HEVALTIYA JIDIL

BÊŞA I

MIROV TENÊ JI BO XWE DIJÎ?

3. MADDE

YEKEMÎN GIRÊDAN: DAYIK Û ZAROK

Xeratê Civaknas Zeki Altuboğa

3.1. Xala destpêkê ya têkiliyên mirovî

Yek ji mezintirîn têkiliyên civakî yên di jiyana mirov de, têkiliya navbera zarok û kesê ku li wî/wê dinerê ye.

Gelek civak vê têkiliyê bi rêya "dayik û zarok" difikirin.

Lê belê ji aliyê zanistî ve pêwîst e ku mirov îfadeyeke berfirehtir bi kar bîne:

Zarok û kes an kesên ku lê dinerin.

Chiku di nava dîroka mirovahiyê de di xwedîkirina zarokan de ne tenê dayika biyolojîk; bav, dapîr, bapîr, xwişk û birat, xizm û endamên civakê jî rol lîstine.

Ji ber vê yekê, sernavê "dayik û zarok" wê ji şirovekirina têkiliyeke biyolojîk wêdetir, ji bo lêkolîna ezmûna ewil a xwedîkirin û girêdanê ya mirov re bê bikaranîn.

Ev têkiliya ewil giring e.

Ji ber ku zarok hê berî ku cîhanê nas bike, dest bi danîna têkiliyan bi cîhanê re dike.

Hê ku neaxive jî têkiliyê datîne.

Hê ku nikaribe nêrînên xwe bîne ziman jî hewcedariyên xwe nîşan dide.

Hê ku têgîna civakê nizanibe jî dest bi bûyîna bangekî civakî dike.

3.2. Yekemîn hewcedariya mirovê ku tê dinyayê

Hewcedariyên mirovê ku nû ji dayik bûye gelekî bingehîn in:

Xwarin.

Germ man.

Paqij bûn.

Xew.

Parastin.

Dema ku aciz bibe bê aramkirin.

Hîskirina nêzîkatiyê.

Ev di nihêrîna ewil de tenê wekî hewcedariyên biyolojîk xuya dikin.

Lê belê bi demê re aliyekî civakî yê van hewcedariyan derdikeve holê.

Zarok nikare birçîbûna xwe bi tena serê xwe çareser bike.

Pêwîstiya wî bi xwedîkirina kesekî din heye.

Dema ku sar dibe, pêwîst e kesek wî biparêze.

Dema ku ditirse, hebûna kesekî dikare aram bike.

Bi vî rengî hewcedariya biyolojîk û têkiliya civakî bi hev ve tên girêdan.

Yek ji taybetmendiyên herî giring ên cureyê mirov jî ev e:

Beşeke girîng a hewcedariyên biyolojîk bi rêya têkiliyên civakî tên pêkanîn.

3.3. Dayik ne tenê kesê ku xwedî dike ye

Dema ku dayik dibe yekemîn kesê ku li zarokê dinere, rola wê ne tenê bi têrkirinê re sînorkirî ye.

Zarok dest bi naskirina van tiştên dayikê dike:

dengê wê,

rûyê wê,

bêhna wê,

destdana wê,

tevgerên wê.

Ev dubarekirin dibin alîkar ku zarok derdora xwe bike tiştekî ku pêşbînîkirina wê hêsan be.

Zarok bi demê re van ezmûnan dijî:

"Ev deng naskirî ye."

"Ev rû naskirî ye."

"Ev destdan naskirî ye."

Bi vî rengî cîhan êdî ne tiştekî ku bi tije nenas e.

Têkiliyên naskirî dest bi avabûnê dikin.

Ev pêvajo ji bo pêşveçûna hesta pêbaweriyê gelekî giring e.

3.4. Pêbawerî di demekê de dernakeve holê

Pêbawerî carinan tenê wekî hestonekî tê fikirîn.

Lê belê pêbawerî di eynî demê de hêviyek e.

Dema ku zarok ezmûnan carekê li dû carekê dijî, dikare dest bi pêşbînîkirina tevgerên kesên derdora xwe bike.

Digirî.

Kesek tê.

Diçûre.

Kesek têr dike.

Tirsê dikişîne.

Kesek wî aram dike.

Dikeve xewê.

Dema ku hişyar dibe rûyên naskirî dibîne.

Ev dubarekirin dikarin cîhanê bikin tiştekî ku bêtir tê pêşbînîkirin.

Bi vî rengî ji bo zarok:

"Dema ku ez pêwîstî pê bibînim, îhtimal heye ku kesên bersivê bidin hebin."

hêviyeke bingehîn dikare pêş bikeve.

Ev hêvî dikare di avakirina têkiliyên civakî yên paşerojê de giring be.

3.5. Têoriya Girêdanê (Bağlanma Kuramı)

Mijara girêdanê bi taybetî ji aliyê psîkiyatrîst û psîkoanalîst John Bowlby ve bi awayekî sîstematîk hatiye girtin.

Bowlby, lêgerîna nêzîkatiyê ya zarokan bo kesên ku li wan dinerin, wekî yek ji taybetmendiyên bingehîn ên pêşveçûna mirov nirxandiye.

Xebatên Mary Ainsworth jî derxistine holê ku têkiliya navbera kesê ku li zarok dinerê û zarok de dikare nîşanî cureyên ciyawaz ên girêdanê bide.

Xaleke giring heye ku divê li vir bê baldarîgirtin:

Girêdan, ne heman tişt e bi "zarokî pir hezkirinê re".

Girêdan, pergala ewlehî û nêzîkatiyê îfade dike ku zarok bi kesê ku li wî/wê dinerê re ava dike.

Zarok dema derdora xwe lêkolîn dike, dema ku pêwîst bike dikare vegere cem kesê ku lê dinerê.

Ji ber vê yekê di psîkolojiyê de kesê ku li zarok dinerê carinan bi têgîna "binkeya ewle" tê şirovekirin.

Zarok cîhanê lêkolîn dike.

Lê dema ku pêwîstî hebe têkiliyek heye ku dikare vegere serê wê.

3.6. Têgîna binkeya ewle

Ji bo ku zarok cîhanê lêkolîn bike ne hewce ye ku bi tenê bê hiştin.

Berevajî vê yekê, hebûna têkiliyeke ku pê bawer dike dikare cesareta lêkolînê zêde bike.

Zarok li nêzî dayika xwe an kesê ku li wî dinerê dilîze.

Hinekî dûr dikeve.

Cîhanê lêkolîn dike.

Paşê vedigere.

Dîsa dûr dikeve.

Dîsa vedigere.

Ev tevger dikare bi vî rengî bê fikirîn:

ewlehî → lêkolîn → veger → ji nû ve ewlehî

Ev ne tenê ji bo zaroktiyê, ji bo hemû jiyana mirov jî modelekî watedar e.

Mirov bi saya wan têkiliyên ku pê bawer dike, dikare ji bo ceribandina tiştên nû vekiriir be.

3.7. Girêdayîtî û pêbawerî ne heman tişt in

Zarok bi kesê ku li wî dinerê ve girêdayî ye.

Lê belê pêbawerî bixwe ne girêdayîtî ye.

Armanca pêşveçûneke tendurist ne ew e ku zarok heta bi hetayê girêdayîyê kesê ku li wî dinerê bimîne.

Armanc bi demê re:

ji girêdayîtiniyê ber bi xweseriyê ve

derbasbûn e.

Zarok fêrî meşînê dibe.

Fêrî axaftinê dibe.

Dest bi dayîna biryarên xwe dike.

Hevalan peyda dike.

Diçe dibistanê.

Pîşeyekî digire dest.

Jiyana xwe ava dike.

Paradoksa têkiliya tendurist li vir derdikeve holê:

Girêdana ewle ne mecbûr e ku dijminê serbixwebûnê be; di şert û mercên guncaw de dikare bibe zemîna serbixwebûnê.

3.8. Têkiliya dayik û zarok ne yekalî ye

Di nihêrîna eval de têkiliyek wisa xuya dike ku mezin bi temamî li zarok dinerê.

Lê belê têkiliyek yekalî nîne.

Zarok jî bandorê li tevgerên kesê ku li wî dinerê dike.

Girîna wî mezin dixe nava tevgereken.

Kenê wî dikare bandorê li hestê mezin bike.

Nêrîna wî balê mezin dikişîne ser xwe.

Tevgerên wî dikarin awayê lênerînê biguherînin.

Ji ber vê yekê zarok ne tiştekî pasîf e.

Zarok di nava têkiliyê de özneyekî (qelibekî) çalak e.

Ev nêrîn ji aliyê sosyolojiyê ve giring e.

Ji ber ku mirov ji wê gavê ve ku tê dinyayê, dest bi bûyîna bangekî dike ku ne tenê derdora xwe distîne, belkî bandorê lê jî dike.

3.9. Yekemîn pêwendî berî gotinan dest pê dike

Zarok berî ku biaxive têkiliyê datîne.

Nêrîn.

Awazê rû.

Girî.

Ken.

Derxistina dengan.

Tevgerên bedenî.

Nêzîkbûn.

Dûrketin.

Hemû ev nîşanên civakî ne.

Mezin jî van şirove dike.

Ji ber vê yekê bingehê pêwendiya mirov ne tenê peyv in.

Pêwendî di eynî demê de bi rêya:

beden + deng + nêrîn + demgirtin + bersiv

tê pêk anîn.

Paşê ziman li ser vê pergalê tê zêdekirin.

3.10. Girîngiya destdanê (têkiliya fizîkî)

Mirov zindiyekî bedenî ye.

Ji ber vê yekê destdan xwediyê ciheke giring e di têkiliyên mirovî de.

Girtina zarok li hembêzê,

hembêzkirin,

têkilî,

peydakirina destxweşiyê

di hin şert û mercan de dibe alîkar ku zarok aram bibe û têkiliya lênerînê biceribîne.

Lê li vir jî divê mirov baldar be.

Her pêwendiyeke fizîkî bixweber ne erênî ye.

Sînor û ewlehiya zarok giring in.

Ji ber wê yekê destdana tendurist divê:

ewle + guncaw + bi rêzgirtineke dualî

be.

3.11. Bîra dengî

Zarok dikare ji demên ewil ve dengê kesê ku li wî dinerê ji yên din veqetîne.

Deng ne tenê agahiyan hildigire.

Di eynî demê de nîşaneke hestyarî jî hildigire.

Dengekî aram:

"Li vir tu xeterî nîne."

peyamê bide.

Dengekî hişk û tirsok:

"Hişyar be."

peyamê çêke.

