DESTÛRA CIVAKÎ
Zagônên Bilindbûn û Hilweşîna Şaristaniyan
BEŞA III
ZAGONA SERWET, HÊZ Û SEWREKÊ (GERÎNÊ)
1. Serwet: Nîmet e an Îmtîhan e?
Di dirêjahiya dîrokê de serwet du erkên cuda aniye cih:
* Amraza hilberîn û geşedanê
* Amraza kombûna hêzê
Gava serwet xizmeta hilberînê bike, civak bilind dibe.
Gava serwet hêzê navendî bike, civak diqerece (tengav dibe).
Her şaristanî di xalekê de bi vê azmûnê re rû bi rû dimîne.
Pirsgirêk ne hebûna serwetê ye.
Pirsgirêk sekinîna sewreka (gerîna) serwetê ye.
2. Prînsîba Sewrekê: Bingehê Hevsengiya Aborî
Di civakên saxlem de serwet:
* Bi hilberînê zêde dibe
* Bi xebatê belav dibe
* Bi bacê tê hevsengkirin
* Bi mekanîzmayên civakî tê parastin
Heke serwet di nav çîneke diyarkirî de bizivire, sîstem asê dibe.
Ev asêbûn sê encaman diafirîne:
* Çîna navîn teng dibe
* Tevgera civakî disekine
* Bawerî kêm dibe
Her şaristaniya ku çîna wê ya navîn qels bûye, şikestok bûye.
3. Sendroma Qarûn: Hilweşîna Exlaqî ya Serwetê
Di dîrokê de derûniyek heye ku bi serweta zêde re tê:
* Xwe têr dîtin
* Redkirina berpirsiyariya li hemberî civakê
* Pîrozkirina hêzê
Ev sendrom di her serdemê de dubare dibe.
Afirandina serwetê feydetî ye.
Pîrozkirina serwetê hilweşîn e.
Di cîhana modern de ev sendrom:
* Di monopolên fînansî de
* Di dêvên platformên dîjîtal de
* Di torên veberhênanê yên gerdûnî de
tê dîtin.
Her ku hêz kom dibe, kontrol qels dibe.
Her ku kontrol qels dibe, edalet xera dibe.
4. Têkiliya Serwet û Hêza Siyasî
Hêza aborî bi demê re bandorê li hêza siyasî dike.
Heke aborî:
* Siyasetê fînans bike
* Medyayê birêve bibe
* Polîtîkayên giştî teşe bide
Demokrasî bi tenê di şikl de dimîne.
Rêveberiya rastî ber bi navenda sermayeyê ve diçe.
Ev rewş olîgarşiyeke nexuya diafirîne.
5. Exlaqê Pîvan-Kêşanê: Wijdana Aboriyê
Gava exlaqê bazirganiyê di civakekê de xera bibe:
* Manîpulasyona bihayê zêde dibe
* Kalîte kêm dibe
* Bawerî namîne
Rizîna aborî piranî bi binpêkirinên exlaqî yên piçûk dest pê dike.
Kêmasiyên ku di destpêkê de wekî "normal" tên dîtin, bi demê re vediguherin gendeliya sîstemî.
6. Çîna Navîn: Tampona Şaristaniyê
Çîna navîn:
* Îstîkrarê diafirîne
* Hevsengiya xerckirinê peyda dike
* Tansiyona civakî dimije
Heke di civakê de serwet:
* Li jor kom bibe
* Li jêr feqîriyê zêde bike
Çîna navîn qels dibe. Hilweşîna çîna navîn alarma şaristaniyê ye.
7. Edaleta Bacê û Girêdana Civakî
Sîstema bacê, neynika exlaqî ya civakê ye.
Baca adil:
* Dilsoziyê diafirîne
* Hestê berpirsiyariyê ava dike
Baca neadil:
* Qaçaxçîtiyê zêde dike
* Baweriya bi dewletê kêm dike
* Aboriyên paralel diafirîne
8. Serweta Dîjîtal: Qada Hêza Nû
Îro serwet tenê ax, pîşesazî an jî bank nîn e.
Serweta nû li ser van e:
* Dane (Veri)
* Algorîtma
* Tevgera bikarhêner
* Binesaziya dîjîtal
Kontrola daneyê, tê wateya kontrola aborî.
Kontrola algorîtmayê, tê wateya kontrola raya giştî.
Ev komkirina hêza nû, ji komkirina serweta klasîk metrsîdartir e; ji ber ku nexuya ye.
9. Encamên Sosyolojîk ên Kombûna Serwetê
Heke serwet di destê elîteke teng de kom bibe:
* Temsîliyeta siyasî qels dibe
* Derfetên perwerdehiyê dibin neyeksan
* Tevgera civakî disekine
* Hêvî kêm dibe
Winda kirina hêviyê, qonaxa herî xeternak a civakê ye. Heke mirov dest ji hilberînê berde, sîstem hildiweşe.
10. Parastina Sewrekê: Çareseriya Sîstemî
Ji bo şaristaniyeke saxlem:
* Tekelparêzî (monopol) divê were kontrolkirin
* Pêşbazî divê were parastin
* Mekanîzmayên ewlehiya civakî divê werin xurtkirin
* Karsaziya bi liyakat divê were teşvîqkirin
Ne dijminatiya serwetê, lê hevsengiya serwetê bingeh e.
Hilberîn tê teşvîqkirin; komkirin (li ser hev deynîn) tê sînordarkirin.
ENCAMA BEŞA III
Civaka ku serwetê hilnayîne, feqîr dibe.
Civaka ku serwetê hevseng nake, parçe dibe.
Ji bo domdariya şaristaniyê:
> Divê hêz bigere,
> Serwet belav bibe,
> Kontrol bixebite.
>
Nexwe, zagona dîrokê dest bi xebatê dike.