TEORİYA RÊVEBERIYÊ
Sosyolog Zeki Altuboğa
BEŞA 14: ABORÎ, KREDÎ, HEVPARÎ Û MEKANÎZMAYA PARVEKIRINÊ
14.1 ABORÎ Û PARVEKIRINA KAR (DABEŞKIRINA KAR)
Aborî, di nav civakê de mekanîzmaya dabeşkirina kar e. Mirovan:
* Dema hilberînê û wezîfeyan diyar dikin
* Çavkaniyan organîze dikin
* Ji bo berjewendiya civakê kedê didin
Quran:
«“Malên xwe di nav xwe de bi bazirganiyê zêde bikin; bêyî ku hûn zilm û neheqiyê bikin.” (Nîsa 29)»
Hedîs:
> «“Her kes mafê xwe heye ku berdêla keda xwe bistîne.”»
Încîl:
«“Divê her karker berdêla keda xwe bistîne.” (Lûqa 10:7)»
14.2 KREDÎ Û BIKARANÎNA ÇAVKANIYAN
* Kredî → Mafê bikaranîna derfetên civakê dide kesan.
* Bikaranîn → Ji bo hilberîn û feydeyê divê bi plan be.
* Vegerrandin → Dewra krediyê nîzama civakê xurt dike.
Quran:
> «“Deyn û deynên xwe binivîsin û bi dadperwerî tesdîq bikin.” (Beqere 282)»
Hedîs:
> «“Bi wî yê ku deyn dide û bi wî yê ku deyn digire re bi dadperwerî tevbigerin.”»
14.3 HEVPARÎ Û REFAHA CIVAKÎ
* Hevparî → Refaha civakê xurt dike.
* Alîkariya hewcedaran → Bawerî û yekîtiyê ava dike.
* Mekanîzmayên hevpar → Di birêvebirina krîz û çavkaniyan de bi bandor in.
Quran:
> «“Yên qenciyê dikin, yên ku malên xwe di riya Xwedê de xerc dikin û bi hev re alîkariyê dikin, bereketê dibînin.” (Beqere 261)»
>
Hedîs:
> «“Mumin birayên hev in; hev diparêzin û piştgiriya hev dikin.”»
14.4 MEKANÎZMAYA PARVEKIRINÊ
* Parvekirin → Li ser bingeha ked û hewcedariyê ye.
* Dabeşkirina mûçe û mal → Divê adil û şefaf be.
* Baweriya civakê → Bi rawestîna li ser soza xwe û bi dadperweriyê tê dabînkirin.
Quran:
> «“Qenciyê bikin û parve bikin; mal bi dadperwerî dabeş bikin.” (Hedîd 7)»
>
Îbn Xeldûn:
* Parvekirin, hevparî û îstîkrara civakê peyda dike.
* Dabeşkirina adil, rê li ber hilweşîna civakî digire.
14.5 ALIMÊN ÎSLAMÊ
Îmam Xezalî:
* Kredî û parvekirin, bingeha dadperwerî û refaha civakê ne.
* Hevparî, ruhiyeta civakê xurt dike.
Farabî:
* Aborî divê bi plan, bi zanebûn û exlaqî be.
* Dabeşkirina kar û parvekirin, nîzama civakê diparêze.
14.6 FELSREFA MODERN Û SOSYOLOJÎ
Adam Smith:
* Dabeşkirina kar, hilberînê zêde dike.
* Kredî û bazirganî, piştgiriya refaha civakê dike.
Karl Marx:
* Hevparî; bi hilberîn û parvekirina çavkaniyan re, dadperweriya çînî pêk tîne.
Elinor Ostrom:
* Birêvebirina çavkaniyên hevpar, bi qaîde û hevkariyê re dibe domdar.
14.7 DI BAJAREN MEZIN Û GUNDÊN HUNERÊ DE SEBÊDAN (UYGULAMA)
* Kredî → Ji bo hilberîna hunermendan derfeta destpêkê peyda dike.
* Parvekirin → Dahatên bilêt û xelatan bi dadperwerî têne dabeşkirin.
* Hevparî → Baweriya di navbera civak û hunermendan de xurt dike.
14.8 ENCAMA TEORÎK
Aborî, kredî, hevparî û parvekirin:
* Refaha civakê dabîn dikin.
* Divê bi dadperwerî û plankirinê re werin piştgirîkirin.
* Bi rêveberiya domdar û şefaf re civak xurt dibe.
> «Aborî birrbirra pişta civakê ye; kredî û hevparî xwîna wê ye; parvekirin jî ruhê wê ye. Gava ku ev her sê bi ahengî bixebitin, civak xurt dibe.»
Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa