Cûreyên Biryaran
Di “Sîstema Quranê” de biryara piranîyê (ekseriyet) nîne; di cihê wê de 25 cûreyên girtina biryaran hene. Ez ê li vir hemûyan nebêjim, tenê dê behsa çend ji wan bikim. Di biryaran de biryarên bi hejmarî (jimareyî) tên girtin. Ji bo nimûne, budce bi hejmaran tê amadekirin.
Çar cûreyên van biryaran hene:
1- RÊBAZA PÎVANÊ (Ölçme Usulü): Zana û pispor dipîsin. Wek nimûne, heke budce li gorî nifûsê dabeşî ser bajarok û bajêran bibe, pispor serjimêriyê dikin. Li vir ya ku biryarê dide zanist (ilm) û ezmûn e. Hejmar tên dîtin. Heke li gorî erd û axê bibe, dîsa jî yên biryarê didin pispor in. Pîvanan ji bo nimûne her zanîngehek çêdike. Heke di navbera wan de ti nakokî tune be, diyar e ku pîvan rast e. Cudahiyên piçûk hesab nabin. Heke cudahiyên mezin hebin, diyar e ku pîvan û hejmartin şaş e, nayê qebûlkirin.
2- NIRXÊ NAVÎN / MEDYAN (Orta Değer): Heke di miqdar û rêjeyan de daxwaza gel bibe bingeh, ji bo nimûne heke ji budceyê pişkek ji bo Kanal Îstanbulê bê veqetandin, ji parlamenteran tê pirsîn. Her parlamenterek li gorî xwe miqdarekê diyar dike. Ev ji ya herî mezin ber bi ya herî piçûk ve tên rêzkirin. "Nirxê Navîn" biryara civakê ye. Çünki di nirxê navîn de bandora hemû kesan heye, lê bandora wan wekhev e. Kesê ku ji nirxê navîn re 50.000 bide jî, kesê ku 501 bide jî bi heman awayî bandor kiriye. Lê belê di nirxê navînî (ortalama) de edaleteke wiha tune ye.
3- RÊBAZA RÊZKIRINÊ (Sıralama Usulü): Heke civak bixwaze ji xwe re serokekî hilbijêre, "Rêbaza Rêzkirinê" tê bikaranîn. Her kes dengê erênî dide namzedan, yanî serokatiya hemû namzedan qebûl dike. Heke qebûl neke, ji wê civakê vedikişe. Civak ji kesên ku serokatiya hevdu qebûl dikin pêk tê. Yên ku dibêjin "bila serokê me yê hevpar hebe" û hatine cem hev, civakê ava dikin. Her kesî ji berê ve serokatiya yên din qebûl kiriye. Kesê ku bibêje 'heke ew bibe serok ez tune me', di nav wê civakê de ji destpêkê ve cih nagire. Cuda dîtin tenê di tercîhê de çêdibe. Her kes namzedan rêz dike; dibêje 'li gorî min pêşî ev, paşê ev, paşê ev'. Xwe datîne herî dawiyê. Pêşberiya hejmarên rêza namzedan tên komkirin, kesê ku pileya herî bilind bistîne dibe serok, yên din jî bi rêzê dibin alîkarên serok.
4- HESAPKIRIN (Hesaplama): Gelek biryar bi hesapkirinê tên girtin. Hesapkirin jî bi qasî pîvanê giring e. Ji bo çewalek patatêst teqdîrkirina hinek dravan lihevkirin e, lê belê gotina "kîloya wê pênc lîre ye" û piştî pîvanê multiplication (lêxistina) bihayê bi miqdarê re jî awayekî girtina biryarê ya bi hejmar û hesap e.
Gelek biryarên ku ne li ser hejmaran in (wek hilbijartina serokatiyê), hewl tê dan ku li ser hejmaran bê rawestandin û bi tevlêbûna hejmarî ya her kesî re tên girtin.
Binêrin, li vir sîstema piranîyê (ekseriyet) tune ye. Carna dê cihên ku biryarên ne bi hejmarî hebin. Li van cihan jî divê biryara çendînî û kalîteyê (nicelik-nitelik) bê girtin.
1- Biryarên Îcmaê (İcma Kararları): Yekîtiya zaniyar û zanyaran e ku bêyî bandora hevdu, bi rêya zanistê gihîştine heman encamê. Her kesî cuda xebitiye û gihîştiye heman tiştî. Zanyarên cuda çapa cîhanê pîvandine û çapa ku em îro dizanin dîtine. Çawa pîvandine jî ragihandine, berevajî wê nayê îddîakirin.
2- Biryarên Îttîfaqê (İttifak Kararları): Hatine cem hev, li ser mijaran nîqaş kirine û di dawiyê de hevdu îkna kirine û gihîştine encamekê. Ev jî biryara civakê ya dereceya duyemîn e. Îcma bi îcmaê, îttîfaq jî bi îttîfaqê tê guhartin.
3- Biryarên Wekîlê Hevpar (Ortak Vekil Kararları): Ji vê re "biryara şawirê (istişari)" tê gotin. Dema di mijarekê de hewcedariya biryarekê hebe û îttîfaq çêbûbe, lê di awayê biryarê de îttîfaq çênebûbe (wek nimûne, di meşîna ji aliyê rastê an çepê de îttîfaq heye lê di diyarkirina kîjan alî de îttîfaq tune be), hingê wekîlê hevpar tê hilbijartin û tê gotin "tu li ser navê min biryarê bide". Wekîlê hevpar bi îttîfaqê hatiye hilbijartin. Biryara ku wekîl digire, biryara esîl e. Lewma dibe biryara ku bi îttîfaqê hatiye girtin. Wekîlê hevpar neçar e ku şêwirê bi muwekîlê xwe re bike. Şêwir dike. Di civatekê de şêwir dike. Bi yên din re şêwir nake û biryarê paşve naxe. Biryara ku digire biryara hevpar e.
4- Biryarên HAKEMAN (Hakem Kararları): Heke di wekîlê hevpar de îttîfaq çênebe, wê demê kom çêdibin, yên ku di wekîlên hevpar de dibin yek wekîlên xwe hildibijêrin. Ev diçin ba hakeman. Hakemekî aliyek, hakemê din aliyê din hildibijêre; serhakem jî ji aliyê hakeman ve tê hilbijartin. Serhakem dibe wekîlê hevpar. Heke li vir jî li hev nekin, yanî hakem jî nikaribin hilbijêrin, ew civak belav dibe.
Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa