TEORIYA RÊVEBERIYÊ
BEŞA 9: ABORÎ, KREDÎ Û MEKANÎZMAYA PIŞTGIRIYÊ
9.1 PÊNASÎNA ABORIYÊ
Aborî, sîstemeke wisa ye ku çavkaniyên civakê, pêvajoyên hilberîn, belavkirin û xerckirinê birêkûpêk dike. Mekanîzmayên wê yên bingehîn:
* Hilberîn → Pêdiviyên civakê peyda dike.
* Kredî → Derfeta hilberîn û veberhênanê (yatirim) çêdike.
* Piştgirî → Girêdanên civakî û baweriyê xurt dike.
9.2 DI QURANÊ DE ABORÎ Û PIŞTGIRÎ
Quran, aborî û piştgiriyê bi vî awayî pênase dike:
> «“Malên xwe di rêya Xwedê de xerc bikin; hûn ê ji bo xwe qenciyekê bikin.” (Beqere 261)»
> «“Di têkiliyên deyn û deynstandinê de adil bin, maf biparêzin.” (Nîsa 29)»
> «“Nebin bar li ser milê hevdu; alîkariya hewcedaran bikin.” (Maîde 2)»
> «“Kî înfaq bike (bibexşîne), Xwedê malê wî zêde dike.” (Hedîd 18)»
>
Ev ayet; li ser çalakiya aborî, dadmendî û piştgiriyê rêberiyê dikin.
9.3 DI HEDÎSAN DE ABORÎ Û KREDÎ
Pêxemberê me (s.a.v) wiha ferman dike:
* «“Yê ku cîranê wî birçî be û ew bi zikê tê razê, ne ji me ye.”»
* «“Heqê karker, beriya ku xwêdana wî ziwa bibe bidinê.”»
* «“Yê deyn girtiye nexin tengasiyê; hêsaniyê nîşan bidin.”»
* «“Parvekirin, bereketa mal zêde dike.”»
9.4 KRÎSTÎYANÎ Û KELÊTÛRÊN DIN
✝️ Încîl
«“Mala xwe bi cîranê xwe re parve bike; alîkariya xizanan bike.” (Lûqa 3:11)»
«“Serwetê rast bikar bîne, adil be û xizmeta mirovan bike.”»
📜 Tewrat
«“Dema tu krediyê didî faîzê nexebitîne; yê di tengasiyê de ye neperçiqîne.”»
🔬 Encam
Deqên îlahî, aborî û krediyê bi vî awayî dibînin:
* Li ser bingeha dadmendiyê
* Bi armanca piştgiriyê
* Bi berpirsiyariya exlaqî
9.5 ALIMÊN ÎSLAMÊ
Îmam Xezalî
* Çalakiya aborî → Divê bi berpirsiyariya civakî re were kirin.
* Piştgirî û alîkarî → Nîşaneya dadmendiyê ye.
Îbn Xeldûn
* Dabeşkirina kar û kredî → Refaha civakê diyar dike.
* Heke piştgirî qels be → Dewlet û civak hildiweşe.
Farabî
* Aborî → Divê bi mekanîzmayên hilberîn, parvekirin û krediyê bi plansazî be.
* Refaha civakê → Bi piştgiriyê zêde dibe.
9.6 FELSÊFEYA MODERN Û SOSYOLOJÎ
Adam Smith
* Dabeşkirina kar → Hilberînê zêde dike.
* Mekanîzmaya bazarê → Dabeşkirina çavkaniyan a adil û bikêrhatî peyda dike.
Karl Marx
* Piştgirî û hilberîna kolektîf → Bingehê dadmendiya çînî ye.
Max Weber
* Çalakiya aborî → Divê di çarçoveyeke rasyonel û exlaqî de be.
9.7 MEKANÎZMAYA KREDIYÊ
* Beşdar → Derfetên civakê bikar tîne.
* Hildiberîne → Beşdariyê dike.
* Paş ve dide → Hevsengî û bawerî pêk tê.
«Quran: “Di karên deyn û deynstandinê de adil bin.” (Nîsa 29)»
«Hedîs: “Hêsaniyê nîşanî deyndar bidin; riya qezenca helal ev e.”»
9.8 PIŞTGIRÎ Û EWLEHIYA CIVAKÎ
* Piştgirî → Yekitî û refaha civakê.
* Alîkarî → Parastina hewcedaran.
* Ewlehiya Civakî → Îstîkrara aborî.
Quran: «“Alîkariya hev bikin; ji guneh û dijminatiyê dûr bikevin.” (Maîde 2)»
Hedîs: «“Misilmanek, nabe ku zirarê bide yê din, divê alîkariya wî bike.”»
9.9 PLANSAZIYA ABORÎ
* Tespîtkirina pêdiviyan → Bi zanist û îstîxbaratê tê diyarkirin.
* Hilberîn → Bi rêvebirî û beşdariya civakê tê meşandin.
* Belavkirin → Bi awayekî adil, plansazî û bi belgeyan pêk tê.
9.10 DI BAJARÊN MEZIN Û NAVENDÊN HUNERÊ DE ABORÎ
* Di gundên hunerê de → Dahatên hilberîn, bilet û xelatan bi rêvebiriyê re tê parvekirin.
* Piştgirî → Di navbera hunermend û civakê de tê avakirin.
* Mekanîzmaya kredî û xelatê → Teşvîq û zêdebûna hilberînê peyda dike.
9.11 ENCAMÊN TEORÎK
Aborî, kredî û piştgirî:
* Yekitî û refaha civakî zêde dike.
* Mekanîzmayên hilberîn û parvekirinê xurt dike.
* Heke exlaqî, adil û plansazî be, dibe mayînde.
> «Aborî, ne tenê birêvebirina mal û pere ye; ew şêwazê berbiçav ê bawerî, beşdarî û piştgiriya di nav civakê de ye.»