Ji ber vê yekê di pêwendiyê de ne tenê peyv, çawaniya gotina peyvan jî giring e.

Di têkiliyên mezinan de jî ev rewş dewam dike.

Carinan ji peyva ku hevalek dibêje bêtir, tonê deng tê bîra mirov.

Ji ber vê yekê têkiliyên mirovî ne tenê ji hevokên mantiqî pêk tên.

Tonê hestyarî jî perçeyekî têkiliyê ye.

3.12. Ayîna me ya ewil

Zarok cara ewil di nava bertekên kesên din de dest bi dîtina xwe dike.

Dikenê.

Di bersivê de dikare kenekî bibîne.

Deng derdixe.

Kesek bersivê dide.

Tevdigere.

Kesek lê dinerê.

Bi vî rengî zarok ezmûna:

"Ez dikarim bandorê bikim."

dijî.

Ev ezmûneke pir giring e.

Ji ber ku mirov paşê di nava civakê de hamê van pirsan dike:

"Dengê min tê bihîstin?"

"Min dibînin?"

"Tevgera min xwediyê bandorekê ye?"

Ne rast e ku mirov di navbera bûnara takekesî û bûnara civakî de wekheviyeke rasterast bide avakirin.

Lê di her duyan de jî temayeke hevpar heye:

Karîna bandorkirinê.

3.13. Girêdana ewil û xwebûn (benlik)

Algorîtmaya xwebûnê ya zarokî bi demê re pêş dikeve.

Dema ku dibêje "Ez":

bedena xwe,

hestên xwe,

daxwazên xwe,

bîra xwe,

têkiliyên xwe

wekî bîneke giştî algorîmî dike.

Di vê pêvajoyê de bertekên kesên ku li zarok dinerin jî giring in.

Heke hestên zarok her tim bên biçûkxistin:

"Tu negirî."

"Tu netirse."

"Tu tiştekî hîs nakî."

bi rengê van bertekan re rû bi rû bimîne, dikare di fêmkirina hestên xwe de zehmetiyê bikişîne.

Li hemberî vê yekê, di wan têkiliyên ku hestên wî tên naskirin de zarok:

"Ez ditirsim."

"Ez xemgîn im."

"Ez kêfxweş im."

"Ez bi hêrs im."

fêrî navdayîna hestên xwe dibe.

Naskirina hestê ne heman tişt e bi kontrolkirina hestê re.

Lê naskirina hestê dikare bibe yek ji pêngavên ewil ên rêkxistina wê.

3.14. Dayik ne hemû cîhana zarok e

Li vir divê em cudahiyeke zanistî ya giring bikin.

Girêdana dayik û zarok dikare pir giring be.

Lê belê zarok ne tenê bi dayikê re têkiliyê datîne.

Bav,

dapîr,

bapîr,

xwişk û birat,

xizm,

kesê ku li zarokan dinerê,

mamoste,

heval

wekî van mirovên ciyawaz jî dikarin di pêşveçûna zarok de rol bilîzin.

Xwedîkirina zindiyê mirov ji aliyê civakê ve bê parvekirin di gelek civakan de diyardeyeke ku tê dîtin e.

Ji ber vê yekê ne rast e ku mirov pêşveçûna mirov tenê li ser "dayik û zarok" a ducarî sînordar bike.

Têgîna berfirehtir ev e:

tora xwedîkirinê (bakım ağı).

3.15. Tora xwedîkirinê û civaka mirovî

Yek ji taybetmendiyên giring ên komên mirovî ew e ku parvekirina xwedîkirina zarokan gengaz e.

Mezinhakirina zarokekî ne tenê çalakiyeke biyolojîk e.

Yê zarokî:

xwarin,

perwerde,

parastin,

civakîbûn,

veguhastina çanda wî

dikaribû beşdariya gelek mirovan bixwaze.

Ji ber vê yekê zarok dibe yek ji navendên girêdanên civakî.

Civak çawa tevgerê li hemberî zarokên xwe bike, der barê wê yekê de ku çawa li paşeroja xwe dinerê jî nîşanên giring dide.

3.16. Aliyê civakî yê girêdana navbera dayik û zarok

Têkiliya dayik û zarok ne tenê meseleya qada taybet e.

Avahiya aborî ya civakê jî bandorê li vê têkiliyê dike.

Dayik dixebite?

Kî li zarok dinerê?

Rewşa aborî ya malbatê çawa ye?

Gihîştina bi xizmetên tenduristiyê heye?

Piştgiriya piştî zayînê heye?

Bav berpirsiyariya xwedîkirinê parve dike?

Malbat xwediyê piştevaniya xizmên berfireh e?

Hemû ev pirs avahiya civakî ya ku li derdora têkiliya takekesî ye ava dikin.

Ji ber vê yekê şirovekirina pêşveçûna zarok tenê bi taybetmendiyên kesane yên dayikê re ji aliyê zanistî ve têrê nake.

3.17. Xizanî û xwedîkirin

Şert û mercên aborî dikarin bandorê li têkiliyên malbatê bikin.

Tengasiya madî dikare bibe sedema:

pirsgirêkên stargehê,

pirsgirêkên xwarinê,

zexta demê,

barê kar,

zêdebûna stresê.

Ev jî dikarin têkiliyên xwedîkirinê giran bikin.

Li vir cudahiyeke pir giring heye:

Ne rast e ku mirov dê û baviye ku zehmetiyên aborî dikişîne rasterast wekî "dê û bavê xirab" pênase bike.

Ji ber ku divê tevgera takekesî û şert û mercên avahî ji hev bên veqetandin.

Mirov ku mecbûr be her tim bixebite,

saetên dirêj bixebite,

fikarên madî hilgire

dikare bandorê li dema ku dikare bi zarok re derbas bike bike.

Ji ber vê yekê ji bo fêmkirina pêşveçûna zarok divê malbat ji pergala aborî ya ku tê de ye neyê qutkirin.

3.18. Barê dayikê û avahiya civakî

Dîtina xwedîkirina zarokan tenê wekî peywira jinê dikare pirsgirêkeeke din a civakî jî biafirîne.

Heke:

zarok,

karên malê,

lênerîna kal û pîran,

xwedîkirina hestyarî

bi piranî li ser milê kesekî tenê bê hiştin, barê xwedîkirinê dikare giran bibe.

Ev rewş ne ji bo xwe ya têkiliya dayik û zarok, belkî ji bo vekolîna dabeşandina keda civakî ya ku li derdora têkiliyê ye pêwîstiyekê derdixe holê.

Ji ber wê yekê:

"Dayik li zarok dinerê."

ev hevok bi tenê têrê nake.

Pirsên rastir ev e:

"Civak berpirsiyariya xwedîkirina zarokan çawa parve dike?"

3.19. Rola bav

Girêdana ewil ne tenê bi dayikê ve sînorkirî ye.

Bav jî dikare di pêşveçûna zarok de bibe fîgureke giring a xwedîkirin û têkiliyê.

Tevlibûna bav:

di lîstikê de,

lênerînê de,

guhdarkirinê de,

parastinê de,

danîna sînoran de,

piştgiriya serbixwebûna zarok de

dikare ezmûnên civakî yên zarok cihêreng bike.

Ji ber vê yekê di nêrîna modern a xwedîkirinê de dê û bavkirin ne tenê peydakirina debara aborî ye.

Lênerîn û xwedîdanîn jî di navenda dê û bavkirinê de ye.

3.20. Têkiliya navbera bav û zarok

Zarok dikare bi mezinên ciyawaz re awayên têkiliyên ciyawaz pêş bixe.

Kesek dikare bibe aramker.

Kesek dikare bibe hevalê lîstikê.

Kesek dikare bibe hînker.

Kesek dikare bibe piştgirê lêkolîna derdorê.

Hemû ev têkili cîhana civakî ya zarok berfireh dikin.

Ji ber vê yekê karîna zarok a danîna têkiliyê bi çend mezinên pêbawer re dikare bibe çavkaniyeke civakî ya giring.

3.21. Xwişk û birat: yekemîn têkiliyên civakî yên asoyî

Di têkiliya bi dayik û bav re de cûreyeke têkiliya stûnî heye.

Di têkiliyên xwişk û birat de qadeke civakî ya asoyîtir derdikeve holê.

Zarok:

parvekirinê,

pêşbaziyê,

lihevkirinê,

şerkeriyê,

aştiyê,

danîna sînoran,

hînkirina sînorê kesê din

di nava têkiliyên xwişk û birat de dikare biceribîne.

Ji ber vê yekê xwişk û biratî dikare bibe labotoratuwara piçûk a jiyana civakî.

Zarok çawa nêzî serkeftina xwişkê/bira xwe dibe?

Çawa lîstokika xwe parve dike?

Dema ku xwişk/bira wî xemgîn e çawa tevdigere?

Hemû ev ji bo têkiliyên civakî yên paşerojê qadên ezmûnê ava dikin.

3.22. Pêşbaziya ewil

Di têkiliyên xwişk û birat de pêşbazî dikare bê dîtin.

"Ma dayik min bêtir hez dike?"

"Bav bi kê re bêtir eleqedar dibe?"

"Kî serketîtir e?"

"Kî bedewtir e?"

"Kî zîrektir e?"

pirsên wisa dikarin derkevin holê.

Ev berhevdan ji bo fêmkirina meylên berhevdanê yên civakî yên paşerojê yên mirov giring in.

Lê li vir armanc ne ew e ku her pêşbaziya xwişk û birat wekî patolojîk bê pênasekirin.

Pêşbazî dikare bibe perçeyekî xwezayî yê têkiliyên mirovî.

Tiştê ku giring e ev e ku gelo pêşbazî:

vediguhere dijminatiyê,

biçûkxistinê,

şîddetê,

dijminatiyeke mayinde,

an na.

3.23. Kêfxweşbûna bi serkeftina xwişk/bira

Li vir hevoka bingehîn a Hevaltiya Jidil dîsa li pêşiya me derdikeve:

"Serkeftina te ne windabûna min e."

Zarok dema ku serkeftina xwişk/bira xwe dibîne:

"Ez jî dikarim serkeftî bibim."

bêje.

Yan jî:

"Êdî ez bêqîmet im."

bifikire.

Cudahiya di navbera her du bertekan de ne tenê bi serkeftinê re, di eynî demê de bi awayê avakirina qîmeta xwe ya kesane re jî têkildar e.

Armanca di pêşveçûna civakî ya tendurist de ew e ku mirov serkeftina kesê din wekî delîla bêqîmetbûna xwe nebîne.

Ev nêrîn di hevaltên mezinan de jî bi heman rengî girîngiyê hildigire.

