RAHMAN SÛRESİ - 16. Hafta

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (24) فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (25)

Ve O’na aittir inşa edilmiş, alemler gibi olan bahrdaki cariyeler. Öyleyse ikinizin rabbinin olgularının hangisini tekzib ediyorsunuz? (24-25)

وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ

Ve O’na aittir inşa edilmiş, alemler gibi olan bahrdaki cariyeler.

وَ: Vâv-u isti’nâfiyyedir.

لِ: “Aittir” demektir. Harf-i cerdir.

هُ: “O” demektir. Üçüncü şahıs eril tekil mecrur muttasıl zamirdir. Rahman’a racidir.

لَهُ: “O’na aittir” demektir.

الْجَوَارِ: “Cariyeler, akanlar” demektir. جري kökünden üçüncü şahıs düzensiz dişil çoğul merfu marife ism-i fâildir. Tekili الْجَارِيَة dir.

Aslında marife merfu çekimi الْجَوَارِي şeklindedir. Sondaki ي harfi düşmüş ve الْجَوَارِ şekline dönüşmüştür.

Cariye (الْجَارِيَةُ) bir yerden başka bir yere, kesintisiz ve peş peşe gelen sürekli bir hareketle, kopuk kopuk geçişler şeklinde olmaksızın hareket eden demektir.

الْمُنْشَآتُ: “İnşa edilenler” demektir. نشء kökünden if’âl bâbından üçüncü şahıs dişil çoğul merfu marife ism-i mef’ûldür. “Büyütülüp geliştirilenler” demektir. Tekili الْمُنْشَئَةُ dir.

Üçüncü bâbdan نَشَأَ - يَنْشَأُ şeklinde fiziksel olarak büyüme, gelişme, boyutlarının yapısal olarak artması, yapısal büyüme manasındadır. Lazım fiildir. Üçüncü bab if’âl bâbına (أَنْشَأَ – يُنْشِئُ) tadiye etkisi ile gelir. Fiziksel olarak büyümesini, gelişmesini, boyutlarının yapısal olarak artmasını sağlamak, inşa etmek anlamına gelir.

الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ: “İnşa edilen akanlar, cariyeler” demektir.

فِي: “İçinde” demektir. Harf-i cerdir.

الْبَحْرِ: “Bahr, deniz” demektir. بحر kökünden üçüncü bâbdan mastar olarak genişlemek, alanca büyümek manasındadır. Bu mastar manasından alanı büyük olan şey manasından ıstılahi olarak “deniz” anlamında camid isimdir. Erildir. İkili بَحْرَانِ (merfu) ve بَحْرَيْنِ (mensub ve mecrur) dir. Çoğulu أَبْحُر ve بِحَار dır.

Görüldüğü gibi bahr kelimesinin ilk manası deniz değildir. Yayılma, genişleme anlamından deniz manası ortaya çıkmıştır. Bahr kelimesini anlamak için berr (kara) kelimesinin de manası bilinmelidir. Birbirine zıt olan bu iki kavram önemlidir. Bahr berr’ler arasında olan büyük ve geniş alandır. Deniz olabileceği gibi gökyüzü de uzay boşluğu da bahrdır. Berr kara parçalarıdır, üzerinde herhangi bir araç olmadan stabil bir şekilde durulabilen yerdir. Bahr ise araç olmadan stabil şekilde, uzun süre durulamayan yerdir. Uzay yolculuğunda Dünya ile Ay’ın arasındaki boşluk bahr iken Dünya ve Ay’da uzay aracının inebildiği yerler berr olur.

فِي الْبَحْرِ: “Bahr içinde” demektir.

الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ: “Bahrda inşa edilmiş cariyeler”, diğer iraba göre “inşa edilmiş, bahrdaki cariyeler” demektir.

كَ: “Gibi” demektir. Harf-i cerdir.

الْأَعْلَامِ: “Alemler” demektir. Tekili عَلَم dir. علم kökünden gelmiştir. İkinci bâbdan عَلْم mastarı bir şeyle, bir işle, bir sıfatla ya da bir belirti ile bir şeyi, birisini tanımlamak, karakterize etmek, sınıflamak manasındadır. Bu manadan gelerek عَلَم tanımlamada kullanılan şey manasından “tanımlama, sınıflama aracı” anlamında ism-i alet manasında camid isimdir. Bu manasıyla ıstılahi olarak sivriliği ile büyüklüğü ile bulunduğu yerin diğer yerlerden ayrılmasını ve karakterize olmasını sağlayan ism-i alet manasında camid isim olarak “sivri dağ” manasındadır. Bunun dışında ıstılahi olarak üst dudaktaki yarığa, bayrağa da alem denmektedir. Bunlar tanımlayıcı vasıflardır. Alemdâr bayrak taşıyan demektir. Alem (Arapça) bayrak, dâr (Farsça) taşıyan demektir. Arapçada özel isme de alem (الْعَلَم) denir. Çünkü o isim o varlığı tanımlar. Bu bâbdan gelen alamet (عَلَامَة) kelimesi de Türkçede kullanılmaktadır. عَلَامَة tanımlamada, karakterize olmada, sınıfının belli olmasında kullanılan şey manasından “belirti, alamet” anlamında isimdir. Bu bâbdan gelen âlem (عَالَم) kendine has özellikleri ile çevresinden ayrılan, tanınan, aynı özelliğe sahip olup bu özellikleri ile diğerlerinden ayrılarak sınıflandırılan topluluk manasında ism-i cemdir.

