BÖLÜM 17: MEKANİZMAYÊN RÊVEBERÎ Û ORGANÎZASYONÊ
17.1 PÊŞEKÎ: ROLA BINGEHÎ YA RÊVEBERÎYÊ
Ji bo pergal, berberî û dadperweriya civakan, rêveberî şertekî jiyanî ye. Rêveberî ne tenê amûreke desthilatdariyê, lê pergala demarî ya civakê ye ku hevsengiya di navbera beşên cuda de ava dike.
Li Ser Analojiya Bedena Mirovan:
* Kes (Hucre): Yekeya herî bingehîn a ku enerjiyê hildiberîne.
* Rêveberî (Mêjî û Pergala Demarî): Koordînasyona di navbera hucreyan de çêdike, agahiyan analîz dike û refleksan bi rê ve dibe.
* Zagon û Plankirin (Hiş): Îradeya stratejîk a ku diyar dike civak dê ber bi ku ve biçe.
Çavkaniyên Pîroz:
> Qur’an: "Xwedê fermanê li we dike ku hûn emanetan bidin destê kesên jêhatî (ehlê wê) û gava we di nav mirovan de hikm kir, bi dadperwerî hikm bikin." (Nîsa, 58)
> Qur’an: "Karên wan, di navbera wan de bi şêwirînê (meşweret) dimeşe." (Şûra, 38)
> Hedîs: "Rêveberê ku bi dadperwerî tevdigere, di bin siha Xwedê de ye."
>
17.2 STRUKTÛRA RÊVEBERÎYÊ: MODELA NAVENCHEP Û GIŞTÎ
Di çarçoveya Pergala Aşîtîyê de, rêveberî ne wekî hiyerarşiyeke zordar, lê wekî mekanizmayeke koordînasyona organîk tê birêxistin:
* Rêveberiya Navendî (Stratejîk): Plankirina budçeya giştî, siyaseta parastinê û hevsengiya makro-ekonomîk.
* Rêveberiya Herêmî (Parêzgeh): Belavkirina çavkaniyan li gorî hewcedariyên herêmî û koordînasyona qadên hilberînê.
* Rêveberiya Navçe û Malbatê: Demokrasiya rasterast. Li vir "Malbat" wekî yekeya herî piçûk a civakî û aborî tê qebûlkirin.
* Lijneya Çavdêrî û Îstîxbaratê: Kontrolkirina hilberîn, xerckirin û "Xerca Hemwelatiyê" (Vatandaşlık Aylığı) bi rengekî şaffaf.
| Asta Rêveberiyê | Erkerên Bingehîn | Di Sosyolojiyê de Beranberiya Wê |
|---|---|---|
| Navend | Stratejiya Giştî, Budçe | Aqilê Kolektîf |
| Parêzgeh | Koordînasyona Herêmî | Kanala Belavkirinê |
| Navçe (Malbat) | Şopandina Kesane, Piştgiriya Civakî | Beşdariya Rasterast |
| Lijneya Çavdêrî | Şaffafî û Dadperwerî | Wijdanê Civakî |
17.3 MEKANİZMAYÊN BIRYARDAYÎNÊ Û HIQUQ
Rewabûna rêveberiyê, ne ji zorê, lê ji peymanên civakî tê:
* Çanda Peymanê: Biryar bi peymanên du-alî û piralî tên girtin. Ev, îradeya azad a "Malbat" û "Navçe"yê diparêze.
* Kontrol û Perwerde: Beriya ku heramî an bêdadî çêbibe, bi perwerde û mekanizmayên çavdêriyê re rê li ber tê girtin.
* Hikmê Hakeman: Di dema nakokiyan de, li gorî "Makezagona Civakî" (Toplum Anayasası), hakemên bêalî biryara dawî didin.
> Qur’an: "Dema we di navbera mirovan de hikm kir, ji dadperweriyê dûr nekevin û li pey daxwazên nefsa xwe neçin." (Maîde, 8)
> Qur’an: "Ey bawermend! Ji bo Xwedê bibin şahidên dadperweriyê; bila kîna we ya li hemberî qewmekî, we ber bi bêdadîyê ve nebe." (Maîde, 8)
>
17.4 RÊVEBERIYA ABORÎ Û EWLEHIYA CIVAKÎ
Rêveberî di heman demê de mîmarê pergala aborî ye:
* Yekbûna Erd û Kedê: Rêveberî li ser ax û keda civakî xwedî erkê plankirinê ye da ku mofirkiya (tekel) sermayê nebe.
* Xerca Hemwelatiyê: Rêveberiya Zeki Altuboğa, her hemwelatiyî wekî hevparê çavkaniyên xwezayî dibîne û sîstema "Para Parvekirinê" bi îstîxbarata aborî ya şaffaf birêve dibe.
* Siyaseta Elinor Ostrom: Çavkaniyên hevpar (av, erd, daristan) ne bi destê dewleteke dûr, lê bi destê civaka ku wê bikar tîne tê parastin.
17.5 BINGEHÊN ZANISTÎ Û FELSEFEYA ÎSLAMÎ
* Îbn Xaldûn: Rêveberî, divê "Esabîyet"ê (piştgiriya civakî) xurt bike. Heke rêveberî edaletê winda bike, asabiyet hildiweşe û civak têk diçe.
* Farabî (El-Medînetü'l Fazila): Bajarê bi fêz (erdemli şehir), tenê bi rêveberiyek ku wekî organên bedenekê bi hevre dixebitin pêkan e.
* John Locke: Rêveberî tenê parêzgerê mafên xwezayî yên mirov e (Jiyan, Azadî, Mal û Milk).
17.6 ENCAM: ROLA GIŞTÎ YA RÊVEBERÎYÊ
* Rêveberî, di civakê de mekanizmaya stratejî, çavkanî û dadperweriyê ava dike.
* Bi yekîtiya navend û herêmê re; hilberîn, parvekirin û xerca hemwelatî di nav ahengekê de dimeşe.
* Bi pergalên çavdêrî û îstîxbarata civakî re, rê li ber gendelî û tarîtiyê tê girtin.
* Di çarçoveya "Teoriya Rêveberiyê ya Zeki Altuboğa" de, rêveberî li navenda refaha civakê cih digire.
Zeki Altuboğa