3.24. Ezmûnên parvekirinê yên ewil

Zarok fêrî parvekirina lîstokika xwe dibe.

Dikare xwarina xwe parve bike.

Li benda rêza xwe bisekine.

Tevlî lîstoka kesekî din bibe.

Hemû ev wekî tevgerên piçûk xuya dikin.

Lê ev jêhatiniyên bingehîn ên jiyana civakî ne.

Ji ber ku di civaka mezinan de jî:

parvekirina çavkaniyan,

parvekirina demê,

parvekirina agahiyan,

parvekirina berpirsiyariyan,

parvekirina cîhî

heye.

Jêhatiniyên civakî yên piçûk ên ku di zarokatiyê de tên hînbûn, dikarin di paşerojê de bibin perçeyên tevgerên civakî yên gelekî tevlihevtir.

3.25. Hesta dadmendiyê ya ewil

Zarok ji temenên piçûk ve dikarin li hemberî dadmendiyê bertekan nîşan bidin.

"Ev mafê min e."

"Çima tu nedayî min?"

"Wî/wê bêtir girt."

"Rêza min e."

gotinên wisa mînakên hêsan ên vê yekê ne.

Ne rast e ku mirov hemû van tevgeran bi hişmendiya hiqûqî ya di wateya mezinan de wekhev bike.

Lê belê tê dîtin ku zarok dikarin bertekan li hemberî parvekirin û newekheviyan nîşan bidin.

Bi vî rengî fikra ku têgihiştina dadê ya mirov bi ezmûnên civakî re pêş dikeve, xurt dibe.

3.26. Zarok û eyneka civakê

Zarok dema ku cîhana mezinan teqlîd dike, dikare nirxên civakê hamê fêr bibe.

Heke mezin:

her tim derewan bikin,

zarok dikare vê yekê bişopîne.

Heke mezin:

piştevaniyê bikin,

zarok dikare vê yekê jî bişopîne.

Heke civak:

mirovên serkeftî her tim biçûk bixe,

zarok dikare vê yekê hîn bibe.

Heke civak:

zanîna mirovê serkeftî ya ku parve dike wekî qîmet bibîne,

zarok dikare çandeke cuda hîn bibe.

Ji ber vê yekê çanda civakî bi rêya tevgerên zarokan ji nû ve tê hilberandin.

3.27. Mîrateya civakî

Her nifş ji nifşê ku tê re re ne tenê mîrateya madî dihêle.

Di eynî demê de:

ziman,

çîrok,

çand,

adet,

nirx,

tirs,

hêvî,

agahî

dihêle.

Em dikarin ji vê re bibêjin mîrateya civakî.

Pêşeroja civakê ne tenê bi çavkaniyên xwe yên aborî ve, belkî bi wê yekê ve jî girêdayî ye ku kîjan mîrateya civakî ji nifşê pêşerojê re dihêle.

3.28. Tirs jî tê hînbûn, pêbawerî jî

Zarok dikare fêr bibe ku ji hin tiştan bitirse.

Tarîtiyê.

Biyaniyan.

Dengê bilind.

Veqetînê.

Hin komên civakî.

Hin tevgeran.

Li gel vê yekê dikare fêrî pêbaweriyê jî bibe.

Nêzîkbûna bi mirovên ku nas dike re.

Xwestina alîkariyê.

Axaftinê.

Pirsînê.

Lêkolîna cîhên nû.

Ji ber vê yekê civak ne tenê agahiyan, di eynî demê de nexşeya hestyarî jî dide zarokan.

3.29. Cudahiya "ya me" û ya "biyanî"

Zarok dema ku mezin dibe dibîne ku mirovên derdora wî li komên ciyawaz hatine dabeşkirin.

Malbat.

Xizm.

Cîran.

Heval.

Biyanî.

Ev dabeşandin dikarin bibin kategoriyên civakî yên xwezayî.

Lê zarok bi demê re dikare fêr bibe ku ev kategori dikarin ji aliyê çandî ve biguherin.

Kesek ku di civakekê de wekî biyanî tê dîtin, dikare di civakeke din de bibe cîran.

Ji ber vê yekê kategoriyên "em" û "ew" ne sekinok in.

Mirov van hîn dibin û ji nû ve şekil didin.

3.30. Ji girêdana ewil ber bi naskirina çandî ve

Zarok di nava malbatê de zimanekî hîn bibe.

Çandeke xwarinê hîn bibe.

Muzîkekê hîn bibe.

Çîrokekê hîn bibe.

Gêraneke dîrokî hîn bibe.

Pergaleke binavkirinê hîn bibe.

Hemû ev dibin perçeyên cîhana wî ya çandî.

Ji ber vê yekê naskirina çandî ne biryareke siyasî ya ku tenê di temenê mezinatiyê de tê girtin e.

Gelek sembol, ziman û awayên têkiliyê yên ku di zarokatiyê de tên hînbûn dikarin beşdarî avakirina nasnameyê bibin.

3.31. Çima wendakirina ziman ne tenê wendakirina peyvan e?

Zarokek dema ku nikaribe zimanê malbata xwe hîn bibe, dibe ku ne tenê peyvan wenda bike.

Hin:

çîrok,

gotinên pêşiyan,

lorîk,

pend,

awayên henekirinê,

têgînên xizmatiyê,

awayên îfadekirina hestan

jî dibe ku nikaribin ji nifşê nû re bên veguhastin.

