8 ALTIN SENET

        Bir ülkede iç para gümüştür ve bütün diğer mallar tek para ile ölçülür, para sadece bir madde olur. Bunun sebebi, topluluğun fiat karışıklığına meydan vermemesi içindir. Kişi, bir eşyayı tek bir değer ölçüsü veya mal ile karşılaştırabilir. Çift mal ile karşılaştırma zor gelir ve herkes malı tek para ile ölçer. Bundan dolayıdır ki, yurt içinde gümüş varken değerlendirilmesi gereken şeyler —altın para olarak değil de— mal olarak fiatlanmış olur, yani varlıkları mal olarak görülür.

Ancak yurt dışı ve uluslararası ilişkiler sözkonusu olduğu zaman, durum daha değişik ve önemlidir. Gümüşün yurt dışına götürülmesi zordur. Halbuki altın gümüşten çok az olduğu için değeri çok yüksektir. İslâmiyet'in ilk devirlerinde gümüş ile altın arasındaki bu değer farkı onda bir olarak tesbit edilmişti. Bu miktar deve, at, katır gibi hayvanlar veya insan gücü ile taşınan bir yük olarak büyük bir nisbet idi. Bugün ise bu değerler arasındaki fark oranı yüz ile ikiyüz misli olarak ortaya çıkmıştır ve taşıma işlemi —özellikle emniyet açısından— aynı oranda önem kazanmıştır.

Altının taşıma kolaylığı yanında diğer önemli bir özelliği de, devletlerin kefaleti altında taşınmadan takas usûlü ile idare edilmesidir. Kişi gümüş parayı kendi ülkesindeki hazineye verir, hazineden aldığı altını dışarıya götürür; oradaki hazineye altını verip gümüşü alır ve piyasalardan istediği mal alışverişini yapıp ülkesine getirir. Getirdiği malı satar ve eline gümüş geçmiş olur. Gümüşü tekrar götürüp hazineye verir ve böylece uluslararası ithalat ve ihracatı sürdürür.

Böylece ihracat için de durum aynı olmakta, sadece ters işlem yapılmaktadır. Hazineye altın verilip gümüş çekilmektedir. Yurt içinden mal alınıp dışarıya çıkarılmakta, orada satış karşılığı toplanan gümüş o ülkenin hazinesinde altın ile değiştirilmekte ve böylece altın yurt içine sokulmaktadır. Yurt içinde hazineye altın verilip gümüş alınır ve yine mal alım-satımı devam ettirilir. Böylece değer ölçüsü olarak yurt içi piyasada gümüş ne           ise uluslararasında altın da odur. Uluslar mallarını birbirlerine gümüşle değil, altınla satmış veya almış olurlar.

         Gümüş para olarak halkın elinde, mallar tüccarda toplanmakta; altın devlet hazinesinde, mallar ise ihracatçı tüccarların elindedir. Böylece iç piyasada gümüş nasıl genel bir senet ise; dış piyasada da altın öylesine uluslararası değeri olan bir senet olmaktadır.

         Altının gümüşten farkı, onun malları değil de gümüşü satın aldığını ifade eden bir senet olmasıdır. Halk malı götürüp gümüşü almaktadır. Tüccar gümüşü halka karşı para olarak kullanmakta, diğer taraftan elindeki para ile hazinedeki altını ölçmektedir.Dolayisiyle gümüş iki defa değer kazanmaktadır. Mallar yalnız gümüşle değerlendiriliyor. Altın da yalnız gümüşle ölçülüyor. Halbuki gümüş bir taraftan mal olarak altınla ölçülüyor, diğer taraftan para oluyor ve iç malların değer birimi olarak işlem görüyor.

Tüccar malın iç fiatını tesbit ederken, onun dış piyasadaki değeri —yani hazinedeki altın— ile karşılaştırır. Dolayisiyle gümüş, altın ve mala göre iki yeri birden değerlendiren ölçü birimi olduğu için bir gramı iki gram işlemi görmekte ve değeri iki kat artmaktadır.

Burada bir noktaya işaret etmemiz gerekecektir. Altının hazinede veya sarraflarda olması piyasaya tesir etmez. Zira piyasadaki altın mal olarak, hazinedeki altın dış para olarak ikisi de gümüşün karşısındadırlar. Dolayisiyle altının kasa içinde veya dışarda olması piyasaya tesir etmez.

            Gümüş için ise durum böyle değildir. Eğer gümüş hazine kasalarında ise piyasada para azalmıştır, para darlığı var demektir. Eğer gümüş piyasaya sürülmüş ise piyasada para bolluğu var demektir. Böylece hazinedeki altın ile gümüşün değiştirilmesi, iç piyasada paranın azalıp çoğalması işlemini gerçekleştirmektedir. Bu da iç piyasanın düzenlenmesi aracı olarak gerçekten çok güçlü bir silah olmaktadır.

           Demek ki, altının ithalat ve ihracat aracı olarak ülkeler arası para görevi görmesi yanında; ülke içinde para hacmini genişletip daraltma imkânını veren bir kudreti de vardır. İyi kullanıldığı takdirde bu imkân bir ülkeye çok büyük faydalar sağlar. Bugünkü merkez bankaları bu işlemi yürütmektedirler.