ARTÊŞA NETEWÎ

 BEŞA DUYEM

 RÊVEBERIYA ARTÊŞA NETEWÎ, SERFERMANDARÎ Û KONTROLA SIVÎL

1. Pêwîstiya rêveberiyeke zelal

Her saziya ku dixwaze erkê xwe bi awayekî rast pêk bîne, pêdivî bi rêveberiyeke zelal, berpirsiyariyên diyarkirî û rêbazên biryardayînê heye. Ev yek ji bo artêşa netewî jî derbasdar e. Hêza leşkerî bê rêxistin nikare erkên xwe bi awayekî domdar pêk bîne; rêveberiya bêkontrol jî dikare bibe sedema îstîsmara hêzê, tevliheviyê û windakirina baweriya gel.

Ji ber vê yekê, di çarçoveya **Pergala Aştiyê** de, rêveberiya artêşê divê li ser sê bingehan were avakirin:

1. **Rêxistin û berpirsiyariya zelal:** Her saziyek û her kes divê erkê xwe bizane.

2. **Rêveberiya qanûnî:** Hemû biryar û çalakî divê di sînorên qanûnê de bin.

3. **Hesabdayîn û kontrol:** Kesên xwedî desthilatdarî divê ji bo biryar û kiryarên xwe berpirsiyar bin.

Armanc ne tenê avakirina saziyeke bi hêz e. Armanc avakirina saziyeke berpirsiyar e ku hêza xwe ji bo parastina gel û welat bi kar bîne.

Heke rêxistin tenê li ser fermana kesekî were avakirin, dema ku ew kes tune be, sîstem dikare lawaz bibe. Lê heke erk, qanûn, pêvajoya biryardayînê û berpirsiyariyên saziyan zelal bin, rêveberî dikare bêyî girêdana bi kesekî tenê jî domdar bimîne.

 2. Cudahiya di navbera rêveberiya sivîl û rêveberiya leşkerî de

Di rêveberiya artêşa netewî de, divê cudahiya di navbera siyaseta giştî û rêveberiya pispor a leşkerî de were parastin.

Rêveberiya sivîl** ji bo diyarkirina siyaseta giştî, çarçoveya qanûnî, budce, mafên welatiyan û kontrola saziyên parastinê berpirsiyar e.

Rêveberiya leşkerî** di nav sînorên qanûnî de berpirsiyariya amadekarî, perwerde, rêxistina hundirîn û pêkanîna erkên ku bi awayekî qanûnî hatine diyarkirin digire ser xwe.

Ev cudahî girîng e, ji ber ku hemû kar nikarin ji aliyê yek saziyê ve bêne kirin. Siyaseta ewlehiyê pêdivî bi biryarên qanûnî û berpirsiyariya sivîl heye; karên leşkerî jî pêdivî bi zanîn, pisporî û rêxistineke profesyonel hene.

Lê ev cudahî nayê wê wateyê ku rêveberiya sivîl dikare bêyî zanîna pisporan biryarên teknîkî bide, an jî rêveberiya leşkerî dikare xwe ji qanûn û kontrola sivîl serbixwe bihesibîne.

Hevkarî û cudahiya erkên wan divê bi hev re bên parastin.

 3. Kontrola sivîl li ser artêşê

Kontrola sivîl tê wê wateyê ku saziyên parastinê di bin desthilatdariya qanûnî û saziyên berpirsiyar ên sivîl de bixebitin.

Ev prensîb ji bo pêşîgirtina li desthilatdariya bêkontrol girîng e. Hêza çekdarî di destê xwe de amûrên ku dikarin bandoreke mezin li ser jiyana civakê bikin hildigire. Ji ber vê yekê, divê bikaranîna wê di bin qanûnê de be û kontrola wê bi awayekî zelal were pêkanîn.

Kontrola sivîl dikare çend aliyên bingehîn hebe:

- Diyarkirina siyaseta parastinê bi rêbazên qanûnî.

- Pejirandina budceya parastinê ji aliyê saziyên berpirsiyar ve.

- Kontrola lêçûn û bikaranîna çavkaniyan.

- Lêkolîn li ser giliyên qanûnî yên derbarê karên saziyên parastinê.

- Parastina mafên mirovan û mafên leşkeran.

- Hesabdayîna berpirsiyarên saziyên parastinê.

- Pêşîgirtina li bikaranîna hêza leşkerî ji bo berjewendiyên partî an kesayetiyên taybet.