Ji ber vê yekê ziman ne tenê amûrekî pêwendiyê ye, hilgirê bîra çandî ye.

Ji vir û pê ve em ê li ser berdewamiya çandî ya Kurdî û civaka Kurd her wiha biaxivin.

Lê di vê beşê de prensîba me ya bingehîn ev e:

Zarok ji malbatê ne tenê jiyanê, di eynî demê de cîhaneke wateyê jî werdigire.

3.32. Bîr di cîhana zarok de

Ezmûnên zarokatiyê beşdarî pêşveçûna bîra otobiyografîk a mirov jî dibin.

Mirov paşê:

"Dema ku ez zarok bûm..."

bi çîrokên ku bi vî rengî dest pê dikin ve dibêje.

Di van çîrokan de malbat heye.

Mal heye.

Gund heye.

Kolan heye.

Dayik heye.

Bav heye.

Xwişk û birat hene.

Heval hene.

Cejn hene.

Tirs hene.

Kêfxweşî hene.

Bi vî rengî bîra takekesî û bîra civakî bi hev ve tên girêdan.

3.33. Zarokatî û bîra civakî

Beşeke mezin a dîroka gelan ne tenê di arşîvan de dijî.

Di çîrokên ku dapîr dibêjin de,

di bîranînên ap û mam û bapîran de,

di lorîkan de,

di şîn û kilaman de,

di helbestan de,

di çîrokan de

jî dijî.

Ji ber vê yekê çanda devkî di bîra civakan de roleke giring dilîze.

Bi taybetî di wan civakan de ku çavkaniyên nivîskî sînorkirî ne an di demên diyarkirî de rastî zextan hatine, veguhestina devkî dikare hîn bêtir giring bibe.

Gelêrîbûna dengbêjiyê ya civaka Kurd di vê çarçoveyê de mînakeke xurt e ku dikare di pêşerojê de ji hev veqetandî bê lêkolînkirin.

3.34. Dayik ne tenê mirov mezin dike; çandê jî vediwajo

Dayikek ji zarokê xwe re ne tenê dibêje:

"Xwarinê bixwe."

Carinan çîrokekê dibêje.

Lorîkekê dibêje.

Gotinên pêşiyan bi kar tîne.

Têkiliya xizmatiyê hîn dike.

Wateya cejnekê şirove dike.

Peyvên zimanekî vediwajo.

Bi vî rengî xwedîkirina biyolojîk bi veguhestina çandî re dibe yek.

Ji ber vê yekê têkiliya xwedîkirinê di eynî demê de yek ji rêyên derbasbûna çandê ji nifşekî ber bi nifşekî din ve ye.

3.35. Lorîk: arşîveke çandî ya piçûk

Lorîk mînakeke xweşik a vê yekê ne.

Lorîk ne tenê melodiyek e ku ji bo xewkirina zarokî tê gotin.

Di nava wê de:

hêvî,

tirs,

hezkirin,

hesret,

dua,

xeyal,

nirxên civakî

dikarin hebin.

Çend hevokên ku li guhê zarokekî tên gotin, dikarin piştî salan di bîra wî de wekî şopeke çandî bimînin.

Bi vî rengî tewra têkiliya malbatî ya herî piçûk jî dibe perçeyekî berdewamiya çandî.

3.36. Derbasbûna ji têkiliya dayik û zarok ber bi xisleta civakê ve

Em dikarin li vir têkiliyeke pir baldar bidin avakirin.

Em nikanin hemû civakê bi têkiliyên malbatê re şirove bikin.

Lê malbat û têkiliyên xwedîkirinê yek ji wan qadên giring in ku nirxên civakê ji nû ve tên hilberandin.

Zarok:

pêbaweriyê,

desthilatdariyê,

parvekirinê,

sînoran,

ziman,

nasnameyê,

karîna hevpar

bi piranî di nava derdora xwe ya civakî de hîn dibe.

Paşê wan tiştên ku hîn bûn di saziyên ciyawaz de ji nû ve şirove dike.

Ji ber vê yekê malbat ne hemû civak e.

Lê xalekî destpêkê ya giring a civakê ye.

3.37. Şikandina girêdana ewil

Têkiliya zarok bi kesê ku li wî dinerê re her tim ne îdeal be.

Veqetandin,

bêhêlîştin,

şîddet,

tirsa berdewam,

lênerîna nelihev,

nakokiyên giran ên malbatê

dikarin pêşveçûna zarok zehmet bikin.

Lê li vir divê mirov ji aliyê zanistî ve bi baldarî biaxive.

Ji tevgera zarokatiyekê re mirov nebêje:

"Ev mirov bê guman dê wisa be."

Pêşveçûna mirov determinîst nîne.

Ezmûnên zarokatiyê giring in.

Lê têkiliyên paşerojê yên mirov, derdora civakî, perwerde û ezmûnên jiyanê jî dikarin guhertinê çêbikin.

3.38. Trawma û başbûn

Mirov dikare ezmûnên zehmet bijî.

Lê mirov ne tenê zindiyekî ku dikare birîndar bibe ye, di eynî demê de zindiyekî ku dikare baş bibe ye.

Têkiliyên ewle,

derdora civakî ya piştgir,

perwerde,

piştgiriya psîkolojîk,

çalakiyên watedar

dikarin bibin alîkar ku hin mirov bi ezmûnên zehmet re serî derxînin.

Ji ber vê yekê fêmkirina paşeroja mirov giring e.

Lê ne rast e ku mirov mirovî tenê bide girtin di nav paşeroja wî de.

3.39. Têkiliyên nû dikarin ezmûnên nû biafirînin

Mirovek dikare di zarokatiya xwe de pirsgirêka pêbaweriyê jiyabe.

Paşê di jiyana xwe de dikare bi hevalekî pêbawer re rû bi rû bimîne.

Mamosteyek dikare jiyana wî biguherîne.

Hevjînek dikare têkiliyeke ewle ava bike.

Civakek dikare naskirinekê pêşkêş bike.

Bi vî rengî ezmûnên têkiliyê yên mirov dikarin biguherin.

Ji ber vê yekê yek ji taybetmendiyên herî giring ên jiyana civakî ev e:

kapasîteya ji nû ve danîna têkiliyê.

3.40. Hevaltiya Jidil li vir ji nû ve derdikeve holê

Zarok yekemîn têkiliyên pêbaweriyê bi kesên ku li wan dinerin re datîne.

Paşê têkiliyên hevaltiyê derdikevin holê.

Di hevaltiyê de mirov dikare hesta:

"Ez di cem te de di nava ewlehiyê de me."

ji nû ve biceribîne.

Lê di hevaltiya mezinan de cudahiyek heye.

Zarok lênerînê distîne.

Mezin dikarin ji hev re lênerîna dualî bidin.

Tu guhdarî li min dikî.

Ez guhdarî li te dikim.

Tu alîkariyê didî min.

Ez alîkariyê didim te.

Tu piştgiriyê didî serkeftina min.

Ez a te diparêzim.

Bi vî rengî pêwîstiya têkiliyê ya ku di zarokatiyê de dest pê dike, dikare di mezinatiyê de veguhere têkiliya piştevaniya dualî.

3.41. "Binkeya ewle" di hevaltiyê de

Hevalê rast carinan dikare hêsantir bike ku mirov cîhanê lêkolîn bike.

Mirov dixwaze karekî nû deyne.

Hevalê wî:

"Tu dikarî biceribînî."

dibe.

Mirov çewtiyan dike.

Hevalê wî:

"Te li vir çewtiyek kir lê tu dikarî ji nû ve biceribînî."

dibe.

Mirov serkeftî dibe.

Hevalê wî:

"Ez ji bo te kêfxweş im."

dibe.

Ev têkilî qadekê vedike ku mirov kapasîteya xwe pêş bixe.

Bi vî rengî hevaltî ne binkeyeke kontrolê, dibe qada pêşveçûnê.

3.42. Hevalê rast, te nake kesê ku bi wî ve girêdayî be

Armanca di hevaltiya tendurist de ne ev e:

"Bibe mecbûrê min."

Berevajî vê yekê:

"Tu li ser lingên xwe bisekinîne; dema ku pêwîst be ez li cem te me."

têgihiştin heye.

Ji ber vê yekê pêwîst e ku mirov di navbera hevaltî û girêdayîtiyê de cudahiyan bike.

Di têkiliya girêdayî de:

tirs,

kontrol,

xwedîtiya zêde,

gefên veqetandinê

dikarin derkevin pêş.

Di têkiliya tendurist de:

pêbawerî,

azadî,

dualîtî,

rêzgirtin

dikarin bêtir diyar bibin.

3.43. Evîna dayikê û evîna hevaltiyê ne heman tişt in

Divê mirov vê yekê jî ji hev veqetîne.

Têkiliya dayik û zarok û hevaltiya mezinan ne heman têkiliya psîkolojîk e.

Berpirsiyariya dayik an kesê ku li zarok dinerê dikare di pêşveçûna zarok de hîn bingehîn û dirêj-demî be.

Hevaltî di navbera du mezinan de zêdetir dualîtî û dilxwaziyê dihewîne.

Lê di her duyan de hamê temayeke hevpar heye:

têkiliya ewle.

Ji ber vê yekê girêdana ewil dikare ji bo fêmkirina girêdanên paşerojê pencereyekê veke.

3.44. Mirov bi tenê nayê dinyayê; bi tenê jî mezin nabe

Mirov ji demjimêra jidayikbûnê ve:

malbatekê,

zimanekî,

çandekê,

aboriyekê,

erdnîgariyekê,

dîrokekê

di nava wê de mezin dibe.

Ji ber vê yekê çîroka takekesî û çîroka civakê bi temamî ji hev cuda nînin.

Ji bo ku çîroka zarokekî bê fêmkirin, ne bes e ku mirov tenê li zarok binêre, divê mirov li derdora zarok jî binêre.

3.45. Pira ewil a di navbera mirov û civakê de

Têkiliya dayik û zarok an jî kesê ku li zarok dinerê û zarok, yek ji pirên ewil ên di navberatakekes û civakê de ye.

Zarok li vir:

têkiliyê,

pêbaweriyê,

pêwendiyê,

sînorî,

parvekirinê,

naskirinê

dest bi hînbûnê dike.

Paşê wan li dibistanê, di hevaltiyê de, di jiyana kar de û di civakê de ji nû ve hildiberîne an vediguhere.

Ji ber vê yekê wateya civakî ya girêdana ewil pir mezin e.

3.46. Civak çi deyndarê zarok e?

Heke zarok ne tenê perçeyekî malbatê, di eynî demê de perçeyekî civakê be, berpirsiyariyên civakê li hemberî zarok hene.

Derdora ewle.

Tenduristî.

Perwerde.

Xwarin.

Stargeh.

Parastina ji şîddetê.

Qada lîstokê.

Pêşveçûna çandî.

Îfadekirina bîr û nêrîna xwe.

Ev ne meseleyên wisa ne ku mirov tenê bihêle li ser milê malbatan.

Saziyên civakê hamê divê şert û mercên ku piştgiriya pêşveçûna zarok dikin ava bikin.

3.47. Hevsengiya di navbera mafê zarok û mafê malbatê de

Zarok di nava malbatê de mezin dibe.

Lê zarok ne malê malbatê yê bi tenê ye.

Ev cudahî gelekî girg e.

Zarokek:

zarokê malbatê ye,

lê di eynî demê de birek e ku xwediyê mafên xwe ye.

Ji ber wê yekê evîna malbatê divê kesayetiya zarok tune neke.

Saziyên civakî jî divê bêyî ku malbatê tune bihesibînin, mafên zarok biparêzin.

Li vir dîsa hevsengî derdikeve holê:

sêgoşeya malbat + zarok + civak.

3.48. Ji girêdana ewil ber bi azadiyê ve

Di nihêrîna ewil de xuya dike ku di navbera têkiliya dayik û zarok û azadiyê de mesafeyeke pir dirêj heye.

Bi rastî jî di navbera wan de xêzeke pêşveçûnê ya giring heye.

Zarok ewil tê parastin.

Paşê dimeşe.

Paşê lêkolîn dike.

Paşê biryarê dide.

Paşê serbixwe dibe.

Dema ku dibe mezin jiyana xwe ava dike.

Ji ber vê yekê armanca dawî ya xwedîkirina tendurist ne ew e ku zarok heta bi hetayê bi xwe ve girê bide, belkî vekirina qadê ye ji bo ku wekî birekî azad û berpirsiyar mezin bibe.

Dema ku ji vir ber bi azadiya civakî ve em derbas dibin jî pirsirêkeke bi vî rengî derdikeve holê:

Civakek dema ku xwe diparêze, çawa dikare azadiya birekên xwe biparêze?

3.49. Koka duyemîn a mezin a Hevaltiya Jidil

Encama bingehîn a vê beşê ev e:

Têkiliyên mirovî bi ser pêvajoyên biyolojîk ve ku berî jidayikbûnê dest pê dikin, bi zêdekirina têkiliyên civakî û hestyarî piştî jidayikbûnê tên şekildan.

Mirov:

pêdiviya wî bi lênerînê heye,

nêzîkatiyê digere,

pêbaweriyê pêş dixe,

pêwendiyê datîne,

ziman hîn dibe,

çandê distîne,

serbixwe dibe,

bi kesên din re têkiliyên nû datîne.

Bi vî rengî girêdana ewil pencereyekê vedike da ku em bingehê girêdanên paşerojê fêm bikin.

Lê mirov ne girtiyê ezmûnên zarokatiyê ye.

Mirov dikare hîn bibe.

Biguherîne.

Girêdanên nû deyne.

Çandeke nû ya têkiliyê pêş bixe.

Hêviya Hevaltiya Jidil tam li vir dest pê dike.

3.50. Encam: Ji girêdana ewil ber bi hevaltiya kûr ve

Mirov jiyanê bi tenê dest pê nake.

Pêdiviya wî bi xwedîkirina kesekî din heye.

Dengê kesekî din nas dike.

Destdana kesekî din hîs dike.

Di rûyê kesekî din de pêbaweriyê digere.

Bi alîkariya kesekî din mezin dibe.

Paşê hêdî hêdî li ser lingên xwe radiweste.

Lê mirov dema ku mezin dibe taybetmendiya xwe ya pêdiviya bi kesên din re bi temamî wenda nake.

Tenê awayê têkiliyê diguhere.

Zarok:

"Li min binêre."

dibêje.

Mezin:

"Min fêm bike."

dibêje.

Heval:

"Ez li cem te me."

dibêje.

Xwişk/bira:

"Em dikarin vî barî bi hev re hilgirin."

dibêje.

Civak:

"Em dikarin pirsgirêkên xwe yên hevpar bi hev re çareser bikin."

dikare bibêje.

Bi vî rengî yek ji kevirên ewil ên rêya dirêj a ku ji girêdana ewil a mirov digihêje azadiya civakî tê danîn.

Di binê vê rêyê de rastiyeke pir hêsan lê pir xurt heye:

MIROV DI NAVA TÊKILIYÊ DE DIBE MIROV.

Û girêdana rast, ew girêdan nîne ku mirovî bi zincîran dide girêdan.

Girêdana rast, ew girêdan e ku:

pêbaweriya mirov,

mezinbûna mirov,

azadbûna mirov,

û ji bo azadiya kesê din vekirina qadê jî

mumkun dike.

Wateya kûr a Hevaltiya Jidil jî li vir derdikeve holê:

«Girêdana ewil me bi jiyanê ve girêdide.

Hevaltî me bi mirovahiyê ve girêdide.

Biratî me bi hev re girêdide.

Piştivanî me bi civakê ve girêdide.

Azadî jî di nava van hemû girêdanan de derfeta mirovbûnê ye.»