TEORİYA RÊVEBERIYÊ (YÖNETİM TEORİSİ)
BEŞA 11: AX, BERHEMANÎN, PARVEKIRIN Û MEKANÎZMAYA ÎSTÎHBARATÊ
11.1 ROLA AXÊ YA CIVAKÎ
Ax, wekî bedena civakê ye; bingeha hebûnê ava dike. Ax:
* Ji bo hilberînê qadê peyda dike.
* Ji bo birêvebirina çavkaniyan û plankirinê bingeh e.
* Rasterast bi refaha civakê re têkildar e.
Quran:
«“Ewî erd ji bo we kir raxe (doşek), asman jî kir ban; ji bo we wekî rizq şînayî derxistin.” (Beqere 22)»
«“Yên ku karên qenc dikin, erdê ava (îslah) dikin.” (Hûd 61)»
11.2 MEKANÎZMAYA BERHEMANÎNÊ (HILBERÎN)
* Berhemanîn → Bi yekbûna tevgeran pêk tê.
* Beşdarî → Ked û xebata kesan, ber bi berjewendiya civakê ve tê arastekirin.
* Belge û Heqdest → Beramberiya kedê ye.
Hedîs:
«“Karker divê heqê keda xwe bistîne.”»
Fermanên Îlahî:
* Tewrat → “Axê bixebitîne, bi keda xwe bereketê bîne.”
* Încîl → “Karker dê heqê keda xwe bistînin.”
11.3 PARVEKIRIN Û BAWERÎ
* Belgeyên heqdestê → Di nav civakê de baweriyê ava dikin.
* Parvekirin → Li gorî hewcedarî û beşdariyê tê kirin.
* Sondxwarin (Li ser peyvê man) → Baweriya civakê xurt dike.
Quran:
«“Heqê hewcedaran bidin wan; malê xwe parve bikin.” (Beqere 267)»
Hedîs:
«“Parvekirin bereketa mal zêde dike; bi edaletê belav bikin.”»
11.4 ÎSTÎHBARAT Û HERIKÎNA ZANYARIYÊ
* Kesên di civakê de → Agahiyan bi rêya gilî û agahdarkirinê radigihînin.
* Sazî → Van agahiyan dinirxînin û plankirinê dikin.
* Armanc → Tespîtkirina hewcedariyan û bikaranîna çavkaniyan bi rengekî berhemdar.
Quran:
«“Karên xwe bi şêwirmendiyê (bi şêwir) bikin; bi zanistî tevbigerin.” (Şûra 38)»
11.5 ALIMÊN ÎSLAMÊ
Îmam Xezalî
* Ax → Çavkaniya berhemanîn û refaha civakê ye.
* Zanyarî û îstîhbarat → Berhemanîn û parvekirina rast peyda dike.
Îbn Xeldûn
* Berhemanîn û plankirin → Ji bo berdewamiya dewletê krîtîk e.
* Parvekirin divê adil be, naxwe civak hildiweşe.
Farabî
* Rêveberiya ax û berhemanînê → Divê bi plan û exlaqî be.
* Parvekirin → Baweriya civakê xurt dike.
11.6 FELSEFE Û SOSYOLOJIYA MODERN
Karl Marx
* Amûrên berhemanînê → Refaha civakê diyar dikin.
* Parvekirin → Edaleta çînî û piştgiriyê peyda dike.
Max Weber
* Birêvebirina çavkaniyan → Divê rasyonel û bi plan be.
* Herikîna zanyariyê → Mekanîzmaya biryardanê xurt dike.
Elinor Ostrom
* Rêveberiya çavkaniyên hevpar → Divê bi rêzik û hevkariyê were kirin.
11.7 TÊKILIYA AX, BERHEMANÎN Û PARVEKIRINÊ
* Ax → Qada berhemanînê peyda dike.
* Berhemanîn → Beşdariyê ber bi berjewendiya civakê ve dibe.
* Parvekirin → Bawerî û edaletê ava dike.
Quran:
«“Yên qenciyê dikin û di rêya Xwedê de xerc dikin, bereketa malê xwe zêde dikin.” (Beqere 261)»
11.8 DI BAJARÊN MEZIN Û GUNDÊN HUNERÊ DE PÊKHATIN
* Di gundên hunerê de → Mekanîzmaya berhemanîn û parvekirinê, bi dahata bilêtan û xelatan tê plankirin.
* Civak → Bi îstîhbarat û plankirinê re bi koordîneyî dixebite.
* Bawerî û beşdarî → Bi mekanîzmaya parvekirinê xurt dibe.
11.9 ENCAMA TEORÎK
Ax, berhemanîn, parvekirin û îstîhbarat:
* Refah û baweriya civakê peyda dike.
* Divê bi zanist, edalet û plankirinê were piştgirîkirin.
* Heke domdar û exlaqî be, civak bi hêz dibe.
«Ax û berhemanîn, beden û çalakiya civakê ye; parvekirin û herikîna zanyariyê, wekî ruh û hişmendiyê dixebite.»