Kontrola sivîl divê ne tenê di dema krîzê de were bîranîn. Ew divê beşek ji rêveberiya rojane û rêxistina qanûnî be.

Hêza parastinê ya ku di bin qanûnê de bixebite, dikare bi awayekî domdar berpirsiyariyên xwe pêk bîne û baweriya gel bi saziyên xwe biparêze.

## 4. Serfermandarî û berpirsiyariya biryaran

Di artêşê de, rêxistin û rêveberiya erkên leşkerî pêdivî bi serfermandariyeke zelal heye. Lê serfermandarî divê bi berpirsiyariyê were girêdan.

Kesê ku biryarekê dide, divê di çarçoveya desthilatdariya qanûnî ya xwe de hereket bike. Kesê ku erkekê pêk tîne jî berpirsiyar e ku qanûn û rêzikên derbasdar biparêze.

Fermana kesekî, çiqas jî desthilatdar be, nikare bibe sedema derbasbûna qanûnê. Berpirsiyariya qanûnî divê di hemû astên rêveberiyê de were parastin.

Ji bo vê yekê, divê di rêxistina artêşê de ev mijar zelal bin:

1. Kî dikare biryarê bide?

2. Desthilatdariya wî li ku derê dest pê dike û li ku derê diqede?

3. Kî berpirsiyar e ku biryar li gorî qanûnê were pêkanîn?

4. Çawa dikare biryareke qanûnî were kontrolkirin?

5. Çawa dikare binpêkirina qanûnê were ragihandin û lêkolînkirin?

6. Kî berpirsiyar e ku ji bo encamên biryarê hesabê xwe bide?

Ev pirs ji bo her saziya ku hêzê bi kar tîne girîng in. Heke bersivên wan ne zelal bin, dikare di navbera desthilatdariyê û berpirsiyariyê de valahî çêbibe.

Di Pergala Aştiyê de, desthilatdarî ne mafê kesekî ye ku bê hesabdayîn biryarên xwe ferz bike. Desthilatdarî erkeke qanûnî ye ku divê bi berpirsiyariyê were bikaranîn.

   5. Rêveberiya pir-astî

Civak tenê ji paytext an navendekê pêk nayê. Gund, bajar, herêm û navendên aborî pêdiviyên cuda hene. Ji ber vê yekê, rêveberiya giştî divê hem hevgirtina welatê biparêze hem jî pêdiviyên herêmî nas bike.

Di vê nêrînê de, rêveberiya pir-astî dikare ji çend astan pêk were:

- **Asta herêmî:** Pirsgirêkên rojane yên gund û taxan, xizmetên bingehîn û hevkariya gel.

- **Asta navçeyê an bajarokê:** Koordînasyona xizmetên ku ji çend gund an taxan re tên pêşkêşkirin.

- **Asta bajar û parêzgehê:** Birêvebirina projeyên mezin, veguhastin, amadekariya karesatan û hevkariya navherêmî.

- **Asta netewî:** Siyaseta giştî ya parastinê, parastina sînorên welat û koordînasyona saziyên netewî.

Ev pêşniyarek ji bo dabeşkirina erkên rêveberiyê ye; şeklê wê yê rastîn divê li gorî qanûn, şertên welat û nîqaşên civakî were diyarkirin.

Di mijara parastinê de, rêveberiya herêmî dikare di amadekariya karesatan, agahdarkirina gel, alîkariya sivîl û peydakirina xizmetên bingehîn de roleke girîng bilîze.

Lê erkên herêmî û erkên netewî divê bên cudakirin. Herêm dikare pêdiviyên xwe baştir nas bike, lê divê bi awayekî qanûnî bi saziyên din re hevkariyê bike.

Armanc ew e ku biryar li cihê ku pêdivî û agahî herî baş tên nasîn bên girtin, di heman demê de erkên ku hewceyê koordînasyona netewî ne bi rêkûpêk bên birêvebirin.

## 6. Rola gel di kontrola ewlehiyê de

Gel ne tenê kesên ku ji wan tê xwestin qanûnê bi cih bînin e. Di civakeke berpirsiyar de, welatî dikarin bi rêbazên qanûnî beşdarî nîqaşên giştî bibin, pêşniyar pêşkêş bikin û ji saziyên berpirsiyar daxwaza zelalbûnê bikin.

Beşdariya gel dikare bi gelek awayan pêk were:

- Nîqaşên giştî li ser siyaseta ewlehiyê.

- Pêşkêşkirina pêşniyar û giliyên qanûnî.

- Kontrola sivîl a budce û çavkaniyan bi riya saziyên berpirsiyar.

- Ragihandina kêmasiyên xizmetên ewlehiyê.

- Beşdariya di perwerdeya amadekariya karesatan de.

- Piştgiriya ji bo çareserkirina aştiyane ya nakokiyên civakî.

Beşdariya gel divê di sînorên qanûnê de be. Ew nayê wê wateyê ku her kes dikare erkên leşkerî bi destê xwe bigire an biryarên taybet ên parastinê bêyî berpirsiyariya qanûnî bide.

Rola gel ew e ku saziyên parastinê ji bo parastina giştî bixebitin û di navbera gel û rêveberiyê de pêwendiyeke baweriyê hebe.

Di Pergala Aştiyê de, ewlehî ne mijara komeke biçûk e. Ew mijareke giştî ye; lê erk û desthilatdarî divê bi qanûn û berpirsiyariyên diyarkirî bên birêvebirin.

## 7. Budceya artêşê û hesabdayîn

Her saziya parastinê ji bo perwerde, amûr, xizmet, avahî û amadekariyê çavkaniyan dixwaze. Lê çavkaniyên welat sînordar in. Ji ber vê yekê, divê budceya parastinê bi awayekî berpirsiyar were amadekirin.

Budce divê li ser bingeha hewcedariyên rastîn, nirxandina xetereyan û kapasîteya aborî were diyarkirin. Pêdivî ye ku lêçûn bên belgekirin û saziyên berpirsiyar bikaribin wan kontrol bikin.

Hesabdayîn ne tenê jimartina pereyan e. Ew di heman demê de pirsîn e ku:

- Çavkaniyan ji bo çi armancê hatine bikaranîn?

- Ma lêçûn li gorî planê bûne?

- Ma kirîn û peyman li gorî qanûnê hatine kirin?

- Ma çavkaniyan bi awayekî berpirsiyar hatine bikaranîn?

- Ma mekanîzmayên kontrolê ji bo pêşîlêgirtina îstîsmarê hene?

Di heman demê de, parastina agahiyên ewlehiyê yên hestiyar jî girîng e. Lê hewcedariya parastina agahiyan divê bibe sedem ku hemû hesabdayîn were rawestandin. Divê di navbera ewlehiya agahiyan û mafê saziyên berpirsiyar ji bo kontrolkirinê de hevsengî hebe.

Armanc ew e ku çavkaniyên gel ji bo pêdiviyên rastîn bên bikaranîn û budceya parastinê bibe mijara berpirsiyariya qanûnî.

## 8. Mafên leşkeran û berpirsiyariya wan

Kesên ku di saziyên parastinê de dixebitin jî xwedî mafên mirovan in. Divê ew di şertên qanûnî de bixebitin, perwerdeya pêwîst bistînin, ji bo erkên xwe amade bibin û ji îstîsmarê bên parastin.

Mafên leşkeran û berpirsiyariya wan du aliyên hevtemamker in. Kesek ku erkê parastinê pêk tîne divê mafên xwe bizane û di heman demê de erkên xwe yên qanûnî jî nas bike.

Perwerdeya profesyonel divê rêz li qanûnê, rêzikên erkê, parastina sivîlan û rêgirtina li hember îstîsmarê bigire.

Herwiha, divê rêbazên qanûnî hebin ku kes bikaribin binpêkirinê ragihînin û daxwaza lêkolîneke bêalî bikin. Kesên ku bi awayekî qanûnî binpêkirinê rapor dikin divê ji tolhildanê bên parastin.

Saziyeke parastinê ku mafên endamên xwe diparêze û berpirsiyariya wan xurt dike, dikare bingeheke baştir ji bo karê profesyonel biafirîne.

## 9. Rêbazên çareserkirina nakokiyan di nav saziyan de

Di her rêxistineke mezin de nakokî dikarin derkevin. Dibe ku di navbera rêveberan, di navbera saziyan an di navbera saziyekê û civakê de cudahiyên nêrînan hebin.

Pirsgirêk ne hebûna her nakokiyê ye. Pirsgirêk dema dest pê dike ku nakokî bê rêbaz, bê lêkolîn û bê rêzgirtina mafan were çareserkirin.

Ji bo vê yekê, pêdivî ye ku rêbazên zelal hebin:

1. Giliya qanûnî were qebûlkirin û tomar kirin.

2. Mijar ji aliyê saziya berpirsiyar ve were nirxandin.

3. Kesên têkildar derfet bistînin ku nêrîna xwe bibêjin.

4. Biryar li gorî qanûn û delîlan were girtin.

5. Mafê serlêdanê li gorî qanûnê were parastin.

6. Encama pêvajoyê bi awayekî berpirsiyar were ragihandin.

Ev rêbaz dikarin ji bo kêmkirina nakokiyan, parastina mafan û pêşîlêgirtina îstîsmara desthilatdariyê alîkar bin.

Di Pergala Aştiyê de, çareserkirina nakokiyan divê li ser bingehê qanûn, rastî, danûstandin û berpirsiyariyê be.

## 10. Rêveberiya krîzan û hevkariya saziyan

Di dema karesatan, felaketan an krîzên civakî de, rêveberiya zelal bêtir girîng dibe. Di van deman de saziyên cuda divê bi hev re bixebitin, lê erkên wan divê tevlihev nebin.

Amadekariya berî krîzê dikare gelek pirsgirêkan kêm bike. Ev amadekarî dikare planên ragihandinê, perwerdeya gel, peydakirina alîkariya yekem, parastina xizmetên bingehîn û koordînasyona saziyan dihewîne.

Di dema krîzê de, divê agahî bi awayekî rast û zelal were belavkirin. Gel divê bizane ku ji bo alîkariyê bi kî re têkilî daynin û rêberiyên fermî ji ku derê bistînin.

Saziyên sivîl, xizmetên acîl, rêveberiyên herêmî û saziyên parastinê dikarin li gorî erkên qanûnî yên xwe hevkariyê bikin.

Piştî krîzê jî pêdivî ye ku kar were nirxandin. Divê were dîtin ka çi baş xebitiye, çi kêmasî hebûne û çawa dikare amadekariya paşerojê baştir bibe.

Ev nêrîn bi Pergala Aştiyê re li hev tê, ji ber ku ewlehî tenê bersivdana gefan nîne; ew di heman demê de amadekarî, hevkarî û parastina jiyana rojane ye.

## 11. Rêveberiya artêşê û yekîtiya civakê

Yekîtiya civakê bi zorê nayê avakirin. Ew bi rêzgirtina mafan, qanûnên zelal, berpirsiyariya saziyan û baweriya di navbera gel û rêveberiyê de pêş dikeve.

Di civakeke ku ziman, çand û nêrînên cuda hene de, saziyên parastinê divê ji bo hemû welatiyan bi awayekî qanûnî bixebitin. Cudahiya zimanî an çandî divê bibe sedema cudakariya di parastinê de ne.

Rêveberiya artêşê dikare bi parastina bêalîbûna siyasî, hesabdayîn û mafên mirovan alîkariya xurtkirina baweriyê bike.

Lê artêş bi tenê nikare hemû pirsgirêkên civakê çareser bike. Ji bo yekîtiya civakê, perwerde, aborî, dadwerî, mafên zimanî û çandî, û derfetên beşdariya giştî jî girîng in.

Ji ber vê yekê, artêşa netewî divê beşek ji sîstemeke civakî ya berpirsiyar be, ne ku li şûna civakê biryar bide.

## 12. Encama beşa duyem

Rêveberiya artêşa netewî divê li ser qanûn, berpirsiyariya zelal, kontrola sivîl û hesabdayînê were avakirin.

Serfermandarî ji bo rêxistina erkên leşkerî pêwîst e, lê desthilatdarî divê di sînorên qanûnê de bimîne. Rêveberiya sivîl berpirsiyariya siyaseta giştî û kontrola qanûnî digire ser xwe; rêveberiya leşkerî jî erkên xwe yên profesyonel di heman çarçoveyê de pêk tîne.

Beşdariya gel, kontrola budceyê, parastina mafên leşkeran, rêbazên çareserkirina nakokiyan û amadekariya krîzan hemû dikarin ji bo xurtkirina ewlehiyê alîkar bin.

Di Pergala Aştiyê de, armanc avakirina hêzeke bêkontrol nîne. Armanc avakirina saziyeke parastinê ya qanûnî, berpirsiyar û ji bo gel e.

**Prensîba vê beşê ev e:**

*Desthilatdarî bê berpirsiyarî dibe sedema xetereyê; berpirsiyariya qanûnî û kontrola sivîl bingehên rêveberiyeke parastinê ya ewle ne.*