DESTÛRA CIVAKÎ
Zagonên Bilindbûn û Hilweşîna Şaristaniyan
BEŞA V
EROZYONA EXLAQÎ, HEVDEKANDINA CIVAKÎ Û MEKANÎZMAYA HILWEŞÎNÊ
1. Ma Hilweşîn Ji Derve Tê?
Pirtûkên dîrokê piranî hilweşînan bi şer, dagirkerî û krîzên aborî rave dikin.
Lê belê analîzeke kûrtir nîşan dide ku:
Tu şaristanî berê ji derve hilneweşiyaye.
Berê ji hundir ve diheve (çareser dibe).
Derbeya ji derve, encama lawaziya hundir e.
Heke avahiyek saxlem be, li ber zexta derve li ber xwe dide.
Heke lawaz be, hejandineke piçûk jî dibe sedema şikestinê.
2. Exlaq: Çîmentoya Nediyar
Exlaq, girêdera nediyar a şaristaniyê ye.
Hiqûq nivîskî ye.
Aborî tê pîvandin.
Hêza leşkerî tê hejmartin.
Lê exlaq nediyar e.
Lê belê hilgira esil ew e.
Dema exlaq lawaz bibe:
* Gotin bêqîmet dibe
* Pevbestin (peyman) sist dibin
* Bawerî (îtîmad) dihele
Civak di rû de li ser piyan e, lê di rastiyê de şikestok e.
3. Mezinbûna Werêbûnên Piçûk
Hilweşîna civakî ji nişka ve nabe.
Bi werêbûnên (sapmayên) piçûk dest pê dike:
* Heqniyetiya (neheqiya) piçûk
* Xatirdariya piçûk
* Derewa piçûk
* Hîleya piçûk
Dema ev binpêkirinên piçûk bûn "normal", sîstem dest bi rizînê dike.
Şaşiya ku bûye normal, destpêka hilweşînê ye.
4. Giranî û Zêdehiya Nîmetê
Dema refah zêde bibe, du îmkan derdikevin:
* Şikir û berpirsiyarî zêde dibe.
* Kîbir û xemsarî zêde dibe.
Di dirêjahiya dîrokê de, dema rêya duyem hatibe hilbijartin, hilweşîn bilez bûye.
Refah heke bi hevsengiyê neyê hilgirtin, mirov/civakê xera dike.
Împeratoriya Romayê di dema refahê de bi luks û zêdehiyê dîsiplîna xwe ya civakî winda kiriye. Berberî (hilberîn) kêm bûye, xerckirin zêde bûye û hişmendiya welatîbûnê lawaz bûye.
Hilweşîn ne leşkerî, lê çandî dest pê kiriye.
5. Lawazbûna Berpirsiyariya Civakî
Dema di civakê de ev hevok belav bibe, zengila xeterê lê dide:
"Mara ku ne li min bide, bila hezar salî bijî."
Ev hişmendî:
* Berpirsiyariya hevpar dikuje
* Daxwaza edaletê lawaz dike
* Li hemberî neheqiyê bêdengiyê ava dike
Bêdengî rizînê bilez dike.
Çirku şaşî, dema bersivê nebîne, xurt dibe.
6. Qonaxên Sosyolojîk ên Hilweşîna Exlaqî
Erozyona exlaqî bi piranî bi vê rêzê dimeşe:
* Relatîfkirina (nîsbîkirina) nirxan
* Paşvekişîna prensîban li hemberî berjewendiyan
* Rewakirina (meşrûkirina) neheqiyê
* Bêdengbûna wijdanê
Dema wijdan bêdeng bibe, civak bêdeng dibe.
Dema civak bêdeng bibe, rizîn bilez dibe.
7. Şiroveya Sosyolojîk a Helakê
Têgeha helakê piranî wekî cezayekî metafîzîk tê fêmkirin.
Lê belê di asta civakî de helak:
* Hilweşîna exlaq
* Windabûna edaletê
* Bêkêrbûna saziyan (instîtusyonan)
* Qedandina baweriyê
tê wateyê. Di vê xalê de sîstem bêyî destwerdana derve jî hildiweşe.
Împeratoriya Osmanî di dema xwe ya dawî de hê jî xwedî hêza leşkerî bû. Lê dîsiplîna saziyan û hevsengiya aborî lawaz bibû. Çareserbûna hundirîn, zexta derve kir ku neyê ragirtin.
8. Di Psîkolojiya Civakî de Hilweşîn
Hilweşîna exlaqî encamên psîkolojîk tîne:
* Bêhêvîtî
* Sînîzm (biçûkdîtina her tiştî)
* Çanda reviyanê
* Koça mêjiyan
Dema mirov baweriya xwe bi pêşerojê neyne, hilberînê nake.
Civaka ku hilberînê neke, paş dikeve.
9. Qonaxa Bêdeng a Hilweşînê
Her hilweşînekê "qonaxeke bêdeng" heye.
Di vê qonaxê de:
* Wisa xuya dike ku sîstem dixebite
* Wisa xuya dike ku aborî dizivire
* Wisa xuya dike ku hêz li şûna xwe ye
Lê di hundir de:
* Nirx şûştî bûne (erizîne)
* Hundirê saziyan hatiye valakirin
* Bawerî lawaz bûye
Qonaxa bêdeng, qonaxa herî xeternak e. Çirku tê înkarkirin.
10. Nîşanên Hişyariyê
Heke şaristaniyek van nîşanan bide, divê mirov bala xwe bidê:
* Li şûna liyakatê (şiyanê), sadakat (dilsozî)
* Komkirina serwetê di destên hindik de
* Bikaranîna hiqûqê wekî amûr
* Tepisandina rexneyê
* Bêhêvîtiya ciwanan
Dema ev nîşan werin cem hev, zagona dîrokê dest bi xebatê dike.
ENCAMA BEŞA V
Hilweşîn ne qeder e.
Pêvajoyek e.
Heke exlaq were parastin, pêvajo dikare berovajî bibe.
Heke exlaq were paşguhkirin, rizîn bilez dibe.
Sîgorteya rastîn a şaristaniyê ne hêza leşkerî, hevsengiya exlaqî ye.
Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa