TEORÎYA RÊVEBERİYÊ
(TEORÎYA RÊVEBIRINÊ)
Sosyolog Zekî Altuboğa
BÊŞA 13: MEKANÎZMAYA HAKİMİYET, DÎN, DAXWAZ Û DERFETAN
13.1 HAKİMİYET Û HEVSENGIYA HÊZÊ
Hakimiyet, bi yekbûna endamên civakê re wekî hebûneke yekta qezenckirina hêzê ye. Di rêveberiyê de:
* Otorîte → Bi zanist û agahiyê tê piştgirîkirin.
* Mekanîzmaya Biryarê → Li gorî hewcedariyên civakê dixebite.
* Hêz → Bi bawerî û îradeyê rewa dibe.
> Mînaka Norwêcê: Norwêc di "Indeksa Demokrasiyê" de di rêza yekem de ye. Li vir hakimiyet ne bi zextê, lê bi şefafiyeta agahiyê tê meşandin. Baweriya gel a bi saziyên dewletê, hêza biryardanê ya rêveberiyê rewa û xurt dike.
13.2 DÎN Û YEKÎTIYA BAWERİYÊ
Dîn, di civakê de hevparbûna hest û hewcedariyan e. Dîn:
* Ruhê civakê yek dike.
* Hewcedariyan tespît dike.
* Dadperwerî û exlaqê xurt dike.
> Mînaka Japonyayê: Her çend civakeke sekuler be jî, felsefeya "Bushido" û "Shinto" ya ku girêdayî exlaq û yekîtiyê ye, wekî dînekî civakî kar dike. Ev "ruhê hevpar" di dema krîzan de dibe sedema hevgirtineke ku li dinyayê mînak e.
13.3 DAXWAZ Û HEWCEDARÎ
* Daxwaz → Ji bo domandina hebûna mirov û civakê pêwîst in.
* Plansazî → Bi tespîtkirina hewcedariyan dest pê dike.
* Rêveberî → Ji bo peydakirina hewcedariyan derfetan organîze dike.
> Mînaka Singapûrê: Singapûr daxwazên gel ên ji bo xanî û perwerdeyê bi "Plansaziya Neteweyî" ya pir hûr bi rê ve dibe. Dewlet daxwazê tespît dike û berî ku bibe pirsgirêk, çareseriyê dixe nav plansaziyê.
13.4 BIKARANÎNA DERFETAN (ÎMKAN)
* Derfet → Çavkaniyên civakê û derfetên hilberînê ne.
* Zanist (Îlim) → Bikaranîna herî berdar a derfetan peyda dike.
* Plansazî û Budçe → Ji bo organîzekirina derfetan mecbûrî ye.
> Mînaka Almanyayê: Modela aboriya Almanyayê li ser "Rasyonalîzmê" ava bûye. Ew her "îmkaneke" (derfet) kêm bi zanistî û teknolojiyê veguherînin hilberîneke mezin. Budçeya wan li ser bingeha "îlim" û "berdarî" (verimlilik) tê amadekirin.
13.5 ZANYARÊN ÎSLAMÊ
* İmam Gazalî: Hakimiyet divê bi zanist û dadperweriyê bibe yek. Derfet divê ji bo refaha giştî bên bikaranîn.
* İbn Xaldûn: Rêveberiya daxwaz û derfetan ji bo domdariya civakê krîtîk e.
* Farabî: Çavkaniya rewayiya hakimiyetê zanist û bawerî ye.
13.6 FÎLSEFEYA MODERN Û SOSYOLOJÎ
* Thomas Hobbes: Hakimiyet bingeha nîzama civakê ye (Peymana Civakî).
* John Locke: Daxwaz û hewcedariyên rewa bingeha rêveberiyê ne. Parvekirina adil a çavkaniyan azadiyê diparêze.
* Max Weber: Derfet bi rêveberiya rasyonal û burokratîk têne bikaranîn.
13.7 SEPANDINA LI BAJARÊN MEZIN
* Di Gundên Hunerê de: Hakimiyet û plansazî, bi yekîtiya civakê û rêveberiya derfetan tê meşandin.
* Daxwaz: Bi mekanîzmaya "bilêt û xelatê" têne organîzekirin.
* Derfet: Di navbera civak, hunermend û îdareyê de bi rengekî adil û domdar têne parvekirin.
13.8 ENCAMA TEORÎK
Hakimiyet, dîn, daxwaz û derfet:
* Nîzam û refaha civakê peyda dikin.
* Divê bi zanist û dadperweriyê bên piştgirîkirin.
* Bi plansazî û parvekirina adil dibin domdar.
> "Hakimiyet, bedena civakê ye; dîn û bawerî, ruhê wê ye; daxwaz û derfet jî organên wê ne. Gava ev bi hev re bixebitin, civak xurt dibe û dibe xwedî nîzam."
Sosyolog Zekî Altuboğa