كَالْأَعْلَامِ: “Alemler gibi” demektir.

الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ: “Bahrda inşa edilmiş alemler gibi olan cariyeler” demektir. Diğer i’râba göre “İnşa edilmiş, alemler gibi olan bahrdaki cariyeler” demektir.

لَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ: “O’na aittir bahrda inşa edilmiş alemler gibi olan cariyeler” demektir. Diğer i’râba göre “O’na aittir inşa edilmiş, alemler gibi olan bahrdaki cariyeler” demektir.

Bu ayette cariye (الْجَارِيَةُ) kelimesi çoğul olarak (الْجَوَارِ) kullanılmıştır. Cariye (الْجَارِيَةُ) ism-i fâildir. Camid isim değildir. Burada ilk aklımıza gelen gemilerdir. Ancak gemi anlamına gelen Kuran’da iki kelime vardır: fulk ve sefine. Bu kelimeler kullanılmamıştır. Bu durumda cariye kelimesinin kökü olan “akmak” anlamındaki جري nin fiil ve mastar olarak kullanıldığı ayetlere bakalım ve bu fiilin fâili olan isimlere bakalım.

Ayetlerde görüldüğü gibi bu fiil şuurlu varlıklar ve hayvanlar için kullanılmıyor. Çünkü bu fiil “bir yerden başka bir yere, kesintisiz ve peş peşe gelen sürekli bir hareketle, kopuk kopuk geçişler şeklinde olmaksızın hareketi” ifade etmektedir. Gemi (فُلْك) için 10 defa, nehirler (أَنْهَار) için 40 defa, rüzgâr (رِيح) için 2 defa, Güneş (الشَّمْس) için 1 defa, Güneş sistemi (الشَّمْس وَالْقَمَر) için 4 defa, pınar (عَيْن) için 1 defa geçmektedir. Şuurlu varlıklar ve hayvanlar böyle hareket etmezler. Gemiler, nehirler, rüzgâr, gök cisimleri, pınarlar bu şekilde hareket ederler.

Bu ayetteki cariyeler bu şekilde hareket eden varlıkların hepsi olabilir. Bu kökten gelen Kuran’da geçen diğer ism-i fâillere bakalım.

Zariyat 3’de cariyeler (الْجَارِيَاتِ) düzenli çoğul olarak gelmiştir.

Bu iki ayette de düzensiz çoğul (الْجَوَارِ) kullanılmıştır.

58 kere fiil ve mastar olarak gelen جري kökü 6 kere de ism-i fâil olarak geçer. İsm-i fâil geçişlerinin hepsi dişildir. Hiç eril geçiş (cari) yoktur. Çünkü âkil varlıklar için bu kök kullanılmaz. Araplar kullanmışlardır ama Kuran’da böyle bir kullanım yoktur.

Bu ayette cariyelerin sıfatı “inşa edilmiş” olmalarıdır. Biz Türkçede binalara inşaat demekteyiz. Hatta bir mühendisliğe inşaat mühendisliği demekteyiz. Kuran’da bu kökü inceleyerek nelerin inşa edildiğine bakalım.

İnşa (إِنْشَاء) ile halk (خَلْق) da birbirinden ayrılmalıdır. Halk inşayı kapsar. İnşa küçükten büyüme iken halk (خَلْق) hem küçükten büyüme hem büyükten küçülme veya aynı kalma şekilde biçimlenme demektir.

İnşa ile binayı da ayırmamız gerekmektedir.

بِنَاء “bina, yapı” demektir. بني kökünden gelmiştir. İkinci bâbdan mastar olarak küçük parçaları bir araya getirerek yeni bir yapı ortaya çıkarmak manasındadır. Bu mastar manasından ortaya çıkarılan yapı manasında بِنَاءٌ “bina, yapı” anlamındadır. بُنْيَان da “yapı” demektir. بِنَاء genel anlamlı iken بُنْيَان insanların kullandığı ev, kale, makine, alet gibi her tür yapının adıdır.

Bina ile inşanın farkı: İnşa içine giren malzeme girmeden önceki şeklini korumaz. İnşa içinde değişikliğe uğrayarak bulunur. Bina içine giren malzeme ise şeklini koruyarak bina içinde bulunur. Bu anlamda inşayı senteze, binayı ise modüler kuruluma benzetebiliriz.

Bunu Rad 12’deki ağır bulutların inşasıyla (يُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ) analiz edelim.

1) Buharlaşma ve çekirdeklenme: Su, deniz/göl/toprak yüzeyinden buharlaşarak görünmez su buharı halinde yükselir. Yükselen hava soğudukça, atmosferdeki toz, tuz kristalleri veya polen gibi mikroskobik parçacıkların (yoğuşma çekirdekleri) etrafında su buharı yoğuşmaya başlar. Bunlar mikron boyutunda, milyonlarca minik su damlacığı oluşturur. Bir bulut aslında bu damlacıkların ışığı saçmasıyla görünür hale gelir.

2) Damlacıkların büyümesi (koalesans): Bulut içinde hava akımları damlacıkları sürekli çarpıştırır; çarpışan damlacıklar birleşerek (koalesans) daha büyük damlacıklar oluşturur. Her damlacık, komşularını yutarak kütlesini artırır.

3) Ağırlaşma (sakîl olma): Damlacıklar büyüdükçe bulutun su içeriği (likit su yoğunluğu) artar ve ثَقِيل (ağır) sıfatını kazanmış olur. Yeterince su biriktiren bulutlar koyulaşır. Çünkü artık ışığı geçirmeyecek kadar yoğun su/buz kristali taşımaktadır.

4) Yükselme ve soğuma: Bulut dikey olarak büyümeye devam ederse üst kısımlar donma seviyesinin üstüne çıkar. Burada damlacıklar donarak buz kristallerine dönüşür. Buz kristalleri etrafındaki su buharını daha hızlı çeker, bu da büyümeyi hızlandırır.

5) Yağış eşiği: Damlacık/buz kristali, havadaki yukarı akım kuvvetini (bulutu yukarıda tutan rüzgâr) yenecek kadar ağırlaştığında artık askıda kalamaz ve düşmeye başlar. Yani “ağır bulut” tabiri gerçekten fiziksel bir eşiktir. Kütle, taşıyıcı gücü (yukarı hava akımı) aştığında yağmur veya dolu olarak düşer.

Bu süreç, inşa tanımına uyar. Dışarıdan malzeme yani su buharı ve çarpışan damlacıklar alarak yapının artarak dönüşmesi bir inşadır. Bulut, başta görünmeyen bir buhar halinden, aşama aşama malzeme biriktirerek ثَقِيل (ağır) bir kütleye dönüşür. Statik bir “bina” değildir. Sürekli kütle kazanma ve dönüşmeyle dinamik bir inşa sürecidir. Bulut, tıpkı canlı bir organizma gibi dışarıdan aldığı malzemeyle (su buharı) büyüyüp değişir.

Kuran’da bu ayete çok benzeyen diğer ayet Şura suresindedir.

Bu ayette fark olarak الْمُنْشَآتُ ifadesi yoktur, rüzgârın sakinleştirilmesi ve cariyelerin (akanların) rakideler (durgunlar) haline gelmesi ifadesi vardır.

Şimdi Rahman Suresinin bu ayetini tekrar değerlendirelim. Buradaki cariyeler (الْجَوَارِ) cem-i kesre olarak gelmiştir. Cariyât (الْجَارِيَات) şeklinde cem-i salim olarak gelmemiştir. Bir sistemin parçası olan cariyeler topluluğu değildir. Her biri kendi başına bir varlıktır. İkinci özellik inşa edilmiş olmasıdır. Münşeat statik bir bina değildir. Sürekli değişim ve gelişim içindedir. Bu nedenle günümüz gemileri ile uyumlu değildir. Zaten ayette cariyeler şeklinde sıfatsal ifade gelmektedir, gemiler denmemiştir. Burada kastedilen sadece gemi olsaydı gemi denilirdi. Cariyeler dendiği için gemileri de kapsayabilir ama inşa edilmiş olması gemileri dışlamış gibi görünmekle beraber inşa edilmeyi sürekli yeni versiyonlarla daha büyük, daha gelişmiş gemiler üretmek olarak düşünebiliriz. Bu şekilde düşünürsek gemilere de uymaktadır. Alem kelimesini sivri dağ olarak, bahr kelimesini de deniz olarak kabul edersek deniz üzerinde anında göze çarpan, kendini gösteren sürekli yeni versiyonlarla daha büyük, daha gelişmiş gemiler ifade edilmiş olur. Ancak gemi değil cariye kelimesinin kullanılması Kuran’ın çağlar üstü olmasından dolayıdır diye düşünmemizi gerektirir. Bu da ileride geliştirilecek olan yüzen deniz şehirlerini bize düşündürür.

