XWEZAYA KRÎZÊ Û JÊNENIHTIYA WÊ

(Li Ser Zagonên Hilweşîna Civakî Manîfestoyek)

Meqale I – Rûpel 1–25

1. Krîz Çi Ye, Çi Nîne?

Krîz, ne karesateke ku ji nişka ve derdikeve holê ye.

Krîz, teqîna hevdemî ya nakokiyên ku demeke dirêj hatine paşguhkirin e.

Krîz;

* Di rojekê de dest pê nake,

* Bi biryarnameyekê bi dawî nabe,

* Tenê ne aborî ye.

Krîz; gava ku aborî, dad, siyaset, exlaq û avahiya civakî bi hev re hildiweşin, derdikeve holê.

Ji ber vê yekê tenê bi reqaman nayê ravekirin; bi têkiliyên mirovî tê fêmkirin.

Di civakekê de eger mirov:

* Heman karî bikin û xizantir bibin,

* Her ku dixebitin deyndar bibin,

* Tevî ku hildiberînin jî nikaribin bixwin/bikar bînin,

li wir krîzê zû de dest pê kiriye.

2. Krîz Encamek e, Ne Sedem e

Civak "tûşî" krîzan nabin.

Civak krîzan "diafirînin".

Li pişt her krîzê:

* Têgihiştineke şaş a aboriyê,

* Pergaleke dadê ya xerabûyî,

* Daxwazên civakî yên hatine tepisandin,

* Nasnameyên hatine paşguhkirin,

* Aştiyên hatine taloqkirin hene.

Krîz, ew kêlî ye ku pergal êdî nikare xwe înkar bike.

Pergal êdî nikare nakokiyên xwe veşêre.

Ji ber vê yekê krîz, di rastiyê de derketina holê ya rastiyê ye.

3. Efsaneya Krîza Aborî

Krîz ji civakan re bi piranî wekî "aborî" tê vegotin.

Lêbelê aborî, tenê rûyê xuyayî yê krîzê ye.

Enflasyon bilind dibe, ji ber ku:

Pere ji hilberînê qetiya ye.

Bêkarî zêde dibe, ji ber ku:

Ked hatiye bênirxkirin.

Deyn mezin dibe, ji ber ku:

Faîz, ketiye şûna exlaq.

Birçîbûn belav dibe, ji ber ku:

Xurek bûye meta, ji jiyanbûnê derketiye.

Ev ne sedem in, encam in.

Krîza rastîn, krîza nirxan e.

4. Nîşana Yekem a Krîzê: Hilweşîna Bêdeng a Dadê

Eger di civakekê de krîz dest pê kiribe:

* Pêşî dad hêdî dibe,

* Paşê dad bêdeng dibe,

* Di dawiyê de dad tê meşrûkirin.

Gava mirov ji lêgerîna mafên xwe dest bikişînin,

êdî ne hiqûq, lê hêz diavêje.

Di vê qonaxê de:

* Bertîl dibe tiştekî asayî,

* Gendelî dibe "pêdiviya pergalê",

* Neyeosatî dibe normal.

Civak dema ku hînî neheqiyê bû, teslîmî krîzê dibe.

5. Civaka Deyn û Koletiya Nû

Di bingeha krîzên modern de rejîma deyndarkirinê heye.

Deyn:

* Tenê amûreke aborî nîne,

* Di heman demê de mekanîzmayeke îtaetê ye.

Kesê deyndar:

* Nikare bipirse,

* Nikare li ber xwe bide,

* Nikare rîskê bigire.

Civaka deyndar:

* Pêşeroja xwe îpotek dike,

* Dema hewl dide îro rizgar bike, siberoja xwe winda dike.

Krîz, ne dema ku deyn nayê birêvebirin e;

dema ku deyn dibe amûra birêvebirinê ye.

6. Krîz 促 û Tepisandina Nasnameyê

Eger di civakekê de nasname werin tepisandin,

di wê civakê de krîz jênenih (mecbûrî) e.

Ji ber ku:

* Nasname tenê çandî nîne,

* Nasname di heman demê de aborî ye.

Civakeke ku zimanê wê qedexe ye:

* Di perwerdehiyê de paş de dimîne,

* Di hilberînê de tê dorgirtin,

* Di bazarê de dibe keda erzan.

Civaka ku nasnameya wê tê înkarkirin:

* Nikare hîsa aîdiyetê ava bike,

* Xwedî li pergalê dernakeve,

* Di krîzê de dibe xeleka yekem a ku diqete.

Zexta li ser nasnameyê, binesaziya bêdeng a hilweşîna aborî ye.

7. Xeyala Ewlehiyê

Di serdemên krîzê de îktîdar bi piranî heman refleksê nîşan didin: Zêdekirina zextê.

Lêbelê zext:

* Ewlehiyê zêde nake,

* Tenê hêrsê kom dike.

Têgihiştina ewlehîparêz:

* Hilberînê dide sekinandin,

* Sermayeyê direvîne,

* Civakê ji hundir ve parçe dike.

Eger di civakekê de her kes wekî gefeke potansiyel bê dîtin,

li wir ne aborî, lê tirs tê birêvebirin.

Di civaka ku bi tirsê tê birêvebirin de krîz kûr dibe.

8. Hejanên Herêmî û Hilweşîna Hundirîn

Tu krîz tenê bi dînamîkên hundirîn nayê ravekirin.

Aloziyên herêmî, pevçûnên gerdûnî û îhtîmala şer, pêla yekem e ku civakên qels dihejîne.

Buhayê enerjiyê zêde dibe,

rêyên bazirganiyê tên birîn,

pêlên koçberiyê dest pê dikin.

Lê rûxîna esil ne ji derve,

ji wê nazikiya (kivroşkiya) ku li hundir amade bendê ye tê.

Civakên bihêz dihejin lê naxerifin.

Civakên qels hildiweşin.

9. Derewa "Krîza Demkî"

Di demên krîzê de îfadeya ku herî zêde tê bikaranîn ev e: "Ev krîz demkî ye."

Ev gotin, sitargeha kesên ku çareseriyê hilnayberînin e.

Rastî ev e:

* Krîzên binesazî ne demkî ne,

* Tên taloqkirin,

* Tên tepisandin,

* Lê eger neyên çareserkirin, bi awayekî wêrantir vedigerin.

Civakên ku bi krîzê re rûbirû nabin, krîzê wekî mîrat ji zarokên xwe re dihêlin.

10. Kî ji Krîzê Qezenc Dike?

Di her krîzê de kesên qezenc dikin hene.

* Spekulator,

* Stokçî,

* Hûgirtên fînansê yên bi deyn dijîn,

* Komên berjewendparêz ên ku krîzê dikin fersend.

Lê ji bo piraniya civakê krîz tê wateya:

* Kêmtir nan,

* Zêdetir deyn,

* Kêmtir azadî.

Ji ber vê yekê krîz, pêvajoyeke dabeşkirina çînî ya ji nû ve ye.

11. Li Ser Jênenihbûna Krîzê

Ev manîfesto vê bi zelalî dibêje:

Eger:

* Li şûna hilberînê rant hebe,

* Li şûna dadê hêz hebe,

* Li şûna aştiyê tepisandin hebe,

* Li şûna piştgiriyê ferdperestî hebe,

krîz jênenih (reva jê nîne) e.

Lê krîz ne qeder e.

Krîz, bergeha destpêkeke nû ye.

12. Armanca Vê Manîfestoyê

Ev nivîs:

* Ne ji bo asayîkirina krîzê,

* Ne ji bo birêvebirina krîzê,

* Ji bo veguhertina krîzê hatiye nivîsandin.

Lê ji bo vê yekê, divê pêşî rastî bê qebûlkirin: Sîstema heyî nabe ku bidome.

13. Gava Paşê

Ev meqaleya yekem, zemîna teorîk û binesaziya krîzê ava dike.

Di meqaleya bê de:

* Gel dê li hemberî krîzê çawa li ser piyan bimîne,

* Piştgirî û hevkari dê çawa bê birêxistinkirin,

* Deyn, hilberîn û exlaq dê çawa ji nû ve werin pênasekirin

dê bi berfirehî werin girtin dest.

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa