DESTÛRA CIVAKÎ

Li Ser Yasayên Bilindbûn û Hilweşîna Şaristaniyan Lêkolîneke Sosyolojîk

Zekî Altuboğa

Beşa yek

I.

KURTE

Ev xebat vê tezê diparêze ku pêvajoyên bilindbûn û hilweşîna civakan ne tesadufî ne; li gorî hin yasayên pergalî, exlaqî û aborî pêk tên. Dema mirov li şopên dîrokî dinêre, tê dîtin ku hevsengiya edaletê, gera dewlemendiyê, pergala liyakatê (şayesteyî) û meşrûiyeta exlaqî ji bo domdariya şaristaniyan diyarkerên bingehîn in. Di vê meqaleyê de têgeha “Destûra Civakî” tê pêşxistin û ev yasayên pergalî yên nediyar lê karker, bi awayekî sîstematîk tên analîzkirin. Ji Romayê heta nîzama gerdûnî ya modern berawirdkirinên dîrokî tên kirin; rîskên nû yên serdema dîjîtal tên nirxandin. Di beşa dawî de modela şaristaniyeke hevseng û domdar tê pêşniyarkirin.

1. PÊŞEKYE: LI DUYÊ YASAYÊN CIVAKÎ

Dîroka mirovahiyê, dîroka şaristaniyên ku bilind bûne û hilweşiyane ye.

Her serdemê lûtkeya xwe û hilweşîna xwe afirandiye.

Ev xebat bersiva vê pirsê digere:

> Gelo qedera şaristaniyan tesaduf e, an yasayên pergalî hene?

>

Çawa ku di fîzîkê de gravity (kişandina erdê) nayê înkarkirin, di civakan de jî yasayên pergalî hene ku her çend bên înkarkirin jî, dixebitin.

Ev yasa ne xuyayî ne.

Lê encamên wan xuyayî ne.

Têgeha Destûra Civakî, van prensîbên hevsengiyê yên pergalî û nediyar îfade dike.

2. ÇIÇOVEYA TEORÎK

2.1. Civak Organîzmayek e

Civak; organîzmayeke bitaybet e ku ji aborî, hiquq, çand, siyaset û exlaq pêk tê.

Xerabûna ku di yek ji van qadan de çêdibe, derbasî qadên din dibe.

Ji aliyê teoriya pergalê ve civak sîstemeke vekirî ye.

Dema herikîna enerjî û agahiyê qut bibe, sîstem ber bi entropiyê (perçebûnê) ve diçe.

2.2. Çar Prensîbên Bingehîn ên Hevsengiyê

Destûra Civakî li ser çar eksenên sereke ava dibe:

* Hevsengiya Edaletê

* Hevsengiya Gera Serwetê (Dewlemendiyê)

* Prensîba Liyakatê (Şayesteyî)

* Meşrûiyeta Exlaqî

Ev çar prensîb bi hev ve girêdayî ne.

Dema edalet xira bibe, bawerî kêm dibe.

Dema bawerî kêm bibe, veberhênana aborî dikeve.

Dema aborî qels bibe, nerahatiya civakî zêde dibe.

3. ŞOPÊN DÎROKÎ

3.1. Nimûneya Romayê

Împaratoriya Romayê li ser pergala hiquqê ya bihêz û hişmendiya hemwelatiyê bilind bû.

Lê belê:

* Serwet di destê arîstokrasiyê de kom bû.

* Artêş bû siyasî.

* Pergala bacê gel perçiqand.

Encam: Hilweşîna hundurîn.

Roma ne bi êrîşên derve, bi windakirina edaleta hundurîn qels bû.

3.2. Nimûneya Osmaniyan

Împaratoriya Osmanî di serdemên bilindbûnê de xwediyê pergala rêveberiya li ser bingeha liyakatê bû.

Di serdemên dawî de:

* Torpîl û xizmperestî (îltîmas) zêde bû.

* Edaleta bacê xira bû.

* Disîplîna saziyan qels bû.

Hilweşîn, berî têkçûna leşkerî bi erozyona saziyan dest pê kir.

3.3. Şoreşa Fransayê

Şoreşa Fransayê, teqîna fişara civakî ye ku ji ber komkirina serwetê pêk hatiye.

Dema têgihiştina edaletê bişke, sîstem bi awayekî radîkal ji nû ve ava dibe.

4. MODELA ZINCÎRA BILINDBÛNÊ

Bilindbûn vê rêzê dişopîne:

Exlaq → Edalet → Bawerî → Hilberîn → Refah → Îstîqrar → Hêza Çandî

Exlaq xeleka yekem e.

Heke exlaq hilweşe, zincîr dişkê.

5. MODELA ZINCÎRA HILWEŞÎNÊ

Erozyona exlaqî → Windakirina liyakatê → Xwarbûna edaletê → Krîza baweriyê → Tekelkirina serwetê → Aloziya civakî → Rizîna saziyan → Şikestina sîstemê

Civak di şevekê de hilneweşin.

Berê ji hundur ve dirizin.

6. KRÎZA LIYAKATÊ

Windakirina liyakatê, rizîna herî xeternak e.

Heke li şûna jêhatîbûnê, dilsozî (sadakat) bibe bingeh:

* Sazî qels dibin.

* Şaşiyên stratejîk zêde dibin.

* Rêveberiya krîzê bi ser nakeve.

Ev pêvajo bêdeng bi pêş dikeve.

7. KOMKIRINA SERWETÊ Û ÇÎNA NAVÎN

Di civakên saxlem de çîna navîn fireh e.

Heke serwet di destê komeke teng de kom bibe:

* Tevgera civakî disakine.

* Hêvî kêm dibe.

* Hêrsa civakî kom dibe.

8. ENDEKSA BAWERIYÊ Û BERXWEDANA SÎSTEMÊ

Endekseke baweriyê ya nediyar a civakan heye:

Baweriya bi dewletê, baweriya bi darizandinê (yargı), baweriya bi aboriyê, baweriya bi hevdu.

Heke yek ji van qadan hilweşe, reaksiyona zincîrî dest pê dike.

9. SERDEMA DÎJÎTAL Û RÎSKÊN NÛ

Serdema dîjîtal şêwazên nû yên tekelkirinê afirandine.

Tekelên daneyan (data), ji tekelên aborî bihêztir in.

Kontrola algorîtmayan, tê wateya kontrola aborî.

Ev rewş, rîskeke nû ya komkirina serwetê ye.

10. ABORIYA GERDÛNÎ Û NEHEVSENGÎ

Gerdûnîbûnê (globalization) lez daye sermayeyê; lê ked (kedkar) herêmî hîştiye.

Ev asîmetrî, neheqiya dahatê mezin dike.

Mezinbûna aborî her dem nayê wateya dabeşkirina adil.

11. EDALETA NAVBERA NESLAN

Barê deynan, xerabkirina jîngehê û daketina kalîteya perwerdehiyê, mafê nifşên pêşerojê xesp dike.

Domdarî, mecbûriyeke exlaqî ye.

12. ŞÛRA Û BEŞDARÎ

Beşdarî tenê hilbijartin nîn e.

Di pêvajoyên biryargirtinê de mekanîzmayên feedbackê (paşveguhêz) yên berdewam hewce ne.

Meşrûiyet bi beşdarbûnê xurt dibe.

13. ŞEFFAFÎ (ZELALÎ)

Dema agahî bê veşartin, gotegot (bihef) zêde dibin.

Dema gotegot zêde bibin, bawerî kêm dibe.

Şeffafî, şertê ewlehiya sîstemê ye.

14. 12 PRENSÎBÊN DESTÛRA CIVAKÎ

* Serweriya edaletê

* Mecbûriyeta liyakatê

* Hevsengiya gera serwetê

* Rêveberiya şeffaf

* Mekanîzmaya beşdarbûnê

* Berpirsiyariya navbera neslan

* Parastina çîna navîn

* Serxwebûna saziyan

* Perwerdehiya exlaqî

* Aboriya li ser bingeha hilberînê

* Rêziknameyên dijî tekelkirinê

* Hevsengiya ewlehiya civakî

15. MODELA SEPANDINÊ (UYGULAMA)

Ev prensîb di sê astan de dikarin bên sepandin:

* Rêziknameyên hiquqî

* Reforma saziyan

* Veguherîna çandî

Guherandina yasayan bi tenê têrê nake; veguherîna zihniyetê hewce ye.

16. ANALÎZA KRÎZÊN MODERN

Krîza fînansê ya gerdûnî ya 2008’an, encama komkirina serwetê û pergala fînansê ya bêkontrol bû.

Pêvajoya pandemiyê, girîngiya berxwedana saziyan nîşan da.

Krîz sîstemê test dikin.

17. ENCAM: ŞARISTANIYA HEVSENGIYÊ

Şaristanî ne tenê hêz e, ne jî tenê dewlemendî ye.

Şaristanî hevsengî ye.

Hevsengiya di navbera edalet û aboriyê de, exlaq û hiquqê de, kes û civakê de, îro û pêşerojê de.

Destûra Civakî navê vê hevsengiyê ye

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa