firotina berheman ji bo hilberînerên piçûk û mezin ji holê radibe; hilberîn rasterast veguhêze sûda civakî.

 * Îsrafa Şer û Parastinê Bi Dawî Dibe: Dema ku hevbendiyeke hevpar a aştî û ewlehiyê ku milyaran mirovan dihewîne bête avakirin, çavkaniyên bi trîlyonan dolaran ku ji bo pîşesaziya şer a wêranker têne xerckirin têne parastin. Ev çavkaniyên mezin dikarin rasterast ji bo geşepêdana mirovî û ewlehiya civakî bêtin veguhastin.

 * Mirovatiyên Hevpar digel Cudahiyan Têne Bingehandin: Jiyana li hev a civakên xwedî ol, bawerî, mezheb û nejadên cuda rêzika herî bingehîn e. Nitekim Kur’an û mîrata pêxambertiyê ya gerdûnî ferman dikin ku di navbera pêxamberan de ti cihêkarî neyê kirin. Di têgihiştina civakê de ku bi peyama hevpar a edalet û dilovaniyê ya hemû pêxamberan bawerî aniye, cudahiya baweriyan ne sedema veqetînê ye, belkî zemînê dewlemendî û aştîyê ye.

Di vê çarçoveyê de, modela hevbendiyeke di asteke fireh de ku di nav de dînamîk û neteweyên herêmî yên mîna Qeter, Behreyn, Îmarat (Dubai), Erebistana Siûdî, Misir, Tirkiye, Iraq, Îran û Kurdîstan hene dikare bête sêwirandin.

Di çarçoveya vê modela civatê de mekanîzmayeke maaşê welatiyê ku ji du astan pêk tê dikare bête xebitandin:

 * Maaşê Welatiyên Welat: Di welatên endam de, piştî ku xizmetên cemawerî, edalet, binesazî û mesrefên bingehîn ên cemawerî hatin peydakirin, dahata zêde ya di dewletê de manî û dahatên cemawerî yên hevpar (parvekirina cemawerî), rasterast wekî maaşê welatiyê yê birêkûpêk ji welatiyên wî welatî re têne dayîn.

 * Maaşê Welatiyên Cîhanê: Fona hevpar a gerdûnî ku bi tevkariya hemû welatên endam ên civatê tê çêkirin, bêyî ku li eslê wan ê erdnîgarî bête mezekirin, ji bo garantîkirina pêdiviyên bingehîn ên mirovî û ewlehiya aborî ya hemû welatiyên herêmê û cîhanê wekî "Maaşê Welatiyên Cîhanê" tê belavkirin.

Entegrasyoneke wiha; bi biçûkkirina burokrasiyê û bütçeyên şer re, modeleke piştgiriya gerdûnî ya domdar ku rasterast sermayeyê di rûmet, hilberîn û paşeroja mirov de datîne mimkun dike.

16. LÊKOLÎNKIRINA SEDEMÊN XIZANIYÊ

Ji bo têkoşîna bandor karker a dijî xizaniyê divê sedemên wê bêtin fêmkirin.

Sedemên xizaniyê ji kesî bo kesî û ji herêmê bo herêmê dikarin biguherin. Bêtikarî, heqdesta nizm, pirsgirêkên tenduristiyê, nekêfiya derfetên perwerdeyê, mesrefên bilind ên xaniyan, deyndarî, felatên xwezayî, cihêkarî û qeyranên aborî dikarin di nav van sedeman de cî bigirin.

Hin mirov ji ber şokeke aborî ya demkî xizan dibin, dema ku hinên din dikarin rastî astengiyên avahiyî yên demdirêj biqewimin.

Ji ber vê yekê pêşkêşkirina heman pakêta alîkariyê ji hemû kesên hewce re dibe ku her gav ne bandor karker be.

Ji bo malbatekê piştgiriya kirêyê dikare bibe pêdiviya herî lezgîn. Ji bo malbatek din gihîştina birêkûpêk ji xizmetên tenduristiyê re dikare girîngtir be. Dema ku derfeta perwerdeya meslekî ji ciwanekî re bibe derfet, ji bo mirovekî temenmezin an xwedî pêdiviya lênêrîna giran piştgiriya lênêrînê ya berdewam hewce ye.

Piştgiriya olî, dema ku bernamên alîkariyê plan dike, divê pêdiviyên rastîn û tercîhên kesane berçav bike.

Ji bo vê yekê li ser asta herêmî lêkolînên pêdiviyan dikarin bêtin kirin. Lê lêkolîn nabe ku destwerdana neheq di jiyana taybet a mirovan de bikin û zanyariyên berhevkirî tenê ji bo mebestên rewa divê bêtin bikaranîn.

Lêkolînkirina sedemên xizaniyê ne ji bo sucdarkirina kesên hewce ye, belkî ji bo geşkirina çareseriyên bandor karker e.

17. EM DIKARIN SERKEFTINA ALÎKARIYÊ ÇAWA BINIRXÎNIN?

Serkeftina saziyeke alîkariyê tenê bi miqdara parê an hejmara pakêtên alîkariyê yên ku belav kiriye nayê pîvandin.

Tişta ku alîkarî gihîştiye kesên rast an na, ew di kîjan astê de tevkariyê dide peydakirina pêdiviyên bingehîn û parastina mafên mirovan tê kirin an na jî girîng e.

Di bernamên alîkariya lezgîn de dema gihîştinê, peydakirina pêdiviyan û radestkirina ewle ya alîkariyê dikarin bêtin nirxandin.

Di piştgiriya perwerdeyê de gihîştina xwendekaran ji amûrên perwerdeyê re, derfetên domandina wan û peydakirina pêdiviyên fêrbûnê dikarin bêtin lêkolînkirin.

Di piştgiriya hilberînê de jî dikare bête nirxandin ka amûra temînkirî bi rastî tê bikaranîn an na, domdariya hilberînê, mesref û encamên aborî yên derketine holê.

Digel vê yekê, daxistina jiyana mirovên alîkarîwergirtî ji yek pûana serkeftinê re ne rast e. Mercên her mirovî cuda ne û hemû encam di bin kontrola saziya alîkariyê de nînin.

Heke projeyek hilberînê ji aliyê aborî ve têk biçe jî, kesî dikare jêhatîbûnên girîng bi dest xistibe. Dîsa heke projeyek din dahatê çêbike lê mercên xebatê ne edaletî bin, ji aliyê civakî ve dikare pirsgirêkdar be.

Ji ber vê yekê nirxandin divê hem encamên aborî û hem jî mafên mirovî, ewlehî û rûmetê berçav bikin.

18. PRÎNSÎBÊN BINGEHÎN ÊN PIŞTGIRIYA OLÎ DI TÊKOŞÎNA DIJÎ XIZANIYÊ DE

Bi tevgerkirina ji fikrên ku di vê gotarê de hatine destgirtin, dikare bête pêşniyarkirin ku piştgiriya olî di têkoşîna dijî xizaniyê de van prînsîban bipejirîne:

 * Prînsîba yekem: Paşve nexistina pêdiviyên lezgîn. Birçîbûn, stargeh û pirsgirêkên lezgîn ên tenduristiyê divê pêşî bêtin destgirtin.

 * Prînsîba duyem: Parastina rûmeta mirov. Mirovên alîkarîwergirtî nabe ku bêtin nizm xistin, nepeniya wan divê bête parastin.

 * Prînsîba sêyem: Bikaranîna rast a çavkaniyên alîkariyê. Bexşîn, zekât û çavkaniyên din divê li gorî rêzikên xwe bêtin birêvebirin.

 * Prînsîba çarem: Piştgirîkirina derfetên hilberînê. Di mercên guncav de perwerde, meslek û gihîştina amûrên hilberînê divê hêsan bêtin kirin.

 * Prînsîba pêncem: Ji bîr nekirina kesên nikarin bixebitin. Ji ber temenmezinî, astengdarî, nexweşî an pêdiviya lênêrînê kesên nikarin bixebitin jî hewceyî ewlehiyê ne.

 * Prînsîba şeşem: Aşkerebûn û xwedî pênasa hesabdayînê bûn. Bikaranîna çavkaniyên alîkariyê divê bête tomar kirin û kontrol kirin.

 * Prînsîba heftem: Peydakirina gihîştina edaletî. Alîkarî nabe ku bête girêdan bi şertê nêzîkatiya kesane, tercîha siyasî an girêdana olî.

 * Prînsîba heştem: Hevkarîkirin bi xizmetên cemawerî re. Alîkariyên bi dilê xwe nabe ku bibin şûna mafên hiqûqî û ewlehiyên civakî.

 * Prînsîba nehem: Nirxandina encaman. Bernamên alîkariyê divê li gorî pêdiviyên rastîn û encamên ku dikarin bêtin dîtin bêtin geşkirin.

 * Prînsîba dehem: Parastina mafê mirovan ku li ser jiyana xwe xwedî gotin bin. Alîkarî nabe ku bibe amûra çêkirina girêdanê, belkî divê bibe amûra xurtkirina derfetên mirovan.

19. ENCAM: JI ALÎKARIYÊ BEREV EWLEHIYA CIVAKÎ, JI XIZANIYÊ BEREV RÛMETA MIROV

Têkoşîna dijî xizaniyê tenê mijareke belavkirina çavkaniyên aborî nîn e. Ew bi peydakirina pêdiviyên bingehîn ên mirovan, parastina mafên wan, gihîştina wan ji ewlehiya civakî re û xwedîderketina wan li derfetên ku bikaribin jiyana xwe ava bikin ve girêdayî ye.

Zekât, sadaka û alîkariyên bi dilê xwe dikarin di vê pêvajoyê de tevkariyên girîng bikin. Lê pergelekî piştgiriyê ê bandor karker divê ji bo pêdiviyên cuda rêbazên cuda geş bike.

Ji mirovên hewceyî alîkariya lezgîn re divê di demê xwe de piştgirî bête dayîn. Bi piştgiriya perwerde û meslekî re derfetên geşepêdanê divê bêtin çêkirin. Ji mirovên ku dikarin beşdarî hilberînê bibin re derfetên guncav divê bêtin pêşkêşkirin. Kesên di rewşa ku nikarin bixebitin de ne jî divê di aliyê pêdiviyên xwe yên bingehîn de bêtin parastin.

Di Kur’anê de wiha tê gotin:

> «“Di malên wan de ji bo daxwazkeran û kesên bêpar mane mafek heye.”»

> (Sûreya Zâriyât, 51:19)

> 

Ev ayet berpirsiyarîya hemberî kesên hewce bi bîr tîne.

Tişta girîng ji aliyê piştgiriya civakî ve ew e ku alîkarî tenê wekî encameke demkî ya dilovaniya kesane neyê dîtin. Ji bo destgirtina birêkûpêk a pêdiviyên mirovan, bikaranîna rast a çavkaniyan û parastina xwediyên heq divê saziyên ewledar bêtin geşkirin.

Piştgiriya olî nikare bi tenê hemû mercên ku mirovan dixin rewşa hewceyî alîkariyê ji holê rake. Lê bi xurtkirina parvekirina bi dilê xwe, piştgirîkirina kesên hewce, geşkirina derfetên perwerde û hilberînê û tevkarikirina li çêbûna saziyên edaletî re dikare roleke girîng bigire ser milê xwe.

Piştgiriya rastîn ne sucdarkirina mirovê xizan e, belkî fêmkirina çetinayiyên ku ew pê re rû bi rû ye. Ne biçûkkirina mirovê alîkarîwergirtî ye, belkî parastina rûmeta wî ye. Ne tenê peydakirina pêdiviya wî ya îro ye, belkî gava mimkun be alîkariya wî ye ji bo ku sibeya xwe bi awayekî ewledar ava bike.

Hêza civakê tenê bi vê yekê nayê pîvandin ku çi qas sermaye berhev kiriye. Ew sermaye di kîjan astê de tevkariyê dide peydakirina pêdiviyên bingehîn ên mirovan, geşkirina wekheviya derfetan û parastina kesên di rewşa çetin de ne jî girîng e.

Targeta piştgiriya olî ew e ku avahiyekê ava bike ku dilovaniyê bi edaletê re, alîkariya bi dilê xwe bi pênasa hesabdayînê re, piştgiriya civakî bi rûmeta mirov re û geşepêdana aborî bi berpirsiyarîya civakî re digihîne hev.

XERATÊ CIVAKNAS  Zeki Altuboğa