Güney Kore’nin Busan kentinde UN-Habitat, OCEANIX ve mimarlık firması BIG (Bjarke Ingels Group) iş birliğiyle yürütülen “OCEANIX Busan” projesi: Üç birbirine bağlı platform üzerinde 12.000 kişilik bir topluluk barındırması, tamamen güneş enerjisiyle çalışması ve kapalı döngü sistemleriyle kendi gıda ve temiz suyunu üretmesi planlanıyor. 100.000 sakine kadar genişleyebilecek şekilde tasarlanmış. Busan prototipinin zaman içinde organik olarak büyümesi, dönüşmesi ve mahallelerden şehirlere evrilerek sınırsızca ölçeklenebilmesi için tasarlandığı belirtiliyor. Bu proje literatürü “organik büyüme” ifadesini kullanıyor ki münşeat özelliğiyle uyum içindedir. Platformlar seracılık ve su/hava kültürü sistemleriyle organik üretim yapılan, bitkilerin yetiştirildiği tarım alanları içerecek şekilde tasarlanmış.

Benzer biçimde Maldivler’de yerel mercan formasyonlarından ilham alan altıgen adacıklardan oluşan bir yüzen şehir 2027’ye kadar hedefleniyor ve ilk prototipler Maldivler’de suya inmiş durumda.

Ayetteki “alemler gibi” ifadesi ideal olan yüzen şehirlerin dağ gibi yukarıya doğru sivrilecek şekilde yapılmasının daha uygun olduğunu düşündürmektedir.

فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ

Öyleyse ikinizin rabbinin olgularının hangisini tekzib ediyorsunuz?

فَ: İsti’nafiyye edatıdır (الْفَاءُ الاِسْتِئْنَافِيَّةُ).

بِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ: “İkinizin rabbinin olgularının hangisini tekzib ediyorsunuz?” demektir.

Buradaki آلَاءِ “olgular” demektir. ءلي kökünden isimdir. Tekili إِلًى veya أَلًى dir. Kuran’da tekil geçişi yoktur. İkinci bâbdan (أَلا - يَأْلِي) birisinin bir işi veya bir şeyi titizlikle ve çaba sarf ederek derinlemesine araştırıp etraflıca incelemesi anlamındadır. Bu bâbdan إِلًى veya أَلًى ism-i mef’ûl anlamında camid isimdir. Hakkında araştırma yapılan ve incelenen şeydir. Araştırmayı, incelemeyi ve titiz sorgulamayı gerektiren kozmik olgu veya düşündürücü meseledir. Allah’ın kâinattaki âyetleri (kozmik olgular) إِلًى dir. Kitabında anlattığı tarihsel olgular إِلًى dir. Kuran’da okuyup da anında ne olduğunu anlayamadığımız, anlamak için derin bir araştırma, bir alt yapı ve bilgi gerektiren her türlü olgu إِلًى dir. Bir şey, bir iş, gerçekleşen bir durum آلَاءِ dan ise onun olduğunu görürsün ama nasıl olduğunu anlaman için çok derin araştırma yapman, o iş üzerinde kafa yorman, incelemen gerekir. Rahman suresinde 31 kere tekrarlanan bu ayetlerin arasında geçen tüm cümleler derin araştırma yapılması, kafa yorulması ve incelenmesi gereken durumlardır.

Bu ayetten önceki ayette لَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ (O’na aittir inşa edilmiş, alemler gibi olan bahrdaki cariyeler) denmektedir. Bu da Allah’ın doğa kanunlarından fizik kanunlarının olgularını ifade etmektedir. Hem gemilerin yapılması hem de yüzen şehirlerin yapılabilmesi suyun kaldırma kuvveti, metasentrik yükseklik (kütle merkezinin doğru yükseklikte olması), dalga hidrodinamiği ve rezonans (kendi doğal salınım periyodu ile gelen dalga periyodunun rezonanslarının farklı olması) dahil pek çok fizik prensibini bilmeyi ve bunlara göre tasarım yapmayı gerektirir. Bunların her biri bir olgudur. Bu olguların bilinmesi ve anlaşılması derin bir araştırma ve bilgi birikimi gerektirir.

Teşvikiye, Yalova

11 Temmuz 2026

M. Lütfi Hocaoğlu