YEKÎTIYA SED KOOPERATÎFÎ – MAKALEYA YEKÊM

Avakirina Civak, Hilberîn û Biratiyê ya Nû: Modela Aboriya Hevpar û Pergala Aştiyê ji Herêmê Ber bi Navendê ve

Amadekar: Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa

PÊŞGOTIN: LERZÎNA PERGALA NÛ Û FORMÜLA BINGEHÎN

Aboriya cîhanê ya îroyîn; mirov dixwe, xwezayê xera dike, qezenc û sermayeyê li navendekê diqewzîne, gelan jî di nava krîz, xizanî û bêewlehiyê de dihêle. Derketina ji vê çembera teng, tenê bi modelekî civakî û aborî ya nû gengaz e ku ji herêmê radibe, kedê dixe navendê û piştgiriya hevpar dike bingeh.

Yekîtiya Sed Kooperatîfî, bersiva herî pratîk û hemîgir a vê lêgerînê ye. Ev pergal, ne di nava çerxên kapîtalîzma kovî de ye û ne jî bi serdestiya aboriyên dewletê yên navendîparêz û burokratîk ve girêdayî ye; berevajî vê, hêza xwe ji îradeya hevpar a gel, ji axê û ji kedê digire.

Matematîka bingehîn û formûla nexuşandî ya sîstema me ev e:

Ev formûl; vegerandina erdên beyar bo nav hilberînê, gihandina keda bi mîlyonan mirovên ku li kar digerin lê nikarin bibin bi nirxê xwe, û hatina cem hev a sermayeyên biçûk ji bo veguherîna hêzeke mezin îfade dike.

BEŞA 1: ÇANDINÎ, AJALDARÎ Û HILBERÎNA XWEZAYÎ (BINGEHA HILBERÎNÊ)

Bingeha aboriyê ew e ku mirov zikê xwe têr bike û bi xwezayê re di nava ahengê de bijî. Polîtîkaya çandinî û ajaldariyê ya Yekîtiya Sed Kooperatîfî, ne li ser rizandina xwezayê, li ser parastin û pirjimarxistina wê tê avakirin.

 * Erdên Beyar: Erdên li herêmê yên ku nayên bikaranîn, nayên ajotin an jî kapasîteya wan nayê nirxandin, li ser bingeha dilxwaziyê û bi peymanên nivîskî tên vekirin bo hilberînê. Mafê xwedîtiyê yê xwediyê erd bi rûmet tê parastin; piştî ku hilberîn xilas bû, erd bi berhemdariyeke bilindtir ve ji xwediyê re tê vegerandin.

 * Çandiniya Xwezayî: Li şûna gubre û jehrên kîmyewî, kompost, gubreyên kesk û bermahiyên organîk tên bikaranîn. Berhemdariya demdirêj a axê, parastina tovên xwecihî û bikaranîna bi serwext a avê (wek avdana bi dilop) tên esesgirtin.

 * Ajaldariya Hevpar: Çandinî û ajaldarî ji hev nayên qetandin. Xwarina ajalan bi imkânên herêmî tê dabînkirin, gubreyên wan jî wekî maddeyên organîk vedigerin nava axa çandiniyê. Şert û mercên jiyanê yên ajalan û xizmetên veterîneriyê bi awayê herî bilind tên şopandin.

 * Model û Mezinbûn: Li her herêmê ewil yekeyên pîlot ên ji 10 malbatan tên avakirin û sîstem di pîvaneke piçûk de tê ceribandin. Piştî serketinê, 5 yeke tên cem hev û rêxistineke hilberînê ya herêmî ya ji 50 malbatan ava dikin. Bi vî rengî hilberîn belavî nava gel dibe.

BEŞA 2: TORA LOJÎSTÎKÊ, AMBÂR Û ZINCÎRA SARÎ (PARASTIN Û VEGUAZTIN)

Çiqas hilberîn girîng be, parastina berheman û nehêlana zayînê jî bi qasî wê girîng e. Ji bo ku ked ji dema ku ji zeviyê derdikeve heta digihêje xerîdar neyê xera kirin, toreke lojîstîkî ya hevpar tê avakirin.

 * Cureyên Depoyan: Depoyên hişk ji bo dexl-dan, pişkûl û xwarinên hişk; depoyên hewaya sar û cihên parastina donuk jî ji bo şîr, goşt, fêkî û sebzeyan tên avakirin.

 * Zincîra Sarî: Ji dema dirûnê heta gihîştina xerîdar di hemû qonaxan de (pêş-sarbûn, wesayîtên sarkirî, depoyên sar) parastina rêjeya germahî û şilbûnê bê navber tê şopandin.

 * Rêveberiya Stokê (FIFO / FEFO): Li depoyan, bi rêbazên "Ya pêşî ketiye, ya pêşî derkeve" (FIFO) û "Dîroka dawî ya ku nêzîk e, pêşî derkeve" (FEFO) tevger tê kirin. Bi vî awayî windahiya xwarinê dadikeve sifirê.

 * Kêmkirina Windahiyan: Berhemên tendurist rasterast tên firotin; yên ku kêmasiyên wan hene lê ji bo xwarinê ewle ne bi rêya hişkkirin, konserve an jî çêkirina rîçalan tên nirxandin; berhemên ku ji bo ewlehiya xwarinê ne guncaw in jî di hilberîna kompost an biyogazê de tên bikaranîn.

BEŞA 3: TESÎsÊN BERHEMKIRINÊ Û PÎŞESAZIYA HEVPAR (ÎŞLEKIRIN Û AFIRANDINA NIRXAN)

Firotina madeya xav wekî ku heye derveyî herêmê, tê wateya çûyîna nirxa aborî ya wê herêmê bo cihekî din. Ji ber vê yekê Yekîtiya Sed Kooperatîfî parastina xebitandina madeya xav li cihê xwe diparêze.

 * Tesîsên Lêhûrdanê: Pakêtkirina ard û baqliyatê, hişkkirina fêkî û sebzeyan, hilberîna salçe û konservekan, berhemên şîr û penêr, mobîlya û hêmanên avahiyên darîn, atölyeyên tekstîl û metal tên avakirin.

 * Dabeşandina Karî: Her kooperatîf hemî makîneyan bi tenê nagire ser xwe. Kooperatîfek madeya xav çêdike, ya din dişixulîne, ya din pakêt dike. Bi parkên makîneyan ên hevpar mesref tên kêmkirin.

 * Sêwirana Berheman: Berhemên standard, bi kalîte û ekolojîk (mînak: pergalên malên darîn ên modulî, blokên avakirinê yên "odun tuğla") tên sêwirandin û di bin nasnameyeke marka ya hevpar de tên firotin.

BEŞA 4: SÛKÊN GEL Û GIHÎŞTINA XERÎDAR (BAZARÊN GEL)

Toreke bazarê ya rasterast û şefaf e ku navberkaran û marjên qezencê yên giran radike navberê, hilberîner û xerîdar digihîne hev.

 * Modelên Xebatê:

   * Modela Sûka Esnaf: Esnafê herêmî derveyî sîstemê nayê hiştin, berevajî dibe beşek ji vê tora aborî.

   * Modela Konsînye: Hilberîner berhema xwe li bazarê dihêle, gava tê firotin dravê wê tê dayîn.

   * Modela Mal-Bi-Mal: Guhertina mal û xizmetan di navbera kooperatîfan an jî gel de bi rê ve diçe.

   * Modela Fermanan (Sipariş): Li gorî daxwazên ku xerîdar ji pêş ve didin hilberîn tê plançêkirin; bi vî rengî zêdehilberîn û komploya stokê tê astengkirin.

