DEWLET DI KRÎZÊ DE: ZEXT AN JÎ EDALET?

(Dema ku Desthilatdarî Tê Ceribandin)

Meqale III – Rûpel 51–75

1. Dewlet Di Krîzê De Tê Çi Redê?

Di demên asayî de dewlet:

* Rêzikan datîne,

* Bacê kom dike,

* Pergalê diparêze.

Lê di demên krîzê de dewlet:

* Yan civakê li ser piyan digire,

* Yan jî bi hilweşandina civakê hewl dide xwe biparêze.

Krîz, rûyê rastîn ê dewletê derdixe holê.

Maske dikevin, niyet diyar dibin.

Ji ber vê yekê krîz, ji bo dewletê azmûneke rewayiyê (meşruiyet) ye.

2. Dewlet Krîzê Çawa Hilberîne?

Dewlet piranî krîzan bi faktorên derveyî rave dikin.

Lê belê, beşa herî mezin a krîzan ji tercîhên hundirîn çêdibin.

Dewlet krîzê hilberîne ji ber ku:

* Piştgiriyê dide rantê, ne hilberînê,

* Dilsoziyê (sadakat) xelat dike, ne edaletê,

* Veşariyê (sir) mezin dike, ne zelaliyê,

* Bazarê diparêze, ne gel.

Dema ev tercîh kom dibin, krîz êdî dibe tiştekî jêneneger.

3. Refleksa Zextê û Şaşitî

Di demên krîzê de refleksa yekem a desthilatdariyan zext e.

* Zêdetir kontrol,

* Zêdetir qedexe,

* Zêdetir ceza.

Ev refleks bi îdîaya "dabînkirina nizamê" tê pêşkêşkirin. Lê ya rastî ev e: Di şûna çareserkirina pirsgirêkê de, birrîna dengê civakê.

Zext, krîzê ranewestîne. Zext, krîzê dikişîne bin erdê.

4. Bedela Aborî ya Hişê Ewlekariyê

Nêzîkatiya ewlekariyê ne tenê siyasî ye; encamên wê yên aborî yên rasterast hene.

* Sermaye ditirse,

* Hilberîner xwe vedikişîne,

* Ked bêewle dibe,

* Bazar teng dibe.

Di nav atmosfera tirsê de:

* Kes veberhênanê (yatırım) nake,

* Kes planên demdirêj çênake.

Ji ber vê yekê, hişê ewlekariyê mekanîzmayek e ku krîzê kûrtir dike.

5. Hêza Rastîn a Dewletê Çi Ye?

Hêza dewletê ne di:

* Hejmara çekan de ye,

* Hêza polîsan de ye,

* Rêjeya cezayan de ye.

Hêza rastîn a dewletê di:

* Razîbûna gel de ye,

* Karibûna edaletê de ye,

* Sepandina wekhev a hiqûqê de ye.

Dewletek gava baweriya gelê xwe winda bike, li ser kaxezê bi hêz e lê di rastiyê de lawaz e.

6. Têkiliya Faiz, Pere û Desthilatdariyê

Di demên krîzê de pere, dibe amûra herî hişk a desthilatdariyê.

Faiz:

* Hilberînê xelat nake, qezenckirina pere ji ser pere xelat dike.

Di vê pergalê de:

* Yê hilberînê dike deyndar dibe,

* Spekulator qezenc dike,

* Ked tê cezakirin.

Dema dewlet hewl bide bi faizê krîzê birêve bibe, di rastiyê de krîzê didomîne.

7. Modela Krediyê ya Li Beramberî Hilberînê

Di krîzê de wezîfeya resen a dewletê:

* Ne belavkirina pereyan,

* Li ser piyan girtina hilberînê ye.

Krediya li beramberî hilberînê:

* Bêfaiz e,

* Demê dide,

* Bi kedê tê vegerandin.

Ev model:

* Enflasyonê kêm dike,

* Îstihdamê diparêze,

* Baweriya civakî zêde dike.

Heger dewlet piştgiriyê nede hilberînê, tu polîtîkayên civakî bi kêr nayên.

8. Pergala Îcrayê û Hilweşîna Civakî

Îcra, di demên asayî de amûreke hiqûqê ye. Di demên krîzê de veguherî makîneyeke hilweşandinê.

* Kargeh tên girtin,

* Malbat parçe dibin,

* Civak bêewle dibe.

Di krîzê de domandina îcrayê, bi destê xwe xendiqandina civakê ye.

Dewlet di demên krîzê de divê di navbera rawestandina îcrayê û parastina civakê de têkiliyeke rasterast deyne.

9. Tevgera Kedê û Mafê Kar

Krîz, heger kedê di cihê wê de heps bike kûrtir dibe.

Mafê kar:

* Dema were sînorkirin,

* Dema di nav burokrasiyê de were xendiqandin,

* Dema rastî cudakariyê were,

Krîz dibe mayinde.

Wezîfeya dewletê:

* Hêsankirina gera kedê ye,

* Derxistina "karkirinê" ji sûcbûnê ye.

10. Nasname, Maf û Azmûna Dewletê

Dewlet piranî krîzê wekî meseleya "ewlekariyê" dibînin. Lê belê gelek krîz, meseleya mafan in.

Civakên ku nasnameya wan nayê naskirin, zimanê wan tê tepisandin û vîna wan a herêmî tune tê hesibandin:

* Nikarin bi pergalê re hîsa aîdiyetê ava bikin,

* Xwedî li aboriyê dernakevin,

* Di krîzê de dibin xeleka pêşîn a ku diqete.

Bêyî naskirina mafan, îstîkrar nayê dabînkirin.

11. Şaşitiya Navendîbûnê (Merkezîlik)

Di demên krîzê de strukturên navendî hêdî dibin. Ji ber ku dixwazin her tiştî ji cihekî tenê kontrol bikin.

Lê belê krîz:

* Lezê dixwaze,

* Esnebûnê dixwaze,

* Çareseriyên herêmî dixwaze.

Navendîbûna zêde, krîzê dike rewşeke ku nayê birêvebirin.

12. Gelo Dewlet Dibe Alîgir?

Di krîzê de dewlet nabe bêalî.

Dewlet yan:

* Li cem hilberîner, kedkar û xizan disakine,

* Yan jî li cem rantxwar, spekulator û hêzdaran disakine.

Îdîaya bêalîbûnê, piranî alîgiriya hêzdaran e.

13. Çavkaniya Nû ya Rewayiyê (Meşruiyet)

Di cîhana piştî krîzê de rewayî:

* Beriya sindoqê,

* Beriya hêzê,

* Beriya ewlekariyê,

Ji edaletê tê.

Dewleta ku edaletê hilberîne, nikare îstîkrarê hilberîne.

14. Dewlet Çawa Ji Krîzê Derdikeve?

Dewlet ji krîzê:

* Ne bi zextên zêdetir,

* Ne bi qanûnên zêdetir,

* Bi edaleteke zêdetir derdikeve.

Ev edalet:

* Di aboriyê de,

* Di hiqûqê de,

* Di nasnameyê de,

* Di rêveberiyên herêmî de tê wateya wekheviyê.

15. Qonaxa Piştî Vê

Ev meqale vê rastiyê derdixe holê: Dewlet di krîzê de yan dibe parçeyekî çareseriyê, yan jî dibe pirsgirêk bi xwe

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa