TEORİYA RÊVABERİYÊ (YÖNETİM TEORİSİ)

Sosyolog Zekî Altuboğa

BEŞA 15: MEKANÎZMAYA RÊVABERÎ, PARVEKIRINA CIVAKÎ Û PLANKIRINÊ

15.1 RÊVABERÎ Û ORGANÎZASYON

Rêvaberî; di nav civakê de birêvebirina çavkanî, peywir û pêvajoyan e bi şêweyekî plankirî û adilane. Pîvanên bingehîn:

* Mekanîzmaya biryardanê → Divê adil û şeffaf be.

* Organîzasyon → Hilberîn û parvekirinê bi awayekî herî baş bi rê ve dibe.

* Kontrol (Denetim) → Lihevhatina bi qaîdeyan re dabîn dike.

Qur’an:

«“Yên ku we ferman dane wan, divê karên xwe bi awayê herî baş bikin û ji edaletê veneqetin.” (Nîsa 58)»

Hedîs:

«“Yê ku nikaribe nîzamê bide karê xwe, nikare nîzamê bide kesên din jî.”»

15.2 PARVEKIRINA CIVAKÎ Û MODELA MEAŞA SABÎT

Parvekirina civakî; divê li gorî ked û hewcedariyê be. Ji bo vê yekê em pergala "Du Meaşên Sabît" pêşniyar dikin:

* Meaşa Hevwelatiya Cîhanê: Dewlemendiyên bin erdê û maden, milkê hevpar ê hemû mirovahiyê ne. Divê ev dahat rasterast ji bo hemû mirovan bê parvekirin.

* Meaşa Hevwelatiya Welat: Piştî ku lêçûnên cemawerî (kamu) hatin dayîn, budçeya mayî bi wekhevî li ser hevwelatiyên welat tê parvekirin.

* Edalet → Bawerî û yekîtiyê ava dike.

* Şeffafî → Pêşî li nakokiyên nav civakê digire.

Qur’an:

«“Malên xwe bêyî neheqî û bêyî ku ji pîvanê derkevin, parve bikin.” (En’am 152)»

Tewrat:

«“Ji bo kesên hewcedar parvekirinê bikin; pîvana adil bi kar bînin.” (Derketin 16:18)»

Hedîs:

«“Yê ku têr razê û cîranê wî birçî be, ne ji me ye.”»

15.3 PLANKIRIN Û KOORDÎNASYON

* Plankirin → Herikîna çavkanî û hilberînê saz dike.

* Koordînasyon → Yekîneyên cuda yên civakê bi hev re hemwext (senkronîze) dike.

* Şopandin (İzleme) → Bandora pêkanînê dipîve û dema pêwîst be serast dike.

Qur’an:

«“Karên xwe plan bikin û heke pêwîst be bipîvin; dema her karekî heye.” (Esr 1-3)»

Hedîs:

«“Yê ku planeke baş dike, nîvê karê xwe qedandiye.”»

15.4 NIMÛNEYÊN JI MODELÊN REFAHA CÎHANÊ

Di teoriya me de pîvanên "şeffafî û rêveberiya çavkaniyan" îro di hin welatan de bi serkeftî têne meşandin:

* Modela Norwêcê: Çavkaniyên bin erdê (petrol) di foneke dewletê de kom dike û ji bo nifşên pêşerojê diparêze. Ev, di pratîkê de nimûneya "Meaşa Hevwelatiyê" ya me ye.

* Modela Swîsreyê: Rêvaberiyê di nav yekîneyên herêmî (kantontan) de belav dike û demokrasiya rasterast esas digire.

* Modela Singapûrê: Tevî ku çavkaniyên wê kêm in jî, bi organîzasyoneke liyakatî û plankirineke bêkêmasî refaha civakî ava kiriye.

15.5 VÎZYONA RÊVABERÎ YA PÊŞEROJÊ

Di cîhana pêşerojê de rêvaberî dê li ser bingeha "edaleta teknolojîk" ava bibe:

* Sîstemên Otonom (DAO): Rêvaberî dê bi peymanên dîjîtal ên şeffaf û bêyî xeletiya mirovî bê meşandin.

* Plankirina Zekaya Sûntî (AI): Parvekirina çavkaniyan li gorî hewcedariyê, bi algorîtmayên ku daneyan analîz dikin dê bê senkronîzekirin.

* Meaşa Gerdûnî: Bi robotbûna hilberînê re, pergala "Meaşa Sabît" a ku em pêşniyar dikin, dê ji bo "Aştiya Cîhanê" (Barîş Düzeni) bibe neçariyek.

15.6 ZANAYÊN ÎSLAMÊ Û SOSYOLOJIYA MODERN

Zanayên Îslamê:

* Farabî: Rêvaberî ji bo nîzama civakê û "Bajarê Biîlham/Erdemî" pêwîst e.

* Îbn Xeldûn: Parvekirina civakî, piştgirî (asabiye) û baweriyê ava dike.

* Îmam Xezalî: Zanyarî û exlaq di rêvaberiyê de rewayiya biryaran dabîn dike.

Felsefeya Modern:

* Max Weber: Hiyerarşiya rasyonel û dabeşkirina karan berhemdariyê zêde dike.

* Henri Fayol: Plankirin, organîzasyon û koordînasyon pênc stûnên rêvaberiyê ne.

* Peter Drucker: Rêvaberiyeke bi bandor, bikaranîna rast a çavkaniyan û zêdekirina refaha civakê ye.

15.7 PÊKANÎNA LI BAJARÊN MEZIN Û GUNDÊN HUNERÊ

* Rêvaberî: Li gundên hunerê mekanîzmaya xelat, bilêt û çavkaniyan organîze dike.

* Plankirin: Salnameya festîval û çalakiyan bi awayekî ku hemû civakê bigire nav xwe optimize dike.

* Parvekirin: Di navbera hunermend, îdare û civakê de dabeşkirineke adil a mafan dabîn dike.

15.8 ENCAMA TEORÎK

Rêvaberî, parvekirina civakî û plankirin:

* Refah û hilberîna civakê zêde dike.

* Bi edalet, şeffafî û koordînasyonê bihêz dibe.

* Avahiyeke civakî ya mayînde ava dike.

«Rêvaberî stûna piştê ya civakê ye; parvekirin xwîna wê ye; plankirin jî mejiyê wê ye. Dema ku ev her sê bi hev re di nava ahengê de bixebitin, civak dibe xwedî nîzam û hêz.»

Sosyolog Marangoz Zeki Altuboğa