 * Qerta Kooperatîf a Dîjîtal: Qerteke hevpar a dîjîtal e ku endam bi rêya wê siparişan didin, şopandina berheman dikin û danûstendinên dravdan/mahsupleşandinê dimeşînin.

BEŞA 5: PERGALA KEDÊ Û MAFÊN ENDAMAN ("HER KED BİN TOMARÊ DE YE")

Dilê sîstemê mirov e û nirxa herî pîroz ked e. Her keda ku ji bo fîzîkî an jî hişmendî tê dayîn dikeve bin tomarê û bi awayekî adil beramberiya xwe digire.

 * Yek Seet: Yekeya demê ya hevpar a ji bo şopandina kedê ye. Lê belê ev nayê wateyê ku mûçeya saetê ya her pîşeyî yek e; perwerde, pisporî, asta zehmetiyê û berpirsiyarî li ber çavan tên girtin û bi pîvanên adil tên nirxandin.

 * Cureyên Kedê: Kedên çandinî, pîşesazî û marangoziyê, avahîsarî, perwerde, birêvebirin û organîzasyon, lojîstik, zanist û Ar-Ge di sîstemê de bi heman awayî bi nirx in.

 * Ewlehiya Kar: Tenduristî û ewlehiya kar li her qadê qanûna bingehîn e. Mafên bêhnvedanê, bîme û ewlehiya civakî ya xebatkaran di bin garantiya kooperatîfê de ne.

BEŞA 6: PERGALA DARAYÎ, TEŞKÎLATA QASÊ Û FÎNANSMANA BÊFAÎZ

Perê, ne amûrek e ku mirovan bixapîne; amûrek e ku hilberînê fînanse dike û şefafî diparêze.

 * Sê Hesabên Cûda:

   * Hesabê Kooperatîfê: Çavkaniyên aborî yên taybet ên her kooperatîfê.

   * Hesabê Xizmeta Giştî: Xerçkirinên bîst û pênc xizmetên hevpar.

   * Hesabê Veberhênana Hevpar: Fonên ku ji bo veberhênanên mezin (depolar, tesîsên hevpar) hatine veqetandin.

 * Senedên Hilberînê: Fînansman bi deynên bi faiz nayê kirin; bi "Senedên Hilberînê" an jî modelên hevpariyê yên ku dispêrin çalakiyên rastîn ên hilberînê tê pêkanîn.

 * Rezervên Stratejîk: Ne tenê pere; zêr, rezervên xwarinê yên bingehîn (bakliyat, un) û rezervên xav (kereste, metal) di kasaya sîstemê de wekî ewlehî tên parastin.

BEŞA 7: MÎMARÎYA DÎJÎTAL Û KARTA KOOPERATÎFÊ YA DÎJÎTAL

Ji bo ku 100 kooperatîf û bi hezaran endam di nav aheng, şefafî û bêşaşîtî de bixebitin, binesaziyeke xurt a dîjîtal hewce ye.

 * Çar Hesabên Darayî yên Endam: Di karta dîjîtal a endam de çar hesabên cûda hene:

   * Hesabê Drav: Bakiya dravî ya heyî.

   * Hesabê Kedê: Beramberiya saetên xebatê yên erêkirî.

   * Hesabê Krediyê: Sînorê fînansman/xerçkirinê yê ku ji aliyê organên desthilatdar ve hatiye erêkirin.

   * Hesabê Deyn: Pêvajoya vegerandina fînansmana ku hatiye bikaranîn.

 * Entegrasyon: Bazarên gel, depo, planên hilberînê û 25 xizmet li ser vê tora dîjîtal bi hev ve girêdayî ne. Li cihên ku înternet tune ye, pergala xebata ji torê veqetandî (offline) û piştrastkirina karta fîzîkî wekî yedek hene.

BEŞA 8: DABEŞANDINA KAR A 100 KOOPERATÎFAN Û 25 XIZMETÊN GIŞTÎ

Îskeleta rêxistinbûna sîstemê ji 100 kooperatîfên aborî û 25 Yekîneyên Xizmetên Giştî pêk tê.

 * 10 Qadên Aborî yên Sereke (Dabeşandina 100 Kooperatîfan):

   * Çandinî û Hilberîna Nebatan

   * Ajaldarî û Berhemên Ajalan

   * Karkeriya Xwarinê û Nirxandina Berheman

   * Daristan, Dar, Mobilya û Hêmanên Avahîsariyê

   * Avahîsarî, Mal, Binasazî û Parastin

   * Pîşesazî, Makîne, Metal û Hilberîna Teknîkî

   * Tekstîl, Cil û Berg, Çerm û Hunerên Destan

   * Bazirganî, Bazarên Gel û Bazarkirin

   * Lojîstîk, Veguhestin, Ambar û Zincîra Sar

   * Perwerde, Lêkolîn, Teknolojî û Hilberîna Civakî

 * 25 Xizmetên Giştî (Binesaziya Hevpar): Belge, Çapemenî, Peywendî, Veguhestin, Weşan, Spartin, Perwerdeya Zanistî, Lêkolîn, Şopandin, Perwerdeya Olî, Xizmet, Noter, Kontrol, Lêporsîn, Hakem, Envanter, Perwerdeya Pîşeyî, Qase, Ambar, Parastina Sîvîl, Demirbaş, Planlakirin, Parastin, Ewlehî û Tenduristî. Ev xizmet barê idarî û teknîkî yê kooperatîfan parve dikin.

BEŞA 9: CUREYÊN BIRYARHILDANÊ Û RÊVEBERIYA JI HERÊMÊ BER BI NAVENDÊ VE

Di Yekîtiya Sed Kooperatîfî de têgihiştina rêveberiyê ne ji jor ber bi jêr ve ye; berevajî ji jêr ber bi jor ve (ji herêmê ber bi navendê ve) dixebite.

 * Prensîb: Biryar li ku derê pêwîst be li wir tên girtin. Yekeya herêmî ya herî piçûk di nava karên xwe de bi tije serbixwe ye. Di mijarên ku gelek kooperatîfan eleqedar dikin de jî bi rêya nûneran mekanîzmên biryarên hevpar tên xebitandin.

 * Cureyên Biryaran: Biryarên takekesî, şêwir, dengdan, piranî, li ser yekî, nûneran, civîna giştî û rewşên lezgîn li gorî siruşta mijarê bi awayekî şefaf bi cih tên anîn.

 * Dayîna Hesab: Tu rêveber nikare bêkontrol be. Hemû rêveberî û xizmet bi pergaleke şefaf rapor didin, hesab dipirsin û pîvanên demokratîk bi cih tînin.

ENCAM: PERGALA AŞTIYÊ Û CIVAKA AZAD

Yekîtiya Sed Kooperatîfî; ne tenê projeyeke pêşveçûna aborî ye, di heman demê de awayê jiyanî yê aştî, dadwerî û azadiya civakî ye.

 * Erdên beyar tên ajotin,

 * Keda mirovên ku bêkar in digihîje hilberînê,

 * Sermayeyên biçûk vediguherin tesîsên hevpar ên mezin,

 * Navberkar radibin, gel rasterast digihîje xwarina erzan û tendurist,

 * Teknolojî ne ji bo kolekirina mirovan, ji bo hêsankirina jiyanê tê bikaranîn.

Felsefeya me ya bingehîn bang dike:

> "Erd vala nemîne, ked bê nirx nemîne, sermayeya biçûk tevî hev bibe û hilberîn ji bo pêdiviyên civakê xizmetê bike."

> 

Ev model; cîhana adil a siberojê ye ku îro bi destê kedkar û gel tê avakirin. Yekîtiya Sed Kooperatîfî, mîmariya jiyaneke xwe-têrker, serbixwe û bi rûmet e.