Qisseya Yûsuf: Ji Koletiyê Ber bi Dewletê, Ji Kesayetiyê Ber bi Neteweyê Felsefeya Rêveberiyê

Di Quranê de tenê di sûreyekê de, ji serî heta dawî çîrokek bê navber tê vegotin: Sûreya Yûsuf. Ev taybetmendî nîşan dide ku ew ne tenê çîrokeke exlaqî ye; di heman demê de metnekî avakirina sosyolojik û siyasî ye. Navê wê "Ahsenü’l-kasas" (çîroka herî bedew) e; ev ne tenê ji ber estetîka vegotinê, ji ber nîşandana hemû qonaxên pêvajoya avakirina şaristaniyekê ye.

Ev qissa ji cîhana hundirîn a ferd dest pê dike; ber bi pevçûna malbatê, krîza aborî, rêveberiya dewletê û di dawiyê de ber bi jidayikbûna neteweyekê ve diçe. Li vir ramanê rêveberiyê ne wekî teoriyek abstrakt (razber), lê wekî dîrokek jiyandî tê hînkirin.

1. Kesayet: Bi Xewnê re Destpêkirina Nasnameyê

Çîroka Yûsuf bi xewnekê dest pê dike. Xewn, hişmendiya ferdî ye. Vîzyona ku wî hîn zarok dîtibû, bingeha avakirina kesayetiya wî ye. Wekî ku di tefsîran de tê diyarkirin, xewn nîşana pêşerojê ye; lê di heman demê de hevîrtirşê avakirina kesayetiyê ye.

Jidayikbûna neteweyekê, pêşî bi jidayikbûna ferd dest pê dike. Heke di ferd de vîzyon tune be, qebîle belav dibe. Heke ferd di nav tirs û hesûdiyê de mezin bibe, rêveberî dibe zilm.

2. Malbat û Qebîle: Têkoşîna Desthilatdariyê

Avêtina Yûsuf a nav bîrê ji aliyê birayên wî ve, krîza desthilatdariyê ya nav qebîlê ye. Ev di nav malbateke piçûk de pêk tê; lê di eslê xwe de pevçûna bingehîn a hemû civakan temsîl dike. Di pergala qebîleyê de rêveberî hestiyar e. Dadperwerî li ser bingeha xwînê ye. Parvekirina hêzê ne rasyonel e.

Dûrخistina Yûsuf ji qebîlê, di rastiyê de dûrxistina vîzyona exlaqî ji aliyê hişmendiya kevneşopî ve ye. Lê belê Quran li vir peyameke nazik dide: Yûsuf bi terkkirina qebîlê tune nabe; dûrxistina wî, wî digihîne asta neteweyî.

3. Koletî: Hevdîtina Ferd û Dewletê

Firotina Yûsuf wekî kole ji bo Misrê, ne ketina statuyê ye; berevajî vê, ketina wî ya nav organîzasyona dewletê ye. Li Misrê, burokrasî, plansaziya aborî û rêveberiyeke hiyerarşîk heye. Yûsuf wekî kole dikeve nav vê pergalê.

Li vir du veguherînên girîng çêdibin:

 * Koletî azadiya ferd ji holê ranake.

 * Azadî ne statu ye, helwesteke exlaqî ye.

Yûsufê ku li mala Ezîz îffeta xwe diparêze, nîşan dide ku azadî ne meseleya bedenê, meseleya hişmendiyê ye. Gava tê avêtin zindanê jî azadiya xwe winda nake.

4. Zindan: Civaka Paralel a li Dervayî Dewletê

Zindan, qata jêrîn a dewletê ye. Li wir sûcdar, mezlûm û qurbaniyên siyasî hene. Yûsuf li vir xewnan şirove dike. Ev ne tenê mucîzeyek e; modeleke rêveberiyê ye. Çunkî şertekî yekem ê rêveberiyê: Xwendina pêşerojê ye.

Şirovekirina xewnê sembolîk e. Di rastiyê de analîza krîza aborî ye. Yûsuf, heft salên dewlemendî û heft salên xelayê yên Misrê ji berê de plan dike. Ev, yek ji mînakên pêşîn ên rêveberiya krîza aborî ye di dîrokê de.

5. Rêveberiya Dewletê: Aborî û Dadperwerî

Anîna Yûsuf a serê xezîneyê, prensîba liyakatê (şayesteyî) ye.

"Min bike berpirsê xezîneyan; çunkî ez diparêzim û dizanim."

Ev ayet di rêveberiyê de du prensîbên bingehîn nîşan dide:

 * Emanet (Exlak)

 * Zanyarî (Pisporî)

Dewlet tenê bi exlak nayê birêvebirin. Tenê bi agahiyên teknîkî jî li ser piyan namîne. Divê her du bibin yek.

6. Veguherîna ji Qebîleyê ber bi Neteweyê

Ji ber xelayê, kurên Yaqûb tên Misrê. Bi vî awayî qebîle û dewlet dibin yek. Ev xala şikestina dîrokî ye. Êdî kurên Yaqûb ne tenê malbatek in, civakek in ku di nav Misrê de birêxistin bûne. Bi vî awayî miletê Îsraîloğulları ji dayik dibe.

Ji bo meriv bibe netewe sê tişt lazim in:

 * Reha hevpar

 * Hişmendiya hevpar

 * Dîroka hevpar

7. Encam: Azadî Çi Ye?

Yûsuf gava kole bû, azad bû. Birayên wî gava azad bûn, kole bûn. Çunkî azadî ne xwedîbûna desthilatdariyê ye; xwedîbûna exlaqê ku bikaribe desthilatdariyê birêve bibe ye.

Qisseya Yûsuf; metna herî zelal e ku ji koletiyê ber bi dewletê, ji ferd ber bi neteweyê, ji malbatê ber bi şaristaniyê ve diçe.